«سامۇرىق-قازىنا» اق – ەلىمىزدەگى الپاۋىت قۇرىلىم. ول تۋرالى ءسوز بولعاندا, ەل ىشىندە ءتۇرلى پىكىردىڭ ايتىلۋى دا زاڭدى. ماسەلەن, مەملەكەت ءۇشىن تيىمدىلىگى جونىندە ءجيى ايتىلادى, ءتىپتى, قوردى تاراتۋ تۋرالى دا پىكىرلەر قوزعالىپ جاتادى.
شىنىمەن دە «سامۇرىق-قازىنا» اق بۇدان كەيىن دەربەس كومپانيالارعا بولىنسە, نە بولادى؟ ايتا كەتەيىك, ەڭ الدىمەن جىلدار بويى قالىپتاسقان كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ وزىندىك ەڭ قۇندى تاجىريبەسىن جوعالتۋىمىز مۇمكىن. سونىمەن قاتار كومپانيالاردىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىندە تىكەلەي سول قۇرامعا كىرەتىن ۇكىمەت مۇشەلەرى ءۇشىن ءوز الدىنا جەتەكشى ءرول اتقاراتىن مۇمكىندىك تۋاتىنى انىق. مۇندايدا ۇلتتىق كومپانيالاردى باسقارۋدىڭ ماڭىزدى شەشىمدەرى نارىقتىق سەبەپتەرمەن ەمەس, شەنەۋنىكتىڭ وزىنە ىڭعايلى جاعدايدا قالىپتاستىرۋىنا اكەپ سوقپاي ما دەگەن كۇدىك تە تۋادى. ول كەزدە مىسال كەلتىرىپ وتىرعان شەندى ازامات, ادەتتە الەۋمەتتىك نىساندار, ينفراقۇرىلىم سالۋ سياقتى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ, كومپانيا جۇمىسىن كوممەرتسيالىق جاعىنان قاراستىرۋ تىس قالماق.
مىسال كەلتىرسەك. رۋمىنيا مەملەكەتىندە «Fondul Proprietatea SA» اتتى قور بار. 2005 جىلى قۇرىلعان بۇل قوردى باسقارۋ تەتىگى بويىنشا كوپ قيىندىقتار, جۇمىس ۇدەرىسىندەگى كىدىرىستەر مەن وعان قاتىستى ءتۇرلى جانجالدار ورىن الدى. سونداي-اق قور مەملەكەتتىك قارجى مينيسترلىگىنە باعىنىشتى ەدى.
2010 جىلى اتالعان قور كومپانيانى بەلسەندى ينۆەستيتسيالىق باسقارۋ مودەلىنە كوشىپ, قازىر تولىعىمەن دەربەس جۇمىس ىستەپ جاتىر. ياعني مەملەكەتكە تاۋەلدى ەمەس. سونىڭ ناتيجەسىندە قوردىڭ كاپيتاليزاتسياسى ايتارلىقتاي ءوسىپ, باستاپقى كەزدەگى جاعدايدان الدەقايدا جوعارى دەڭگەيگە تۇراقتاعان. وسىلايشا, «Fondul Proprietatea SA» قورى حالىقارالىق نارىقتا ەڭ تارتىمدى ينۆەستيتسيالىق قۇرالعا اينالىپ وتىر.
قوردى ساقتاۋ نۇسقاسى تۋرالى قايتا ايتساق. قازىرگى جاعدايىندا ەمەس, ونىڭ وزگەرتىلگەن ءتۇرىن ويلاستىرساق, ەڭ الدىمەن, ستراتەگيالىق ماقساتتاردى, كومپانيالارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ كەرەك سياقتى. تۇتاستاي العاندا, بولاشاقتا «سامۇرىق-قازىنا» اق جۇمىسى قازاقستان ەكونوميكاسىنا بارىنشا پايدا اكەلۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق قىزمەتكە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, قايتا قۇرىلۋعا ءتيىس. بۇعان قوسا نارىقتا مونوپوليالىق نەمەسە ۇستەم جاعدايعا يە ۇلتتىق كومپانيالارىمىزدىڭ توزعان ينفراقۇرىلىمىن تولىعىمەن جاڭارتۋ دا ماڭىزدى بولىپ تۇر.
بۇل رەتتە قوردىڭ اينالاسىنا جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ناقتى مۇددەلەرى توعىسۋعا ءتيىس. قور حالىقارالىق كومپانيالارمەن بىرلەسە وتىرىپ, كاسىپورىندار قۇرىپ, ولاردىڭ قۇرامىنا از ۇلەسپەن كىرگەنى دۇرىس. بۇل – قوردىڭ تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كاتاليزاتورى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني قورعا تارتىلاتىن قارجى كولەمى جىلدام ۇلعايادى دەۋگە بولادى.
ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماڭىزدى ماسەلە – قور جۇمىسىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى بولاشاقتا ۇكىمەت قۇرامىنىڭ اۋىسۋىنا بايلانىستى وزگەرمەۋى ءۇشىن قانداي دا ءبىر زاڭنامالىق تۇرعىدا قۇجاتپەن شەگەلەنىپ, بەكىتىلۋگە ءتيىس.
جالپى, مۇنداعى بارلىق جۇيە جەتىلدىرۋدى كۇتىپ تۇرعان سياقتى. ول ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنى زەرتتەپ, سوعان سۇيەنگەن دۇرىس بولار ەدى. راسىندا دا بۇگىنگى كۇنى الەمدە مەملەكەتتىك قورلارعا قاتىستى كوپتەگەن مىسال جەتكىلىكتى. وندا قور قىزمەتى بويىنشا كاسىبي ديرەكتورلار كەڭەسىندەگى ەسەپ بەرۋ ماسەلەلەرىنەن قاراۋعا بولادى.
ەكىنشىدەن, قور قازاقستاندا كورپوراتيۆتىك ستاندارتتار ارقىلى مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى باسقارۋعا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ وزىق يندۋستريالارىنا قاتىستى ينۆەستيتسيالاردى دامىتۋعا جاۋاپتى ءارى بەلسەندى ينۆەستور بولۋعا ءتيىس. مۇنداي تاۋەكەلگە بارىپ, ءوز جۇمىسىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن «سامۇرىق-قازىنا» توبى سينگاپۋرلىق «Temasek» دامۋ قورى سياقتى شەتەلدىك نارىقتارعا دا شىعۋى كەرەك. قازىر قور رەسپۋبليكا ىشىندەگى اكتيۆتەردى باسقارىپ كەلەدى. ال سىرتقى نارىققا شىقساق, قازاقستان يندۋسترياسىنا جاڭا تەحنولوگيالار, يننوۆاتسيالار, بىلىكتى كادرلار مەن شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى كوپتەپ تارتۋعا مۇمكىندىك تۋارى انىق. وسى ارقىلى «سامۇرىق-قازىنا» قورى ستراتەگيالىق ينۆەستورعا, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنا تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كاتاليزاتورىنا اينالۋعا قول جەتكىزە الادى.