ء«بىزدىڭ جامان ۇلگىمىز جاستار ءۇشىن جاقسى بولىپ كورىنىپ جۇرسە, بىزگە بۇدان اۋىر كۇنا بولماۋى كەرەك». بۇل – قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى سۋرەتكەرى, ەل تاريحىنىڭ تالايعى كۋاگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قاريا جاسىندا زامانداستارىنا, قالامداس باۋىرلارىنا ارناعان ءسوزى.
دۇنيە ديدارىندا جاقسى مەن جاماندى, الاسا مەن بيىكتى, كولگىرسۋ مەن كوپسىنۋدى ادامدىق تۇرعىدا تالداپ, كوركەم شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەرىمەن سىرلاساتىن كلاسسيك جازۋشىنىڭ بۇل ويى سان تاراۋلى ءومىردىڭ ءتۇيىنى بولسا كەرەك.
بۇرىنعىلار «ەڭ سۇيىق سيامەن جازىلعان ءسوزدىڭ ءوزى باسىندا جۇرگەن تاماشا ويلاردان الدەقايدا ارتىق» دەگەن ەكەن. جازعان دۇنيەڭ – اسىل مۇراڭ. ونى جيناستىرىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءسوز جوق, ابىرويلى ءىس.
قوعام ءسىزدى قاي قىرىنان ويلاندىرادى؟
تاپ بۇگىندەرى قوعامدا بولماي قويمايتىن وڭ وزگەرىستى قالىڭ بۇقارا ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ يدەياسىمەن بايلانىستىرىپ, زور سەنىممەن قارايدى. الەمدە بولىپ جاتقان, ونىڭ ىشىندە بايتاق ەلىمىزدەگى جاڭاشىلدىق پەن جاڭعىرۋ ساياساتىنا قازاق حالقىنىڭ كوزىمەن عانا ەمەس, پاراسات پەن ادىلەتتىلىكتىڭ كوزىمەن قاراۋدىڭ ىلگەرىلەتۋشىلىك پەن وركەنيەتتىلىككە نەگىزدەلگەنىن كورىپ, سەزىنىپ وتىر.
جايشىلىقتا ەركىندىك پەن جاريالىلىقتىڭ باعاسى مەن قۇنىن ءبىلۋدى تەز ەستەن شىعاراتىندار قوعامنىڭ دامۋىنا وراي «نەگە ويتپەيدى, نەگە بۇيتپەيدى؟» دەگەن ارتىق-اۋىس ءسوز ايتىپ قالاتىنى راس. اركىمنىڭ ءوز پىكىرى بار. وعان شەكتەۋ قويا المايسىڭ. ونداي كىسىلەر قاجەتتى وزگەرىستەردى نەدەن, قايدان كۇتەدى سوندا؟ جالپى, قوعامداعى ادىلەتتىلىكتى نەدەن بايقاۋعا بولادى؟
سىبايلاس جەمقورلىق پەن پاراقورلىققا قارسى كۇرەس ءبىر ءسات تە باسەڭدەگەن ەمەس. ەندى جىلدار بويى جابىسقان بۇل جامان, قاۋىپتى قۇبىلىس وزدىگىنەن بولا قالماعانى بەلگىلى. مەملەكەتتىڭ قازانىنان قاقپاق كەتكەنى سونشالىقتى, ەگەر ءبىر اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ بۋحگالتەرى 1 ملرد تەڭگە قارجىنى جىمقىرىپ جاتسا, نەسىن ايتاسىڭ؟ ايگىلى الپاۋىتتار تۇقىمى جاپىرىپ جەمەگەندە نەعىلسىن؟ وسىنىڭ ءبارىنىڭ تامىرى تەرەڭدە, ساناعا ءسىڭىپ كەتكەن. ادىلەتتى قازاقستان ەتەك-جەڭىنە دەيىن جايلاعان بۇل قىلمىس ءتۇرىنىڭ بىلىق-شىلىعىن اشىپ, زاڭ ءتارتىبى الدىنا شىعارىپ جاتىر. بىراق ونىڭ ءبارى وڭاي سوعىپ جاتقان جوق. قيساپسىز قىلمىسىنا ساي نەبىر «جاقسى, جايساڭدار» زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ونداي شەكتەن شىققاندار ار الدىندا دا مىندەتتى تۇردە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
