حالىق مۇراسىن ىجداعاتپەن حاتتاعان

فولكلورتانۋشى ورازگۇل امىر­الىقىزى «اسىل مۇرا» اتتى زەرتتەۋىندە اۋىز ادەبيەتىنىڭ دارا سيپاتىن جانە ونى حاتقا ءتۇسىرۋ تاريحىن بايىپتايدى. قولجازبا – حالىق تاريحىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ كۋالىگى. ونى جيناۋ ىسىندە, قورىن قالىپتاستىرۋدا ۆ.ۆ.رادلوۆ, گ.ن.پوتانين, ي.بەرەزين, ا.الەك­توروۆ, ۆ.ۆاسيلەۆ, ش.ءۋاليحانوۆ, ى.التىنسارين, ءا.ديۆاەۆ سىندى ۇلت مۇراسىن ۇلىقتاعان ساناتكەرلەر ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن. ي.يلمينسكي 1859 جىلى ماراباي جىراۋدان «ەر تارعىن» جىرىن جازىپ الىپ, 1862 جىلى جاريالادى.

1906 جىلى ورىنبور ارحيۆ عىلىمي كوميسسياسى (توراعاسى ۆ.كارلسون) ىشىندە قازاقباي مەن كوشەلەك بار 50-دەن استام اقىن-جىراۋلاردىڭ قاھارماندىق جىرلارىن حاتقا تۇسىرگەن. مىسالى, ابۋباكىر ديۆاەۆ سىرداريا, تۇركىستان, اۋليەاتا, تاشكەنت ءوڭىرىن تەگىس ءسۇزىپ شىعىپ, ۇشان-تەڭىز ەسكىلىكتى مۇرالاردى جيناقتاعان-دى. بۇل اسىل مۇرالاردىڭ كوشىرمەلەرى م.و.اۋەزوۆ ينستيتۋتىندا جيناقتالىپ, جۇيەلەنىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى, ەل يگىلىگىنە اينالدى.

ۇلت فولكلورىنىڭ جاناشىرى و.نۇر­ماعامبەتوۆانىڭ كورسەتۋىنشە, 1920 جىلداردان باستاپ قازاق ولكەتانۋ قوعامى (كەيىن ۇلت مادەنيەتىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى), تاعى باسقا مەكەمە-ۇيىمدار قازاق ەلىنىڭ مادەنيەتى, تاريحى, ەتنوگرافياسى, فولكلورى جايىندا ەكسپەديتسيا­لار ۇيىمداستىرىپ, قيساپسىز قولجازبا ماتەريالدار جيناقتاپ, م.و.اۋە­زوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­­تيتۋ­تىنىڭ قولجازبالار قورىن تولىق­تىرىپ بايىتقان.

عالىم ورازگۇل امىرالىقىزى 1906 جىلى حاتقا تۇسىرىلگەن «قوبىلاندى باتىر», «بوزمۇنار» جىرلارىنىڭ كوشىر­مەلەرىن 1955 جىلى ورىنبور ارحي­ۆىنەن الدىر­تىپتى. ءسويتىپ, ەسكى ءسوز­دىڭ – ەل قازىناسىنا قايتا قوسىلۋىنا, وقىمىس­تىلار قاۋىمىنىڭ عىلىمي تالقىسىن سالۋعا سەبەپشى بولعان.

ول كىسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.و.اۋەزوۆ ينستيتۋتىندا 16 جىل ديرەك­توردىڭ عىلىمي جۇمىستارى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ, 1950-1970 جىلدارى باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, سەمەي, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, سىر ەلى جانە ءامۋداريا بويىنداعى شىمباي, حوجەلى, قوڭىرات, شابباز (قازىرگى بەرۋني), كونە ۇرگەنىش (ەرتە زامانعى بەسقالا) قالالارىنا ۇيىمداستىرىلعان 30 شاقتى ەكسپەديتسيانىڭ قۇندى دەرەگىن حاتتاپ كورسەتكەن. وسى ساپاردىڭ ناتيجەسى قازاق حالقىنىڭ جىراۋلىق, جىرشىلىق, شەجى­رەشىل­دىك, اڭ­گىمەشىلدىك باي ءداس­تۇرىنىڭ, جاۋھار ۇلگى-نۇسقالارىنىڭ قورىن مولايت­تى دەۋگە نەگىز بار.

اسىلى, حالىق ادەبيەتى نۇسقالارىن جازىپ الۋ, قۇنتتاپ جيناقتاۋ («قۇنتتىعا قۇت ۇيىرىلەر» دەگەن قاناتتى ءسوز بار), مۇقيات تابيعي قالپىندا مۇرتىن بۇزباي ساقتاۋ, جانرلارعا جىكتەۋ, شەبەرلىكپەن پايدالانا ءبىلۋ مەن تولىق كارتوتەكا جاساۋ – ايرىقشا ايتۋلى عىلىم مەحناتى.

«ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا مەن ينس­تيتۋت قولجازبالارىنىڭ تولىق كارتوتەكاسى جاسالدى, ءسويتىپ بۇل ەكى فوندتا 200 مىڭنان اسا شىعارما سانى بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بارلىق شىعارمالار جانرعا ءبولىنىپ تە رەتتەلدى. سوڭعى ەسەبىمىز بويىنشا (مايدا جانرلاردى ەسەپتەمەگەندە) قازىر قولىمىزدا ءىرى جانرلاردان: باتىرلىق جىرلار – 92 (بارلىق ۆاريانتتارىمەن 300), عاشىقتىق, تۇرمىس-سالت جىرلارى – 227 (بارلىق ۆاريانتتارىمەن 399), تاريحي ولەڭ, جىرلار مەن اڭىز اڭگىمەلەر سانى – 98 (بارلىق ۆاريانتتارىمەن 444), شىعىس سيۋجەتتەرىنەن كەلگەن پوەمالار, داستاندار – 81 (ۆاريانتتارىمەن 215). ءبىر عانا ماقال-ماتەلدىڭ ءوزى 20 مىڭداي, شەشەندىك ءسوز ءبىر مىڭنان اسادى, ونىڭ جۇزدەن ارتىعى كەيىنگى جىلدارى تۇسكەن, تاريحي شەجىرە 4858 بەت ەكەن», دەپ جازادى ۇلت قولجازبالارىن قىزعىشتاي قورعاعان و.نۇرماعامبەتوۆا.

عالىمنىڭ «قازاق ەپوسىن ايتۋشى جىرشى, جىراۋلار» اتتى بايىپتاماسىندا, اۋىزشا پوەزيانىڭ كوركەمدىك, كوم­پوزيتسيالىق قۇرىلىمىن, ءادىس-تا­سىلدەرىن, تابيعاتىنا توقتالماس بۇرىن بىلگىر ەپوستانۋشىلاردىڭ ش.ءۋاليحانوۆ, ۆ.كارلسون, ا.ف.لوسەۆتەردىڭ ەلەۋلى پىكىرىن سارالايدى.

زامانا جىرشىلارىنىڭ حالىق الدىندا اقيقاتتىڭ اق سەمسەرىندەي ونەرپازدىق تۇلعاسىندا, جىرشىلىق, جىراۋلىق, شەجىرەشىلدىك, اڭگىمەشىلدىك بولمىسىندا, ءسوز ساپتاۋ, وي تولعاۋ ونەرىندە نەشەمە الۋان تاسىلدەر, سان سيپاتتى سارىن-ماقامدار, ءداستۇرلى, تۇراقتى بەينەلى, سۋرەتتى ورالىمدار قولدانىلادى. شەبەر, پسيحولوگ, العىر جىرشىلار جىردىڭ قۇلاقكۇيىن اسەرلەندىرىپ, تىڭداۋشىلاردى جىردى ۇيىپ تىڭداۋعا مەيىرلەندىرىپ قۇشتارلاندىرۋدى, كيەلى قاۋىمدى وزىنە باعىندىرۋدى دىتتەيدى. بۇل ورايدا فولكلورتانۋشى و.نۇرماعامبەتوۆا ماراباي جىراۋدىڭ (1843-1906) مىنانداي قۋاتتى, جاندى دانالىعىنان مىسال كەلتىرەدى:

الدامشى ەكەن بۇل جالعان,

بۇل جالعاندا كىم قالعان.

بۇل جالعاننىڭ جۇزىنەن,

قارا دا وتكەن, حان دا وتكەن,

مىرزا دا وتكەن, باي دا وتكەن,

باتىر دا وتكەن, بي دە وتكەن,

اقىن دا وتكەن, سەرى وتكەن,

ويلاپ تۇرساڭ, الەۋمەت

شەگىنە مۇنىڭ كىم جەتكەن؟..

تەڭىزدەي تولقىعان حالىق جىرشى­لارىنىڭ كوزىن كورىپ, جىرلارىن حاتقا تۇسىرگەن و.نۇرماعامبەتوۆا «حالىق جى­راۋى عىلىم اكادەمياسىندا» («قازاق ادەبيەتى», 9.05.1958 جىل) اتتى ماقالا­سىندا راحمەت مازقوجاەۆ (1881-1976) 1958 سول جىلى اقپاندا ينستيتۋتقا ارنايى شاقىرىلعانىن ايتتى.

ول  4  تسيكلدەن  تۇراتىن «كورۇعلى سۇلتان­نىڭ اۋەزحاندى العان ساپارى» (راۋ­شانبەك كورۇعلىنىڭ اكەسى, كوردە تۋعان كورۇعلى, كورۇعلىنىڭ رايحان ارابپەن سوعىسى, كورۇعلىنىڭ يرانشاحى شا­عاداتپەن سوعىسى) دەيتىن جىردى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ جىرلاعان. كولەمى – 4465 جول. سونىمەن قاتار الشىننىڭ قىزى اي­مانكۇل مەن مايلىقوجانىڭ ايتىسى. مۇنى دا جازىپ العان – و.نۇرماعامبەتوۆا. بۇل بەينەبىر ساحنا­لىق قويىلىم. جىرشىنىڭ شەبەرلىگى, ىشكى جان دۇنيەسى مۋزىكالىق قابىلەتى ادەمى باياندالادى.

راحمەت جىراۋ مازقوجاەۆتىڭ شە­بەر­لىك سىرلارىنا قانىق زەرتتەۋشى ونىڭ الدىن الا تىڭداۋشىلاردى وزىنە ىڭعايلاستىرۋ ماقساتىن:

ءسوز ولشەۋىن بىلمەگەن,

قۇر شاعالاشا شۋلايدى.

...تال جىبەكتەي تازا ءسوز,

ەش جەرىڭدى جىرمايدى –

اتتى تەرمە-تولعاۋلارىمەن كورسەتىپ, سونان سوڭ نەگىزگى «جىر جەلىسىنە» كوشكەنىن كورسەتەدى. مۇنى «حالىقتىڭ جىر تىڭداۋى» دەپ اتايدى ەكەن.

اسىلى, حالىق جىرشىلارىنىڭ جىرعا كىرىسەردە بەلگىلى ءبىر سارىن ۇستانادى. مۇندا توسىننان ايتىلعان تاپقىرلىق بار. جىرداريانىڭ ايدىنىندا جۇزگەن جىرشىلاردىڭ اۋزىنان دۇرلەردى جازىپ العان و.نۇرماعامبەتوۆا ويۋلى, ويلى جىر مايەگىن دايەكتەيدى:

كارىلەرىڭ – ەسكى ءسوز,

ەسكە الماي جۇرمەڭىز,

الىمدەرىڭ – كوزدى ءسوز,

كوڭىلگە الماي جۇرمەڭىز,

قاريالارىڭ – قايىر ءسوز,

بۇرىنعىدان قالعان كوز.

مۇنداعى «كوزدى ءسوز», «قايىر ءسوز» – ۇلت تىلىندەگى توسىن تىركەستەر.

فولكلورشى ورازگۇل امىرالىقىزى «قوبىلاندى باتىر» ەپوسىنىڭ نەگىزگى ۆاريانتتارى جانە ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى» اتتى ەڭبەگىنىڭ دەرەگىنشە, قو­بىلاندى باتىر جايىنداعى جىرلار مەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ سانى – 26, ال 3-ەۋى – قوبىلاندى باتىردىڭ بالا­لارى حا­­قىنداعى جىرلار. جالپى سانى – 29. «قو­­بىلاندى باتىر» جىرىن ماراباي, مەر­­گەنباي, ءبىرجان تو­لىم­­باەۆ, كوشەلەك ەلامانوۆ (1906), نۇر­پەيىس بايعانين (1940), ايسا باي­تابىنوۆ (1941), مۇرىن سەڭ­گىرباەۆ (1942), نۇر­سەيىت بيتىلەۋوۆ (1954), ءسۇ­يىن­­شالى جاڭبىرشين (1958), ەرەجەپ تىلەۋ­ما­عامبەت ۇلى (1960) جىر­لاعان. جىر­شىلاردىڭ ۇزىن سانى – 25.

بۇل قاھارماندىق ەپوسىمىزدىڭ تولىق نۇسقاسى 1975 جىلى كسرو «حالىقتارى ەپوسى» سەرياسىمەن ورىس تىلىندە ماسكەۋدە باسىلىپ شىقتى. اكادەميالىق باسىلىمدى ازىرلەگەندەر: ن.ۆ.كيدايش-پو­كروۆسكايا, و.نۇرماعامبەتوۆا. عا­لىم­نىڭ ايتۋىن­شا, بۇل ءبۇتىن جىردى 1954 جىلى قۇل­زاق امانكەلديننەن اسپيرانت داكەن شالا­بەكوۆ (1922-1958) جازىپ العان. كولەمى – 6490 جول.

و.نۇرماعامبەتوۆانىڭ قۇراس­تى­رۋىمەن (العىسوزى مەن تۇسىنىكتەمەسى بار) باتىرلار جىرىنىڭ 2-تومدىعى «اقساۋىت» جيناعىندا دا 1977 جىلى جاريالاندى. (تيراجى – 100 000). سونىمەن قاتار «ەدىگە باتىردىڭ» جەتى نۇسقاسى توپتاستىرىلىپ باسىلدى.

جيناقتاي ايتساق, ەل ادەبيەتى ۇلگى­لەرىن جيناۋشى, حاتقا ءتۇسىرۋشى, زەرتتەپ جاريا­لاۋشى پروفەسسور و.نۇرما­عامبەتوۆانىڭ ادەبي-عىلىمي مۇراسى, ۇيىمداستىرۋشىلىق ەڭبەگى ۇلت ادەبيەتى تاريحىندا كونەرمەيدى.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور