ءار قازاقتىڭ بالاسى «بىرلىگى جوق ەل توزادى, بىرلىگى كۇشتى ەل وزادى» دەگەن ماعىنالى ماقالدى ساناسىنا قۇيىپ ءوستى. سول قاسيەتتى ۇستانىم تاربيەمەن بويعا ءسىڭدى. سوندىقتان تاعدىردىڭ تالكەگىمەن قونىس اۋدارعان ەتنوستاردى باۋىرىنا باسقان بابالار جولىنا قيانات جاساماي, ءىزىن جالعاستىرىپ, بىرلىكتى ساقتاۋ – امانات. وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىن جالعاپ تۇرعان التىن ارقاۋ دا وسى.
قازاقستان ءۇشىن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ەلدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستى قامتاماسىز ەتەدى. ونىڭ اياسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلادى. ۋاكىلەتتى ورگاندار – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ كوميتەتى, سونىمەن قاتار «قوعامدىق كەلىسىم» رمم جانە «قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» جشس. «قوعامدىق كەلىسىم» رمم قىزمەتىنىڭ ماقساتى – ەتنوسارالىق قاتىناستاردى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ ءىس-شارالارىن وتكىزۋ.
29 جىل بەلەسىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوزىنىڭ دامۋىنىڭ بىرنەشە ماڭىزدى كەزەڭىن باستان وتكەردى. ىلگەرىلەۋ باعىتى مەن مىندەتتەر اۋقىمى كەڭەيدى. سايكەسىنشە, ەتنوسارالىق قاتىناستار دامىدى, ازاماتتىق بىرلىك نىعايدى.
بۇگىندە اسسامبلەيا 4 مىڭنان استام قوعامدىق قۇرىلىمدى قامتيدى. ونىڭ اياسىندا 50 مىڭنان استام ادام ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن بىرلىكتى نىعايتۋ جولىندا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. سونىمەن قاتار قايىرىمدىلىق جوبالارىمەن تانىلىپ, مەدياتسيا ءىسىن ىلگەرىلەتىپ, الەۋمەتتىك كومەككە دە اتسالىسىپ ءجۇر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياساتىن قولداپ, جولداۋلارى مەن ۇندەۋلەرىنىڭ ءوز دارەجەسىندە ورىندالۋىنا قىزمەت ەتىپ, ۇلتتىق مەرەكەلەردى تۇراقتى ناسيحاتتايدى. سوندىقتان اسسامبلەيا ەلىمىزدەگى اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاپ, ەتنوستار اراسىنداعى دوستىقتىڭ كۇرەتامىرىنا اينالىپ وتىر دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. مۇنىڭ ناتيجەسى ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ەتنوس وكىلدەرى وزدەرىن قازاقستان حالقىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى رەتىندە ساناۋى دەر ەدىك. ولاردىڭ ارقايسى بولاشاعىن ەلىمىزبەن بايلانىستىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. وڭىرلەردەگى دوستىق ۇيلەرى جىل ون ەكى اي بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن «Amanat», «Respublica», «اۋىل», جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق جانە قازاقستان حالىق پارتيالارى اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قحا-نىڭ XXXII سەسسياسىنداعى تاپسىرماسىنا سايكەس, پارلامەنتتە ء«بىر ەل – ءبىر مۇددە» دەپۋتاتتىق توبى جاساقتالىپ, ونىڭ قۇرامىنا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اتىنان تاعايىندالعان سەناتتىڭ 5 دەپۋتاتى ەندى. باستى ماقسات – پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋ اياسىندا سىندارلى الاڭ قالىپتاستىرۋ. ال اسسامبلەيانىڭ 11 مۇشەسى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرامىندا وڭىرلەردە ۇلكەن يدەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل – ەلىمىزدەگى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگاننىڭ جىلدار بويى جاساپ كەلە جاتقان قاجىرلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى.