تاياۋدا ءبىر دەپۋتات الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا «ەلىمىزدى ءتۇرلى اۋىر جاعدايلاردى العا تارتىپ پا, ىشتەي بۇلدىرۋگە يەك ارتقانداي, سوعان قاراي وقتالىپ جۇرگەندەردىڭ كولەڭكەسى كورىنەر-كورىنبەس كولبەڭدەيدى» دەگەندەي سيپاتتا ءبىر ساقتىق ءسوزىن ايتىپ قالدى. ەپتەپ بولسا دا, بۇرىنعى, ەسكى جۇيەنىڭ كەزىندە ابدەن بايىپ, شالقىپ ءومىر ءسۇرىپ, قاراپايىم جۇرتقا شەكەسىنەن قاراعان پەندەلەردىڭ ايارلىق, ارامدىق پيعىلدارىن ەسەپتەن شىعارىپ تاستاۋعا بولمايدى, ونى اباي بولۋ ماقساتىندا نازارعا الۋ قاجەت دەپ سانايدى. بۇرىنعى ومىرلەرىن كوكسەيتىندەر جوق ەمەس, ءالى دە بار, ارينە. ولار ءۇنسىز وتىرا الماي ما, الدە تىنىش ءومىردىڭ ءمانىن دۇرىس باعالاي الاتىن دارەجەدە شىعار دەپ تە ويلاۋ ارتىق ەمەس. دەگەنمەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىز دەمەكشى, بىزدە باي-باعلانداردىڭ دەنى قوعامدا بولىپ جاتقان وقيعالاردى سىرتتاي باقىلاپ, قاراپ وتىرعانى, قاجەتتى كەزەڭدە جاناشىرلىق تانىتا بەرمەۋى جاسىرىپ-جابارى جوق, جانى سەرگەك, كوزى اشىق قالىڭ ەلگە ۇنامايدى. جاقسى كورىپ تە وتىرعان جوق.
الەمدىك تاجىريبەدە, ەلىم دەپ ەمىرەنگەن داۋلەتتى دە الپاۋىت كىسىلەر ءدايىم ەلدىك تىرلىككە دايار بولىپ تۇراتىنىن ەستىپ, وقىپ ءجۇرمىز. ال بىزدە ازىرگە ونشا ەمەس, ورتاق قۇلشىنىسى ىرزا ەتەر ەمەس. ىرىس-قۇتتى تەك سىبايلاستىق جولمەن تابۋ دەپ سىڭارجاق ۇققان مىرزالار ار-ۇياتتى قايدا قويادى سوندا؟ البەتتە, ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس, مەملەكەت پەن قوعام الدىنداعى پارىزى مەن قارىزىن تۇسىنگەن سانالى سەركەلەرى دە بار. الايدا ولار سول وزدەرى جاساپ العان وقشاۋ ورتادان الىسقا ۇزاپ شىعىپ جاتقانىن نەمەن دالەلدەر ەكەن؟ ەسكى قازاقستاننىڭ جاپپاي ەتەك الىپ, سىرەستىرىپ قالعان اشكوزدىك, سىبايلاس جەمقورلىق, تويىمسىزدىق سەكىلدى جات قۇبىلىستارىنان جيرەنىپ, سودان ەندى ارىلۋ ءۇشىن دە قوعامعا, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا ايانباي, اشىق ۇلەس قوسۋ تىرلىكتەرى جاريا بولۋى كەرەك-اق. جاساندىلىقتان جاريالىققا, ناقتىلىققا بەت بۇرۋىن قوعام ايقىن سەزىنبەيىنشە, ولار تۋرالى كوزقاراستار مەن پىكىردىڭ وزگەرۋى قيىن-اق. بەس ساۋساعى بۇگىلىپ, جۇدىرىعى جۇمىلۋى دەپ جۇرگەندەردىكى راس پا, اشىلسا الاقانى ايالايتىندارى از با؟ تەك «قازاقستان حالقىنا» قورىنا قوماقتى ۇلەس قوسۋ ءوز الدىنا ءبىر توبە, ءوزىن وسىرگەن, قامقورلىعىنا العان, وسىنداي تابىستى جەتىستىكتەر جاعدايىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان قوعام الدىندا قارىزدار ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, باعالاي الا ما ەكەن؟
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعامدا زور سىلكىنىس تۋعىزىپ, جۇيەلى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياسي باعىت-باعدارى, تۇبەگەيلى رەفورمالىق وزگەرىستەرى بۇگىنگى قوعامنىڭ سۇرانىسى مەن قولداۋىنا تولىق يە بولىپ وتىر. جاڭا تۇرپاتتاعى زاماندى ورناتۋ جولىندا باتىل ارەكەتتەر مەن ءىس-قيمىلدار جاسالىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, بۇرىن-سوڭدى ساياساتتا بۇركەمەلەنىپ كەلگەن قوعام شىندىعى مەن اقيقاتى اشىق ايتىلدى. ءبىزدىڭ حالىق دەموكراتيالىق اشىقتىققا بوي ۇيرەتتى, بيلىكتىڭ جوعارى ساتىسىنا دەيىن سىن ءسوزىن جەتكىزە الدى.
