اتىراۋ وبلىسىندا جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيى كۇن سايىن كوتەرىلىپ كەلەدى. ارينە, كورشىلەس باتىس قازاقستان وبلىسىنداعىداي ەلدى مەكەندەرگە قاۋىپ تونە قويعان جوق.
دەگەنمەن «قازگيدرومەت» رمك اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ گيدرولوگيالىق مونيتورينگ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, وزەن دەڭگەيى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنان كەلەتىن سۋ ەسەبىنەن وزگەرەدى. ماسەلەن, كەشە 26 ساۋىردە ساعات 08.00-دە يندەربور كەنتىندە جايىقتىڭ سۋى قوسىمشا 9 سانتيمەترگە كوتەرىلىپ, 613 سم بولدى. ال ماحامبەت اۋىلىندا سۋ دەڭگەيى 728 سانتيمەترگە جەتىپ وتىر. مۇندا سۋ ءبىر تاۋلىكتە 7 سم كوتەرىلدى. اتىراۋ قالاسىنداعى گيدروبەكەتتە سۋ ايدىنى 3 سانتيمەترگە ۇلعايىپ, 428 سانتيمەتردى قۇراپ وتىر.
جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيى ءالى دە كوتەرىلۋى مۇمكىن. دەمەك قاۋىپ تولىق سەيىلدى دەۋگە ەرتەرەك. وسىعان بايلانىستى مۇنايلى ءوڭىر سۋ تاسقىنىنا دايىندىقتى قالاي جۇرگىزدى؟ نە جوسپارلاندى, نە ىستەلدى؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەندە 7 ساۋىردە وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆتىڭ شەشىمىمەن تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالانعانىن ايتقان ءجون. اكىمنىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي توتەنشە جاعداي رەجىمىن جاريالاۋدىڭ بىرنەشە ماقساتى بار. بىرىنشىدەن, سۋ تاسقىنىنا دايىندىقتى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ قاجەت بولدى. ەكىنشىدەن, تەحنيكالار مەن جابدىقتار تارتۋ, ۇشىنشىدەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, وڭىردەگى سۋ ايدىندارىنىڭ, اسىرەسە جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىن نىعايتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
«اتىراۋ وبلىسىندا 1993-1994 جىلدارى سۋ تاسقىنى بولعان. سودان بەرگى كەزەڭدە وزەندەردەگى سۋ ازايدى. سۋ ايدىندارىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزىلمەدى. جاعالاۋداعى بوگەت نىعايتىلماي, كەيبىر تۇسىندا مۇلدەم الىنىپ تاستالعانىن كورىپ وتىرمىز. سۋدان قورعاۋ ايماعىنان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن جەر تەلىمدەرى بەرىلگەن», دەدى س.شاپكەنوۆ.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, يندەر, ماحامبەت اۋداندارى مەن اتىراۋ قالاسى سۋ باسۋ قاۋپى بار ايماققا ەنگەن. ماسەلەن, يندەر اۋدانىندا جارسۋات, قۇرىلىس, اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى المالى, بەرەكە, بەسىكتى جانە دامبى اۋىلدارى وسىنداي قاۋىپتى ايماقتا تۇر. ويتكەنى بۇل ەلدى مەكەندەردىڭ ءبارى جايىق وزەنىنە تاياۋ ورنالاسقان. ال قايىرشاقتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىنداعى «كولوس», «مۇناي وڭدەۋشى», «اتىراۋمۇنايقازگەولوگيا» باۋ-باقشا قوعامداستىعىنىڭ تۇرعىندارىنا قاۋىپسىز اۋماققا كوشۋ ۇسىنىلدى. اتالعان ساياجايلار جايىق وزەنىنىڭ جايىلماسىندا ورنالاسقاندىقتان, توپىراق ەروزياسىنىڭ ىقتيمالدىعى جوعارىلاعان. جاعانى قورعاۋ شاحتالارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق اسپا ەلدى مەكەنىندەگى 86 تۇرعىندى كوشىرۋگە شەشىم قابىلداندى.