مەملەكەتتە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز الەمگە بىرلىكتىڭ بىرەگەي مەكەنى رەتىندە ۇلگى بولا الدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا ء«بىز كوپەتنوستىق سيپاتىمىزدى ارتىقشىلىعىمىزعا اينالدىرا العانىمىز انىق. كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىنىڭ ەلىمىزگە قاتىستى «ەۋرازياداعى شىرپى تيسە لاپ ەتكەلى تۇرعان قۋراي», «failed state» سياقتى بولجامدارىن جوققا شىعاردىق. ەلدە از ۇلتتار ۇعىمى قولدانىلمايدى. بارلىق ەتنوستىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى بىردەي» ەكەنىن ايتتى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى الەمدىك قوعامداستىقتا دا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياساتىنىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساپ, ەلدەگى ەتنوستاردىڭ تۇپكى ءتۇبىرى شىققان تاريحي ەلدەرىمەن بايلانىستى دامىتىپ, شەتەلدەگى قازاقتاردى قولداپ وتىرادى. بىرلىكتى نىعايتۋدىڭ بۇل مودەلى يۋنەسكو مەن ەۋروپانىڭ قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ازشىلىق ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى, ەۋرووداق پەن اقش مەملەكەتتەرىنە تانىستىرىلىپ, 56 تىلگە اۋدارىلدى. بۇگىندە اسسامبلەيانىڭ الەمنىڭ دامىعان 13 مەملەكەتىندە 14 دوستىق ەلشىسى بار.
بارلىق ەتنوستا اتا-انا, بالا بىرىمەن-ءبىرى بايلانىستى ۇشتاعان سانالادى. بابالاردان قالعان «اكە – اسقار تاۋ, انا – باۋىرىنداعى بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق», دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. اسقار تاۋ اسقارالى شىڭىمەن, بۇلاق قاينار كوزىمەن, قۇراق جايقالعان نۋىمەن قاجەت. دەمەك ءار بۋىننىڭ ساباقتاستىعى – بۇگىن مەن بولاشاقتى كورسەتەتىن اينا. سوندىقتان اسسامبلەيانىڭ بارلىق وڭىرلەردە جۇمىس اتقاراتىن «اقساقالدار كەڭەسى, «انالار كەڭەسى», «اسسامبلەيا جاستارى» قۇرىلىمدارىنىڭ ورنى بولەك, قىزمەتى قۇندى.
«اقساقالدار كەڭەسى» وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان. ەرتەدەن ەلىمىزدە اقساقالدار ينستيتۋتىنىڭ الار ورنى ەرەكشە بولعان. اقىل مەن دانالىقتىڭ قازىناسى رەتىندە قادىرلەگەن قاريالار ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس, ءبىر اتانىڭ ماسەلەسىن شەشىپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان. بۇگىنگى اقساقالدار كەڭەسى دە زامان اعىمىنا ساي الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق جانجالداردى شەشۋ, ەتنومەدياتسيانى جۇزەگە اسىرۋ, قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, جاستارعا تالىمگەرلىك پراكتيكاسىن ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ مىندەتىن العان. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ جيىرما وڭىرىندەگى 1 119 قۇرىلىم قۇرامىنداعى 7 639 اقساقالدىڭ بەلسەندىلىگىن تانىتىپ ۇلگەردى.
قازاقتا «انا ءبىر قولىمەن بەسىك تەربەتسە, ەكىنشى قولىمەن الەمدى تەربەتەدى» دەگەن ادەمى ءسوز بار. «انالار كەڭەسىنىڭ» قىزمەتى دە جان-جاقتى دامىپ كەلەدى. بۇگىندە وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيلەردە جانە ءىرى كاسىپورىندار ۇجىمدارىندا 16 مىڭنان استام بەلسەندى مۇشەنىڭ باسىن قوسقان 1 713 كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. جۇمىستىڭ نەگىزگى باعىتى – وتباسى ينستيتۋتىن ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ, ايەلدەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا, اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاتىسادى, بەرەكەلى, ۇلگىلى ءارى تاتۋ وتباسىلاردى ناسيحاتتايدى. ءبىر عانا «مادەنيەتتى انا – مادەنيەتتى ۇلت» جوباسى اياسىندا داعدارىس ورتالىقتارى بازاسىندا ايەلدەردىڭ جەكە دامۋى بويىنشا 400-دەن استام سەمينار-ترەنينگ ۇيىمداستىرىلدى.