ادىلەتتى قازاقستاننىڭ دامۋ باعىتى بىزدىڭشە, مىناداي اسەر-سەزىمگە ۇيىتادى: قوعامدىق ءۇيدىڭ شىنىسى مەن اينەگىن سىندىرماي, بىراق لاس ءىشى-سىرتىن بىردەي تازالاپ, جاڭا شاڭىراقتىڭ ءاربىر تاسى مەن زاتى بارىنشا ساپالى, قابىرعاسى بەرىك, بوساعاسى قۇت, ىرىس-نەسىبەسى قۇنارلى بولىپ, ادال قولمەن تۇرعىزىلىپ, ادال تابىسپەن يگىلىككە بەرۋدى كوزدەپ, ماقسات ەتەدى. ساۋلەتتى ءۇي ىشىندە كىسىلەر بولسا, قاجەت كەزىندە قاباعىنان قاتالدىق تانىتىپ, قارا قىلدى قاق جارىپ, شىنايىلىق پەن ىستىق پەيىلدە, ءوزارا سەنىمدى, جاناشىر جاعدايىندا بيىك-بيىك ماقساتقا جۇمىلىپ, بىرلىكتى بولۋى انت بەرگەنمەن بىردەي قاۋىمداسقانداي جۇرەر ەدى.
قوعام – قاتال.
حالىق – ءادىل تورەشى.
الاسانى قانشا جەردەن بايلىق-داۋلەتىنە بولا ۇلكەيتىپ ايتساڭ دا, ۇلكەيمەيدى. مىنە, بۇل – ءومىر زاڭى.
ءبىزدىڭ جاقسى ۇلگى – جاقسى ادامدار. ماڭايىنا ادىلەتتى سۇيەتىندەردى توپتاستىرىپ جۇرەتىن ادامدار.
ال جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جۇرگەنىن مىندەتسىنەتىن الگى وليگارح دەيمىز بە, شىرىگەن باي دەيمىز بە, ەگەر قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءشوپتىڭ باسىن سىندىرمايتىنداي قۋ-پالەكەت بولسا, وندا نە ءۇمىت, نە قايىر؟ بىراق بۇعان ۇدايى توزىمدىلىك تانىتقاننان گورى ۇلتتىق ار-ۇياتىن وياتۋ كەرەك. جالپى, قوعامدى العا جەتەلەيتىن جاڭاشىل زيالى قاۋىمنىڭ تالاپشىلدىعى مەن ەڭبەكشىل ادامداردىڭ جارقىن اۋىزبىرلىگى ءبىز ايتىپ وتىرعان اسا داۋلەتتى ادامداردىڭ ءاردايىم قوعام الدىندا ەسەپ بەرۋگە ءتيىستى مىندەتى سۇرالاتىنىن انىق اڭعارتۋى قاجەت.
كادرلاردى تاڭداپ, ىرىكتەۋدە پرەزيدەنتتىك كادر رەزەرۆى باستاماسى ءوز ناتيجەسىن ناق وسى كوپتەن كۇتكەن تازالىق, ار-وجدان تازالىعىنان, مەملەكەتشىلدىك ادالدىقتى جوعارى جانە اشىق قويعان تىرلىكتەرىنەن كورەتىن بولامىز. جاقىندا جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ وتىزىندا وردا بۇزعان ابىلقايىر تامابەك دەگەن جاس جىگىت تاعايىندالدى. بۇعان دەيىن ءوزى تۋىپ-وسكەن جامبىلدا, وبلىس اكىمدىگىندە باسقارما باسشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى بولىپ قىزمەت اتقارعان. شىندىقتى ايتا بىلەتىن, كوزقاراسىن اشىق قورعاي الاتىن قىرلارىمەن تانىلىپ ۇلگەرگەن ول ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن سالاعا «ادالىنا كوشەيىك» دەگەن تالاپ قويا باستادى. وڭىردە «قانشا جەرگە ەگىن ەگەمىز؟» دەپ اۋدان اكىمدەرىنەن سۇراماي ما؟ بۇل اڭگىمەگە دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرىلگەن اقپاراتتا «وبلىستا ەگىستىك اۋماعى 700 مىڭ 700 گا» دەپ كورسەتىلەدى. بۇعان جاس باسشى كەلىسپەيدى, تاعى دا ءبىر كۇن ويلانىپ ايتىڭىزدار دەيدى. ءبىر كۇننەن كەيىن الگى كورسەتكىش بىردەن 1 مىڭ 700 گەكتارعا ازايادى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ستاتيستيكا جالعان, جىلدا ءوسىرىپ جازادى, قوڭىر كۇزدە ەگىن شىقپاي قالدى, كۇيىپ كەتتى دەلىنەدى, ال الگى پايدالانىلماعان, جالعان «ەگىستىك جەرلەرگە» مەملەكەت قارجىسى مەن سۋبسيديا دا ارتىعىمەن جۇمسالادى نەمەسە جەكە قالتاعا كەتەدى.
