مەملەكەت باسشىسى اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا جاستار بويىندا, كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ينتەرنەتتى تالعامسىز پايدالانۋ بالا تاربيەسىنە تەرىس ىقپال ەتىپ جاتىر. جاستاردى كىتاپقا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ەلىمىزدە تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن كىتاپحانالار سالۋ, ۇلتتىق كىتاپ كۇنىن بەلگىلەۋ, الەمدىك بەستسەللەرگە اينالعان شىعارمالاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋدى جالعاستىرۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى.
ەل بولاشاعىن ويلاعاندا ەڭ الدىمەن ەسىمىزگە جاستار, ولاردىڭ قوعامداعى ورنى تۇسەدى. ويتكەنى جاستار قوعامداعى جاي عانا ادامدار ساناتىنىڭ بەلگىلى ءبىر توبى عانا ەمەس, ولار جاس كۇش-قۋاتتىڭ, ەڭبەك كوزىنىڭ, جاڭا يدەيالار مەن تىڭ باستامالاردىڭ ۇيىتقىسى جانە حالىقتىڭ ەڭ بەلسەندى توبى. سوندىقتان دا جاستاردى مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاستىرۋ, ولارمەن الەۋمەتتىك جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. وركەنيەت ۇدەرىسىندە بولاشاعىنىڭ جارقىن, ءورىسىنىڭ كەمەل بولعانىن قالايتىن ءاربىر زايىرلى مەملەكەت جەتكىنشەك ۇرپاقتىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە, ولاردىڭ تولىققاندى ازامات بولىپ وسۋىنە ءجىتى كوڭىل ءبولىپ, مول مۇمكىندىك جاساۋعا تىرىسادى.
تاربيە ۇدەرىسى – قوعامنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى. تاربيەلەۋ مىندەتىن ءبىر عانا الەۋمەتتىك ينستيتۋت اتقارا المايتىنىن جەتە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بۇل ۇدەرىسكە وتباسى, ءبىلىم بەرۋ جانە مادەنيەت مەكەمەلەرى, بيلىك قۇرىلىمدارى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سىندى كوپتەگەن سۋبەكتى اتسالىسادى. جەتكىنشەك ۇرپاققا دۇرىس تاربيە بەرۋدىڭ نەگىزگى كەپىلى – وسى اتالعان ۇيىمداردىڭ بىرلەسە جۇيەلى قىزمەت اتقارۋى. كوپ جاعدايدا اتا-انالار وتباسىن ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىنداعى جۇمىسباستىلىقتى العا تارتىپ, بالا تاربيەسىنە ءبىلىم مەكەمەلەرى جاۋاپتى دەپ ساناسا, ءوز كەزەگىندە ءبىلىم مەكەمەلەرى كەرىسىنشە بالا تاربيەسىنىڭ نەگىزى وتباسىندا قالانۋعا ءتيىس دەپ سانايدى. سالدارىنان جەتكىنشەكتەر مەن جاستار تاربيەسى ماسەلەسىندەگى بوس كەڭىستىكتى ينتەرنەت جۇيەسى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر تولتىرىپ جاتىر.
قازىرگى جاستاردىڭ باسىم بولىگى قوعام ومىرىنە ينتەرنەت ارقىلى ارالاسادى. جاس بالالاردىڭ كوپشىلىگى قولىنا كىتاپتان بۇرىن ءتۇرلى گادجەت ۇستاپ, ءومىردى تاني باستايدى. جاستار كەز كەلگەن اقپاراتپەن ەلەكتروندى فورماتتا جۇمىس ىستەگەندى قالايدى. كۇندەلىكتەگى تۇرمىستاعى اۋىزەكى قارىم-قاتىناستىڭ ورنىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ۆيرتۋالدى قارىم-قاتىناستار الماستىرىپ جاتىر. وسكەلەڭ ۇرپاق قوعامداعى كەز كەلگەن اقپاراتتى, ونىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا قاراماستان, قابىلداۋعا بەيىم تۇرادى. ەلىمىزدىڭ وزگە الەۋمەتتىك توپتارىنا قاراعاندا جاستار جات اعىمداردىڭ ىقپالىنا تەز تۇسەدى. جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ ىقپالىمەن بۇرىنعى ادامگەرشىلىك باعدارلاردان قول ءۇزىپ قالۋ جاستارعا دۇرىس مورالدىق-ادامگەرشىلىك قاعيدالار مەن ومىرلىك ۇستانىمدى تاڭداۋ ىسىندە قيىندىقتار تۋدىرادى.