ال «اسسامبلەيا جاستارى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى 9 مىڭ جاستى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, زاماناۋي قىزىقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ۇيىمنىڭ كەشەندى دامۋى ءۇشىن التى ماگيسترالدى باعىت انىقتالعان. بۇل جوبالار جاستاردى الەۋمەتتىك قولداپ, ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, جۇمىسقا ورنالاسۋعا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە كومەكتەسەدى. تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ, ەكولوگيا مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ, اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە, مەديا-جوبالاردى دامىتۋ جانە مەديا-ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ دا بار.
بىرىڭعاي عىلىمي جانە وقۋ-ادىستەمەلىك تاسىلدەردى ازىرلەۋدە زياتكەرلىك كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدرالارىنىڭ قاۋىمداستىعى, عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەس, قازاقستانعا ينۆەستيتسيالار, يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى تارتۋ مەن بيزنەستىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعايتىن كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى, جۋرناليستەر كلۋبىنىڭ جۇمىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى. ءاردايىم بەلسەندىلىكپەن العى شەپتە جۇرەتىن 1 000-نان استام ەتنومادەني بىرلەستىك, اقپارات ايدىنىنا وزىندىك جول سالعان 10 تىلدە 52 باسىلىم شىعاتىن ەتنوستىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالى بار. مادەنيەت پەن ونەردىڭ قايماعىنا اينالعان ۇيعىر, كورەي, نەمىس, وزبەك ۇلتتىق تەاترلارى جۇمىس ىستەيدى. ۇيعىر, كورەي, نەمىس تەاترلارى 2017 جىلى اكادەميالىق مارتەبەگە يە بولدى. مەدياتسيا كەڭەسى بابالارىمىزدىڭ جولىن جاڭعىرتتى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءبىر اۋىز سوزبەن كەسىمىن ايتقان بيلەرىنىڭ تاعىلىمىن, ادەت-عۇرىپ تاجىريبەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە جاسالعان يگى قادامنىڭ ءبىرى. ونىڭ تيىمدىلىگى ۋاقىتپەن دالەلدەنىپ تە ۇلگەردى.
اسسامبلەيانىڭ كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانى مەدياتسيا كەڭەستەرى حالىق كوپ جۇگىنەتىن قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى. جاسىراتىنى جوق اسسامبلەيانىڭ مەدياتسيا كەڭەستەرىنە جىل سايىن وتىنىشتەر ۇزدىكسىز كەلىپ ءتۇسىپ جاتادى. بۇل كوپشىلىكتىڭ مەدياتسيا جايلى كەڭىرەك حاباردار بولىپ, داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋگە ق ۇلىقتى ەكەنىن كورسەتەدى. وتكەن جىلى مەدياتسيا كەڭەستەرى 2 160 ادامدى قامتيتىن 80-نەن استام ءىس-شارا وتكىزدى. جالپى, اسسامبلەيانىڭ دوستىق ۇيلەرىندەگى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك 20 مەدياتسيا كابينەتىندە 1 294-تەن استام مەدياتور بار. وتكەن جىلى قحا مەدياتورلارى 9 389 ءوتىنىشتى قاراعان, ونىڭ 2 655-ءى مەدياتيۆتىك كەلىسىمدەرمەن, 6 488-ءى كونسۋلتاتسيامەن شەشىلىپ, 246-سى قاراۋ ساتىسىندا تۇر.
ايتا كەتۋ كەرەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە ەتنومەدياتسيا ينستيتۋتى قۇرىلىپ, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ەتنومەدياتسيا ورتالىعى بەلسەندى جۇمىس اتقارادى.
ەلينا ماساگۋتوۆا,
«قوعامدىق كەلىسىم» رمم ديرەكتورى