بۇل ءبىر مەملەكەتشىل جاس تۇلعانىڭ ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ يدەياسىمەن قارۋلانىپ, جاڭاشا تالاپ ەتۋى ۇلكەن سەنىم ۇيالاتادى. بۇرىن ءدال وسىلاي اشىق ايتا الار ما ەدى؟
مۇنداي ادىلەتتى قادامعا باسقالار دا بارا الا ما؟ الپاۋىتتار مەن مەملەكەت قولداۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بولىنگەن مول قارجىسىن تالاي جىلدان بەرى ءۇيىپ-توگىپ الىپ وتىرعاندار (ولاردىڭ اراسىندا ىقپالدى تۇلعالار از ەمەس) نەشە ءتۇرلى پالەنى ويلاپ, الدە كەدەرگىلەر جاساي ما؟
ۇكىمەت, مىنە, وسىنداي قاتاڭ باقىلاۋدى تۇبەگەيلى ورناتۋى اسا قاجەت.
تالانتتى اقىن سابىر ادايدىڭ ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم!» دەگەن ءورشىل دە ومىرشەڭ قاعيداتى قوعامعا ۇلتسۇيەر, وتانسۇيەر رۋح اكەلگەنى ەسىمىزدە. ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ اجىراماس بولىگىندەي سەزىلدى.
وكىنىشكە قاراي, ومىرلىك تاجىريبەسى از, ۇلكەن, قازىنالى ادامدارمەن اقىلداسۋدى ارتىق ساناپ, مانساپقا مالدانىپ كەرگيتىن شەنەۋنىكتەردىڭ ءىس بارىسىندا ورعا جىعىلماسا دا, وپىق جەيتىنىن ءومىر كورسەتىپ كەلەدى. بۇل سىناقتى كەزەڭدە جاۋاپكەرشىلىك وتىرعان كرەسلوسىندا عانا ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ءىس جۇزىندە ناتيجەلى جۇمىس كورسەتكىشتەرىمەن ولشەنەدى.
ءىرى بيزنەس وكىلدەرى بولسا, قوعام وركەندەۋى ءۇشىن ۇلگىلى ىستەرىمەن, ينۆەستورلىق يگىلىكتەرىمەن كوزگە كورىنىپ تۇرۋى كەرەك. وعان شامالارى جەتەدى. ويتكەنى ولاردىڭ قولىندا ۇلكەن بايلىق بار, زاۋىت, فابريكالارى جۇمىس ىستەپ تۇر, مول قارجىلارى بار, جەكە بيزنەسى دە دامىپ, ءجۇرىپ جاتىر.
مەملەكەت ولارعا بارلىق قولايلى جاعدايدى قولداۋ تۇرعىسىندا جاساپ كەلەدى. ادال بولسا, قوعامنىڭ دا الاقانىندا بولادى. بۇرىنعى كوز تانىس كاسىپكەرلەر مەن بيزنەسمەندەر قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق, امان-ەسەن ءجۇرىپ, شالقىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەندى ولاردىڭ قاتارى دا ورىمدەي جاس تولقىنمەن تولىعادى. وزگەرەدى. ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرە بىلگەن, نامىسقوي, قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرە الاتىن جاڭاشىل جاستار كەلۋىن قالايمىز. ءۇمىتىمىز مول.
قىم-قۋىت تىرلىكتە كەرەكتىنى كىمدەر ايتىپ, قاجەتتى دۇنيەنى كىمدەر رەتتەيدى؟ وسى ەلدىڭ بەتكەۇستار ازاماتتارى ەمەي, كىمدەر ەندى؟
قوعام زيالىلارىنىڭ جەكە تۇلعالىق قارەكەتتەرى مەن جول باستايتىن ادالدىعىنا سىن تاعۋ ەمەس, ۇلتتىق ساناعا سىلكىنىس اكەلەتىن قايراتكەرلىكتەرىنەن تانباۋىن باسا ايتار ەدىك. ەر عابەڭنىڭ عيبراتتى ءبىر اۋىز ءسوزى وتكەن مەن بۇگىنگىنى قۇرمەتتەۋدىڭ ۇلگىسى بولارى ءسوزسىز.
بۇل رەتتە ەل پرەزيدەنتى قوعامداعى جاقسى ۇلگىنىڭ تىرەگى – ادال ادام, ادال ەڭبەك جانە ادال تابىس دەپ تالاي مارتە قايتالاپ ايتۋى دا ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ تۇپقازىعىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.
ناق وسى سەنىم بارىنەن دە قىمبات.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى