كاسپيگە قوسىلاتىن كانال

اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك شاپكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, 1993-1994 جىلدارى جايىق وزەنىنە سۋ شامادان تىس كوپ كەلگەن. سول جىلى سۋ دەڭگەيى 5 مەتر 75 سانتيمەترگە جەتكەن. ال بيىل دا از بولمايتىنى انىق. وسىعان وراي وڭىردە سۋ تاسقىنىن توقتاتۋدىڭ ءتاسىلىن بىلەتىن ارداگەرلەر از ەمەس. وبلىس اكىمىمەن كەزدەسۋدە ارداگەرلەر نۇرپەيىس ماقاشەۆ, مۇرات وتەشوۆ, عابباس حيسمەتۋللين, بيسەن قۋانوۆ, ناسىپقالي قوناسوۆ, ساعىنباي شوتپاقوۆ, ەدىگە سابىروۆ, اناتولي جمىحوۆ, رومان وليۆكو تاسقىن سۋدى تەجەۋگە قاتىستى تاجىريبە ءبولىسىپ, بىرنەشە ۇسىنىسىن ايتتى.

ارداگەرلەردىڭ پىكىرىنشە, بىرىنشىدەن, گەودەزيستەردىڭ كەڭەسىمەن بالتىق جۇيەسىنە سايكەس جەر بەدەرىن ەسكەرىپ, بوگەتتەر مەن جاعالاۋ قورعانىسىن كوبەيۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, سۋ كەلگەن كەزدە بالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ەپيدەميولوگتەر مەن بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارىنىڭ كەڭەسىنە جۇگىنگەن ءجون. ۇشىنشىدەن, توپوگرافيالىق سۋرەتتەۋ جۇرگىزىپ, ارنايى كارتانى دايىنداۋ­دى قولعا الۋ كەرەك. تورتىنشىدەن, نارىن, باقساي, سوكولوۆ, سارىوزەك كانالدارىنىڭ تابانىن تازارتىپ, وزەن سۋىنا جول اشۋدىڭ ماڭىزى زور.

ماسەلەن, 8 ساۋىردەن بەرى يساتاي اۋدانىنداعى نارىن, باقساي كانالدارىنىڭ جاعالاۋىندا 75,28 شاقىرىمدى قۇرايتىن بوگەت سوعىلدى. ويتكەنى بۇل كانالدار قامىسقالا, تۇششىقۇدىق, اققىستاۋ, جانباي اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ اۋماعىمەن وتەدى. جايىق وزەنىنەن مول كولەمدە سۋ كەلگەن ۋاقىتتا اتالعان كانالداردان اۋىلعا قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن.

«قازسۋشار» رمك يندەر وندىرىستىك ۋچاسكەسىنىڭ باسشىسى سايلاۋ بايبوسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, يندەر اۋدانىندا ءتورت سۋارۋ­­­­­-سۋلاندىرۋ كانالى بار. بۇل – اقساي, باعىرلاي, العاباس-جورىق, قۇرايلىساي كانالدارى.

ء«تورت كانالدىڭ جالپى ۇزىندىعى 302 شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ ۇزىنى سانالاتىن باعىرلاي كانالىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. سەبەبى بۇل كانال اتىراۋ مەن باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ شەكاراسىمەن وتەدى. 1994 جىلعى سۋ تاسقىنى كەزىندە باعىرلاي كانالىنا كوپ مولشەردە سۋ كەلگەن ەدى. قازىر باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەرريتورياسىنان اتالعان كانالعا مول سۋ كەلىپ تۇر», دەيدى س.بايبوسىنوۆ.

ال اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ەكى كانالعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. ويتكەنى ەكەۋى دە جايىق وزەنىنەن باس­تاۋ الادى. سونىڭ ءبىرى قاراوزەك كانالىنىڭ ۇزىندىعى 35 شاقىرىمنان اسادى. اتىراۋ-ورال تاسجولىنان ەركىنقالا اۋىلدىق وكرۋگىنە دەيىن سوزىلاتىن بۇل كانال جايىق وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى بولعاندىقتان, سۋ ايدىنى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە. سول سەبەپتەن كانال جاعالاۋىنداعى بوگەت نىعايتىلىپ, قوسىمشا 1,5-2 مەترگە دەيىن بيىكتەتىلدى. مۇندا كوپىر وتكەلدەرى مەن شليۋزدەردى تازارتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى.

كەيىنگى جىلدارى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرى كانال ارقىلى قۇبىرلار مەن توپىراقتان وتكەلدەر سالعان. قازىر سۋدىڭ ءوتۋىن جاقسارتۋ ماقساتىندا سونىڭ ءبارى اشىلدى. قاراوزەك كانالىنىڭ جاعالاۋىن بەكىتۋگە ءتورت كومپانيادان 350 ادام, 80-گە جۋىق جەرگىلىكتى تۇرعىن مەن ەرىكتىلەر, سونداي-اق 70-تەن اسا ارنايى تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. بۇل جۇمىستار اياقتالعاننان كەيىن كومپانيالار مول سۋدىڭ كەلۋى كەزىندە باقىلاۋدى جالعاستىرادى.

ەكىنشىسى – سوكولوك كانالى. وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن جايىق وزەنىنىڭ سۋىن وسى كانال ارقىلى كاسپي تەڭىزىنە بۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل كانالدىڭ نەگىزگى ۇزىندىعى – 32 شاقىرىم. كانالدىڭ تابانىن تازالاۋ, جاعالاۋىن بەكىتۋ جۇمىستارىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ولجاس سۇلتانوۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, سوكولوكتىڭ سۋ وتكىزۋ قۋاتى سەكۋندىنا 100 تەكشە مەتردى قۇرايدى.

«باستى ماقسات – جايىق وزەنىنىڭ اتىراۋ قالاسىنا قاراي اعاتىن مول سۋىن ازايتۋ. وسى ماقساتتا مۇنايلى شاھاردى اينالىپ وتەتىن سوكولوك كانالىنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانۋ كوزدەلدى. ويتكەنى بۇل كانال جايىق وزەنى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ارالىعىن جالعاستىرىپ جاتىر. بۇل – كانالدىڭ باستى ەرەكشەلىگى. باستاپقى جوسپارعا سايكەس قولدانىستاعى كانالدىڭ جاعالاۋىن بەكىتۋدى قولعا الدىق. كەيىن جاعدايدى زەردەلەپ, ەسكىسىنىڭ تۇسىمەن قاتارلاستىرىپ, جاڭا كانال قازۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سەبەبى ەسكى كانالدىڭ كوپ جەرى باتپاق, تەحنيكانىڭ جۇمىسىنا قيىندىق كەلتىردى», دەيدى و.سۇلتانوۆ.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاڭا كانالدىڭ جاعالاۋىنا بارلىق ستاندارتقا سايكەس نىعىزدالعان بوگەت تۇرعىزىلدى. بوگەتتىڭ بيىكتىگى – بالتىق مەجەسى بويىنشا 21 مەتر. ال ەڭىس تۇستاردىڭ بارىنە گەودەزيالىق ولشەم جۇرگىزىلىپ, ارنايى بەلگىمەن رەتتەلگەن.

اتىراۋ وبلىسى