«بارىڭىزگە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ارى قاراي باياندامانى ورىس تىلىندە جالعاستىرايىن». بۇل قازاق تىلىندە اكتسەنتپەن سويلەيتىن شەنەۋنىكتەردىڭ انا تىلىندە ىلە-شالا امانداسۋ راسىمىنەن كەيىن ايتاتىن ارگۋمەنتى. الەۋمەتتىك زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك قۇجاتتاردىڭ 70 پايىزى وزگە تىلدە جازىلادى. ال قازاقستاندا قازاقتاردىڭ سانى 72 پايىزعا جەتتى. بۇل پارادوكسقا نە سەبەپ ەكەنىن انىقتاپ كورەيىكشى...
ارينە ۇلتتى ءسوزىن سويلەگەندە ءسال ەموتسياعا بەرىلىپ كەتەتىن ادەتىمىز بار. ءسىز دە بۇل قازاقتى «ابايشا» سۇيسەڭىز سول كۇيدى كەشەرىڭىزگە كۇمانىم جوق. جارايدى, سۋبەكتيۆتى رەاكتسيامىزدى جيىپ قويىپ, رەسمي مالىمەتتىڭ شەڭبەرىندە ءسوز قاۋزايىق. ماسەلەن, مينيسترلىككە, ءتىپتى وڭىردەگى كەز كەلگەن باسقارماعا ءباسپاسوز حاتشى بولىپ كىرۋ ءۇشىن اۋەلى ورىس ءتىلىن جەتىك ءبىلۋىڭىز شارت. بۇل سىناقتان مۇدىرمەي وتسەڭىز, ارى قاراي قورقىنىش جوق, انا ءتىلىڭىزدى جارتىلاي بىلسەڭىز دە جۇمىسقا قابىلداي بەرەدى. سەبەبى, جوعارى جاقتان كەلەتىن قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى رەسمي تىلدە جولدانادى. ال ءبىزدىڭ مەملەكەتتە اقپاراتتى ورىس تىلىندە الۋعا كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇقىعى بار. ستاتيستيكاعا سايكەس, ازاماتتاردىڭ 60 پايىزى مەملەكەتتىك قىزمەتتى قازاق ءتىلىنىڭ ورنىنا ورىس ءتىلىن تاڭدايدى. ول – «مينيسترلىكپەن بەكىتىلگەن» ىسقاعاز. ونى بۇل دايەككە سۇيەنبەي-اق ءىشىڭىز سەزىپ وتىر.
وسى ويىمىزعا ورامداس «انا ءتىلى مەن مىنا ءتىلى» اتتى پودكاستتا رەداكتور نازگۇل قوجابەك مىنانداي پىكىر بىلدىرەدى. تاقىرىپقا وراي تۇسىن نازارعا الايىقشى.
«مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اۋدارماشىلارى اراسىندا بايقاۋ بولادى. قيسىنعا سالساق, اۋدارماشى تەك قانا قازاق ءتىلدى ءماتىندى وزگە تىلگە اۋدارۋ ءۇشىن عانا وتىرۋى قاجەت. ال بىزدە كەرىسىنشە. الەمدە ءبۇتىن ەلدىڭ قۇجاتىن وزگە تىلدە جازىپ, ونى انا تىلىنە اۋداراتىن مەملەكەت جوق. جاقىندا قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تانىتۋدى ماقسات ەتەتىن سايت جارىققا شىقتى. ىشىندەگى ءماتىننىڭ ءبارى ورىسشا جازىلىپ, قازاقشاعا اۋدارىلعان. ۇلتتىڭ بولمىسىن كورسەتەتىن ماڭىزدى مالىمەتتەر قيسىق-قيسىق جازىلعان. ياكي, بيلىك تە قازاق ءتىلىن قاۋقارسىز كورەدى», دەيدى ن.قوجابەك.
ول راس, قوعامدا ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىعىن قورعايتىن توپتار كوپ. ولاردى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ساياسي جۇيە رەسمي ءتىلدىڭ ىقپالىندا. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە «ورىس ءتىلىن بىلمەسە بالام اش قالادى» دەپ ويلايتىن اتا-انالار بار. ولاردىڭ ىشىندە مينيسترلەر, سەناتورلار, ماجىلىسمەندەر دە كەزدەسەدى. بۇل ويدان شىعارىلعان ءسوز ەمەس, ناقتى فاكت. ءتىپتى ءتۇرىن تۇستەپ, نىسپىسىن ناقتىلاي كەتۋگە دە بولار ەدى. «وكينيشكە كاراي»...