وكىنىشكە قاراي, ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءوزى دە ءوسىپ كەلە جاتقان جەتكىنشەكتەردىڭ بويىندا «كومپيۋتەر, ينتەرنەت – بارلىق ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا كومەكتەسەتىن قۇرال» دەگەن جالعان سەنىمدى قالىپتاستىرۋعا سەبەپشى بولىپ وتىر. مەكتەپ وقۋلىقتارىندا قازىر «ينتەرنەتتەن قاراڭىز» دەگەن تاپسىرمالار ءجيى كەزدەسەدى. ال ستۋدەنتتەرگە پرەزەنتاتسيا دايىنداڭىز دەگەن سياقتى تاپسىرمالاردى بەرۋ ارقىلى ولاردى ينتەرنەتكە جۇگىنۋگە يتەرمەلەيمىز. «مىنا اۆتوردىڭ كىتابىن وقىپ, قاراپ شىعىڭىز» دەگەن تاپسىرمالار وتكەن عاسىردىڭ جاڭعىرىعى سياقتى ەستىلەدى. Instagram, Facebook, TikTok سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەردە ۇزدىكسىز تەز اقپارات الماسۋ كەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن سياقتى, ال شىن مانىندە ول ءبىلىم الۋدىڭ, تانىمنىڭ باسقا جولدارىن تەجەيتىن دارمەنسىزدىك ەكەنىن تۇيسىنبەيمىز. سالدارىنان قازىرگى زاماننىڭ بالالارى مەن جاستارى كەز كەلگەن اقپاراتتى ءاتۇستى قابىلدايدى, بۇگىن وقىعانىن ەرتەڭ ۇمىتىپ قالادى. تەلەارنالاردى ۇزدىكسىز اۋىستىرۋ, ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە اقپاراتتى وقۋ جاستاردىڭ دۇنيەتانىمىنا تەرىس اسەر ەتەدى. ولار الەمدى ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە ەمەس, ۇزىك-ۇزىك ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى جوق وقيعالار تىزبەگى رەتىندە قابىلدايدى. جاستاردىڭ بويىندا «پسيحولوگيالىق ەمپاتيا» قاسيەتى تومەن دامىعان. كەيبىر جاستارىمىز ءالى دە قوعامدا بولىپ جاتقان كوپتەگەن قۇبىلىسقا نەمقۇرايدىلىق تانىتىپ, «ول مەنسىز دە وتەدى» دەگەن ۇستانىممەن ءومىر سۇرەدى. بۇل ولاردىڭ ساياسي ساۋاتى مەن الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگى تومەن ەكەنىن كورسەتەدى.
قوعام دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى – جاستاردىڭ بۇگىنگى كۇندە جانە بولاشاقتا ءومىر سۇرۋگە قابىلەتتىلىگى. كەز كەلگەن دامۋ جاستاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمى, بەينەسى, دۇنيەتانىمى, دەنساۋلىعى مەن ساپالى ءومىر سۇرۋىنە تاۋەلدى بولادى. جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر ەلدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ جاعدايىندا جاستاردىڭ قوعامنىڭ تولىققاندى, بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇگىنگى كۇننىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى بۇل ماقساتتى كوزدەمەيدى. كەرىسىنشە, جاستاردىڭ ەرەسەكتەرمەن جانە ءوز قۇربىلارىمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس جاساۋ جولىنان ادەيى اداستىراتىن سياقتى. قازىرگى جاستار ءۇشىن «بەتپە-بەت» شىنايى قارىم-قاتىناس قىزىق ەمەس. ولار وزدەرى ءۇشىن ءتۇرلى ەلەكتروندىق قۇرىلعىلارمەن جاسالعان بايلانىستى ءتيىمدى سانايدى.
ۆيرتۋالدى جۇيە نەعۇرلىم ناقتى الەۋمەتتىك شىنايى بايلانىستاردىڭ ورنىن ىعىستىرعان سايىن, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ەشقانداي دالەلى مەن دەرەگى جوق جالعان اقپاراتتار مەن ينتەرنەتتەگى ماعىناسىز ويىندار جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاي تۇسەدى. كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق پەن عالامتورداعى مول تاجىريبەسىنىڭ ءوزى جاستاردى ءتۇرلى جاعىمسىز جايلاردان قورعامايدى, ويتكەنى ونىڭ قانداي ماعلۇماتتاردى يگەرىپ جاتقانىن اتا-انا باقىلاي المايدى. مۇنداي كورىنىستىڭ ءتۇپ توركىنى جالپى قوعامداعى اقپاراتتىق ساۋاتسىزدىقتا جاتىر.
سونداي-اق ۆيرتۋالدى بايلانىس جاستارىمىزدىڭ ومىرىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى. جەلىدەگى دوستارىن تاڭعالدىرۋ ماقساتىندا جاستار ءتۇرلى شەكتەن شىققان, ءتىپتى كەيدە قىلمىستىق ءىس-ارەكەتكە دە بارىپ, ونى وزدەرىن ەرەكشە ەتىپ, كورسەتۋ ءۇشىن ينتەرنەتكە جۇكتەپ وتىرادى. جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ورتاعا كىرىگۋى جانە بايلانىسقا تۇسۋدەگى قۇزىرەتتىلىگىنىڭ تومەن بولۋى دا الاڭداتارلىق جايت. وڭ-سولىن اجىراتا المايتىن جەتكىنشەكتەر ينتەرنەتتەگى الاياقتاردىڭ, اتىن بۇركەمەلەنگەن ەكسترەميستىك سيپاتتاعى توپتاردىڭ جەڭىل ولجاسىنا اينالىپ جاتىر.
قازىرگى الەمدەگى دىنمەن بايلانىستى احۋال تۇراقسىز بولىپ تۇرعان كەزەڭدە نەگە بولسا دا سەرگەك قاراعان ابزال. عالامتور جۇيەسى مەيلىنشە دامىعان زاماندا دىندەر بويىنشا دا سان ءتۇرلى ماعلۇمات الۋعا بولادى. بىراق ونىڭ دۇرىسى دا, بۇرىسى دا جەتىپ ارتىلادى. سىرتقى كۇش قوعامدى ىشتەن ءىرىتۋ ءۇشىن نەشەمە ايلا-شارعىنى قولدانىپ, وزدەرىنىڭ تەرىس يدەولوگياسىن ۇزدىكسىز ناسيحاتتاپ جاتىر. شەشەندىك قابىلەتى جوعارى, حاريزمالىق ەرەكشەلىگى بار جالعان ءدىني ىلىمدەردىڭ كوشباسشىلارى ادامداردىڭ ساناسىنا اسەر ەتەتىن پسيحولوگيالىق ءادىس-تاسىلدەردى قولدانۋ ارقىلى ولاردى ءوز قاتارىنا تارتىپ وتىر. جاستاردىڭ ءدىني كوزقاراستارىنىڭ دۇرىس باعىتتا قالىپتاسقانى, راديكالدى ءدىني يدەيالاردان مۇلدەم اۋلاق بولعانى قاجەت. ويتكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن الەم كەڭىستىگىندە تەرىس ءدىني اعىمداردىڭ كەرى ۋاعىز-ناسيحاتى اسەرىنەن اداسۋشى ادامدار قاتارى ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدار وزدەرىنىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن جاستاردى وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن, سان عاسىردان بەرى كەلە جاتقان سالت-داستۇرىنە دەگەن قۇرمەتتەن ايىرىپ وتىر. قازاقستان جاستارىنىڭ ءدىني فاناتقا اينالماي, دىندارلىعىنىڭ اتا-بابادان قالعان ءداستۇرلى ءدىني تانىممەن, ۇلتتىق سالت-داستۇرمەن, پاتريوتيزممەن ۇيلەسىم تابۋى ءۇشىن وتباسىلىق قارىم-قاتىناستارداعى بالا تاربيەسىنە قاتىستى كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتەردى تۇزەۋ قاجەت. سەبەبى وتباسىندا قامقورلىق پەن مەيىرباندىلىققا يە بولا الماعان بالا وزىنە دەگەن جاقسى قارىم-قاتىناستى باسقا ورتادان ىزدەيتىنى انىق. سونداي-اق جاستار اراسىندا ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ساباقتاستىعىنا قاتىستى اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كوپ جۇرگىزۋ دە – كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى جايت.
بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ ينستيتۋت تاراپىنان بىرقاتار اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ستۋدەنت جاستاردىڭ ءدىني ساۋاتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسى ءدىن ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشى ماماندارىمەن بىرلەسە تانىمدىق-اعارتۋشىلىق ءىس-شارالار وتكىزىلىپ تۇرادى.
جاستاردىڭ ۆيرتۋالدى الەمدەگى قىزىقتاردىڭ شىنايى ومىردەن تىم الشاق جاتقانىن تۇسىنبەي, ينتەرنەتتىڭ بەلسەندى قولدانۋشىسى رەتىندە ونى تەك ءبىلىم الۋ مەن ويىن-ساۋىق ءۇشىن پايدالاناتىنى بارشامىزعا ءمالىم. وسى ورايدا ينستيتۋتتا عالامتور جۇيەسىن جاستاردى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى ساياسي, مادەني جانە الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە ءتيىمدى قۇرال رەتىندە كەڭ پايدالانۋعا بەيىمدەۋ ماقساتىندا IT اكادەمياسى اشىلدى.
جاستاردىڭ ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىگىن جويۋ, ولاردى شىنايى ومىرگە ارالاستىرۋ ءۇشىن ولارمەن كوبىرەك قارىم-قاتىناس جاساپ, قوعامدىق پايدالى ەڭبەككە, قىزىعۋشىلىعى بويىنشا مادەني, سپورتتىق ءىس-شارالارعا تارتۋ كەرەك. بۇل تۇستا ەرەسەكتەردىڭ وزدەرى ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ وزىق ۇلگىلەرىن: وزگەلەردىڭ پىكىرىنە تولەرانتتى كوزقاراس, سىيلاستىق, قامقور بولا ءبىلۋ, جاناشىرلىق قاسيەتتەرىن كورسەتە بىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جاستاردى ادامگەرشىلىك تۇرعىدان تاربيەلەۋ ىسىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ, سپورتپەن, جەرگىلىكتى تۋريزممەن اينالىسۋعا شاقىرۋ, ۆولونتەرلىك پەن ستۋدەنت قۇرىلىس جانە «جاسىل ەل» جاساقتارىنا تارتۋ دا وڭ ناتيجە بەرەرى ءسوزسىز.
جاستاردىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنداعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت ونىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە قاجەتتىلىكتەرىن عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي, ونىڭ جان-جاقتى تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا ارالاسۋ كەرەك. جاستاردىڭ ىزدەنۋشىلىگى مەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ماتەريالدىق تۇرعىدان كومەكتەسۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاستاردى مەملەكەت باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ اراسىنان كادرلىق رەزەرۆ قۇرۋ كەرەكتىگى جايلى ورىندى باستاماسى ىسكە اسىپ جاتىر. بۇل باستاما جاستاردىڭ وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعام مەن مەملەكەتكە جاناشىرلىق پەن قامقورلىقپەن قاراۋىنا جول اشادى.
بۇگىنگى اقپاراتتىق قوعامدا جاستار مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, بۇل جۇمىستا كەزدەيسوق, فراگمەنتارلىق ءىس-شارالارعا جول بەرمەۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, وسى باعىتتا جۇمىستى كەشەندى جانە جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ءۇشىنشى, سان جاعىنان نەعۇرلىم كوپ جانە جاستاردىڭ بارلىق ساناتىن قامتۋعا ارنالعان جاڭا فورماتتاعى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءوز ناتيجەسىن بەرەدى.
ماحمەتعالي سارىبەكوۆ,
ش.مۇرتازا اتىنداعى حالىقارالىق تاراز يننوۆاتسيالىق ينستيتۋتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
تاراز