وسىنداي سەبەپتەر اتىراۋلىقتاردى ورتاق ىسكە ۇيىستىردى. بۇل – ەلدى مەكەندەردى سۋ تاسقىنىنان قورعاپ قالۋ ءۇشىن بوگەت تۇرعىزۋ. ءسويتىپ, مۇنايلى ءوڭىر تۇرعىندارى كۇن سايىن جايىق جاعالاۋىنا بوگەت سالۋعا بەلسەنە كىرىستى. وڭىردەگى ءىرى كومپانيالار جۇمىسشىلارىن, ارنايى تەحنيكالارىن ءبولدى. بەس جاسار بالادان 90-نان اسقان قارياعا دەيىن ەرىكتىلەر قاتارىنا قوسىلىپ, قاپشىقتى قۇممەن تولتىردى. تۇركىستان, جامبىل, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان ارنايى تەحنيكالار جەتكىزىلدى. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى اسكەري بولىمدەردەن ساربازدار كەلدى.
جايىق وزەنىنىڭ اتىراۋ قالاسىنداعى جاعالاۋى 111 ۋچاسكەگە ءبولىنىپ, ءار ۋچاسكەدەگى جۇمىستى ۇيلەستىرەتىن جاۋاپتى ماماندار, تەحنيكامەن قامتيتىن كاسىپورىندار بەكىتىلدى. جاعالاۋداعى بوگەت دەڭگەيى كۇن سايىن بيىكتەتىلدى. كەيىن قۇم تولتىرىلعان قاپشىقپەن نىعايتىلدى. قازىر جاعالاۋدا قاپشىقتار كىرپىش سەكىلدى قالانىپ تۇر.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاسۇلان بيسەمبيەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بوگەت توپىراعىن تىعىزداۋ ساپاسىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ ماماندارى مەن «جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى» رمك وڭىرلىك فيليالىنىڭ ساراپشىلارى باقىلاۋعا كىرىستى. بوگەت بيىكتىگىنىڭ ءار مەترى ارنايى قۇرىلعىمەن تەكسەرىلەدى. تەحنيكالىق قاداعالاۋ ورگاندارى تىعىزدىقتىڭ ەڭ تومەنگى كورسەتكىشىن 14 مەگاپاسكال دەڭگەيىندە بەلگىلەدى. قازىر بوگەتتىڭ تىعىزدىعى – 17-20 مەگاپاسكال.
ال وبلىس اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى رۋسلان جۇماعازيەۆ ۇسىنعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, 25 ساۋىرگە دەيىن جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا 500 شاقىرىمنان اسا بوگەت تۇرعىزىلدى. بوگەتتى بەكىتۋ ءۇشىن 4,7 ميلليوننان اسا قاپشىق توسەلدى. بۇل جۇمىسقا 15 مىڭنان اسا ادام, 1,5 مىڭ تەحنيكا تارتىلعان.
سۋ ايدىندارىنىڭ جاعالاۋىنا بوگەت سالۋعا ۇلەس قوسقان كاسىپورىنداردىڭ قاتارىندا اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى دا بار. باس ديرەكتور ابزال دوسجانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, زاۋىت ۇجىمى جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا جالپى ۇزىندىعى 8 953 مەتر بوگەت تۇرعىزعان. ماسەلەن, سوكولوك كانالىنىڭ جاعالاۋى 2,5 مەترگە, تومارلى ەلدى مەكەنىنىڭ تۇسىنداعى بوگەت جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيىنەن 7 مەترگە بيىكتەتىلگەن.
«بوگەت تۇرعىزۋعا 44 900 قاپشىق, 256 ورام پوليەتيلەن پلەنكاسى, 2 002 قۇتى مونتاجداۋ كوبىگى, 8 700 تەكشە مەتر توپىراق پايدالانىلدى. زاۋىت ۇجىمى ءبىر كۇندىك جالاقىسىنان 39,4 ملن تەڭگەنى «اتىراۋ» كورپوراتيۆتىك الەۋمەتتىك دامۋ قورىنىڭ ەسەپشوتىنا اۋداردى. بۇل قارجى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن وتباسىلارعا كومەك كورسەتۋگە, جاعالاۋداعى بوگەتتى نىعايتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا جۇمسالادى», دەدى ا.دوسجانوۆ.
قازىر جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا بوگەت تۇرعىزۋ ءالى اياقتالعان جوق. ال اتىراۋلىقتار سىن ساعاتتا جۇمىلا كوتەرگەن جۇكتىڭ جەڭىل بولاتىنىن دالەلدەپ وتىر.
اتىراۋ وبلىسى