وسى رەتتە جەتىسۋعا ورالايىقشى. ءبىزدىڭ وڭىردە 28 باسقارما جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ 3-4-ەۋى عانا انا تىلىندە كەڭ ءارى ءدال اقپارات بەرە الادى. ولاردى ءتىپتى تۇستەپ ايتۋعا دا بولادى. مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما, ءدىن ىستەرى جونىندەگى جانە ءبىلىم باسقارمالارى قازاق اۋديتورياسىنا جاقىن. ال قالعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۋرناليستەرگە جولداعان ءباسپاسوز بايانى ورىس تىلىنەن تىكەلەي اۋدارىلعاندىقتان سويلەم قۇرىلىمى تۇسىنىكسىز. امالدىڭ جوعىنان قوسىمشا بەرىلگەن ورىس تىلىندەگى پرەسس-رەليزدەن ءوزىمىز قاجەتتى اقپاراتتى تاۋىپ الامىز. وعان ءبىر مىسال: سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىنىڭ جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى. ياكي, انتيكور. اتالعان دەپارتامەنت تەك قانا ورىس تىلىندە حابار تاراتادى. ءباسپاسوز قىزمەتىنەن انا تىلىندە اقپار تالاپ ەتسەڭىز دە مىڭق ەتپەيدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءتىل ماسەلەسىنە ءجيى توقتالادى. اسىرەسە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا وتىرىپ, رەسمي ءتىلدىڭ دە قاجەتتىلىگىن جوققا شىعارمايدى. ءبىز مۇنى ورىس تىلىندە ەركىن كۇلۋ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋ, ەمىلەگە كەلۋ دەپ تۇيسىنەتىن سەكىلدىمىز. شىندىعىندا, قاجەت كەزىندە عانا قولدان, مۇقتاج بولماساڭ ميىعىڭنان قارا دەگەن ءتالىم ەدى. انا ءتىلدىڭ ابىرويىن كوتەرۋ كەرەك دەپ شىرىلداعىن ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ نەگىزگى ميسسياسى وسى. ونى ءاربىر قازاق جۇرەكپەن ۇعىنباي اباي حاكىم ايتقانداي «وڭبەس داۋدىڭ» كەرى بولا بەرمەك. «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. قازاق ءتىلى بولاشاقتا ءارى مەملەكەتتىك, ءارى ۇلتارالىق ءتىل بولماق. ءتىلدى «تىزەگە سالىپ», قىساستىقپەن ۇيرەتە المايمىز. ءتىل ساياساتى سىندارلى, سالماقتى دا ىمىرالى ماجبۇرلەۋدى قاجەت ەتەدى», دەيدى ق.توقاەۆ.
بۇل تۇيتكىلدىڭ شەشۋ جولى بار ما؟ نە ىستەۋ كەرەك؟ سۇرانىس بار جەردە قاجەتتىلىك پەن قولدانىس بار. ياعني, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك. جوق, ءاربىر تۇرعىنعا مىندەتتەۋ قاجەت. نان قانداي قاجەت بولسا, تىلگە دە سولاي مۇقتاج بولعانى ماڭىزدى.
«ەڭ الدىمەن, تازا قازاقشا بالاباقشا (ارالاس ەمەس), مەكتەپتەر (ارالاس ەمەس) كوپتەپ اشىلۋى قاجەت.ارالاس دەگەن نارسەنىڭ ءوزى كەيدە, مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ء«دۇبارا, قالايماقان, ماڭگۇرت سوزدەرىمەن استاسىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ءبىز ارالاس بالاباقشا مەن مەكتەپتەردە بالا وقىتىپ, تاربيەلەپ ەش وپا تاپپايمىز. وندا وقىعان بالا ءۇزىلىس اراسىندا, ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناس كەزىندە ورىس تىلىندە سويلەسەدى, ۇعىسادى. ونداعى جالپى اتموسفەرا ورىس تىلىندە بولادى. ەندەشە, ۇلت تىلىندە مەكتەپ اشساق, ول تازا قازاقشا ءدارىس بەرەتىن ءبىلىم وشاعى بولۋى كەرەك», دەيدى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى تەرمينولوگيا ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ن.شۇلەنباەۆا.
ادام بالاسى شىققان تەگىنە, تۇپكى تامىرىنا تارتپاسا ونىڭ قۇدايدىڭ الدىندا دا قادىرى جوق. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا مىنە وتىز جىلدان اسسا دا, قازاق ءتىلى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا ءوز دەڭگەيىندە قولدانىلماي كەلە جاتقاندىعى كوڭىل قىنجىلتادى. ەگەمەندىك العاننان باستاپ-اق قازاقستاندا ءومىر سۇرەتىن بارلىق ادامعا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە, ۇيرەنۋگە تولىقتاي جاعداي دا جاسالدى, مەملەكەتتىك باعدارلامالار دا قابىلداندى, الايدا قازاق ءتىلى تولىققاندى قىزمەت اتقارا الماي كەلەدى.
بۇعان ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ وسالدىعى مەن كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلاتىنى تۇرتكى بولىپ وتىرعانى سەبەپ. بۇل ماسەلە ماعان دەيىن تە كوتەرىلگەن, مەنەن كەيىن ايتالاتىنى ءسوزسىز. الاش ارىستارى ايتقانداي, رەسمي قۇجاتتار الدىمەن قازاق تىلىندە جازىلماي, بارلىق قۇرىلىمداعى ىس-قاعازدارى انا تىلىمىزدە جۇرگىزىلمەي قازاق تىلىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر تارتا بەرمەك.