نۇرلان ءابدىروۆ الماتىلىق ستۋدەنتتەرگە كوشباسشىلىق ءدارىس وقىدى

كەزدەسۋدى اشا وتىرىپ, ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى كوميسسيا جانىنداعى ساراپشىلىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ, پروفەسسورلار, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ەدۋارد مۇحامەدجانوۆتىڭ, لەيلا جانۇزاقوۆانىڭ, اينۇر ءسابيتوۆانىڭ, قۇقىق دوكتورى (PhD) حاليدا اجىعۇلوۆانىڭ سايلاۋ سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ەلەۋلى قىزمەتى مەن ۇلەسىن اتاپ ءوتىپ, ولارعا وسك «قۇرمەت گراموتاسى» مەن وسك-نىڭ 30 جىلدىعى شەڭبەرىندە جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ دانالارىن تابىستادى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىڭ سايلاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋى تۋرالى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا - 30 جىل. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋ» مونوگرافياسى, «قر سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تۇسىنىكتەمە, 2012-2023 جىلدار ارالىعىندا وتكىزىلگەن سايلاۋ جانە رەفەرەندۋمدار تۋرالى اقپاراتتىق جيناعىنىڭ 2-تومى بار.

وسك توراعاسى ءوز دارىسىندە 1993 جىلعى 8 جەلتوقساندا ەلدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ قازاقستان تاۋەلسىزدىگى كەزەڭىندە ەلدىڭ سايلاۋ جۇيەسى مەن سايلاۋ ورگاندارىنىڭ دامۋى جانە ترانسفورماتسيالانۋى ماسەلەلەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى.

«وسى كۇننەن باستاپ كوميسسيا ورتالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن تۇراقتى ينستانتسياعا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تولىققاندى ورگانىنا اينالدى», دەدى ن.ءابدىروۆ.

1995 جىلى وسك وكىلەتتىكتەرىنىڭ ۇلكەن شەڭبەرىن بەلگىلەگەن بۇگىنگى كۇنگە قولدانىستاعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. كوميسسيا سايلاۋ ورگاندارىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن باسقاردى جانە قۇرىلعان كەزىنەن باستاپ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭدى ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي قاتىسا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.

كوپتەگەن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولا وتىرا, قازاقستان ەركىن جانە باسەكەلەستىك سايلاۋ وتكىزۋ بويىنشا وزىنە قابىلداعان بارلىق مىندەتتەمەلەرىن ۇستانادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ, پارلامەنت جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ, سونداي-اق اكىمدەردىڭ سايلاۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ۇلتتىق زاڭناماعا جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىندا (1948 ج.), ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىدە (1966 ج.), ەقىۇ كوپەنگاگەن كەڭەسىنىڭ قۇجاتىندا (1990 ج.) قامتىلعان دەموكراتيالىق سايلاۋدىڭ جالپىعا بىردەي تانىلعان قاعيداتتارىنا سايكەس وتەدى.

وسك توراعاسى اتاپ وتكەندەي, بۇگىنگى كۇنى ەل ازاماتتارىنىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن تولىققاندى زاڭنامالىق بازا قۇرىلدى.

ەلىمىزدىڭ سايلاۋ ورگاندارى وسى جىلدار ىشىندە سايلاۋ دەموكراتياسىن دامىتۋدا ماڭىزى بار 39 ءىرى ەلدىك ەلەكتورالدىق ناۋقانداردى وتكىزدى. ولاردىڭ ىشىندە: 3 رەفەرەندۋم; 7 رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىن  سايلاۋ; 11 پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ; 8 پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جانە 8 جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ء(ماسليحاتتار) دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بار.

سونىمەن قوسا بەس ەلدىك ناۋقان - ەل كونستيتۋتسياسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم, پرەزيدەنتتى, پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىن, پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىن, بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋلار ءبىر جىل ىشىندە (2022 جىلعى ماۋسىمنان باستاپ) وتكىزىلدى.

سايلاۋ كەڭىستىگىنىڭ كەڭەيۋى سايلاۋ ورگاندارى جۇيەسىنىڭ تۇراقتى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ جاعدايلارىنا كوشۋىمەن, سونىڭ ىشىندە ەلدىڭ ءارتۇرلى ايماقتارىندا اۋىل اكىمدەرىنىڭ اپتا سايىنعى تىكەلەي سايلاۋىن وتكىزۋمەن بايلانىستى. 2021 جىلى ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ سايلاۋ كوميسسيالارى ەكى مىڭنان استام (2144) وسىنداي ناۋقانداردى ۇيىمداستىردى جانە وتكىزدى, بۇل اۋىل دەڭگەيىندەگى اكىمدەردىڭ جالپى سانىنىڭ 91,5% قامتيدى (2344).

وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا العاش رەت پيلوتتىق رەجيمدە اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ 45 اكىمىن تىكەلەي سايلاۋ ءوتتى.

بۇگىندە قازاقستانداعى سايلاۋ پروتسەسى بۇكىل ساياسي جۇيەمەن بىرگە دامۋىن جانە رەفورمالانۋىن جالعاستىرىپ جاتىر.

ءدارىس بارىسىندا نۇرلان ءابدىروۆ 2022 جىلعى 5 ماۋسىمدا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا جالپىحالىقتىق قولداۋ تاپقان قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورماسىنا بايلانىستى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ فۋندامەنتالدى جاڭالىقتارى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەردى.

«ورتالىقتا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ ورگاندارىنا لاۋازىمدى تۇلعالاردى سايلاۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ءتارتىبى بەلگىلەندى», دەدى ول.

اتاپ ايتقاندا, ەلدىڭ پرەزيدەنتىن ءبىر رەتكە سايلاۋ مەرزىمىن 5 جىلدان 7 جىلعا وزگەرتۋ, ءماجىلىس پەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ كەزىندە ماجوريتارلىق جانە ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن قايتارۋ; ءبىر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا سايلانعان ءماجىلىس پەن ءماسليحات دەپۋتاتىن كەرى قايتارىپ الۋ بويىنشا يمپەراتيۆتى ماندات ەنگىزۋ; سايلاۋدى بايقاۋدى جۇزەگە اسىراتىن قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردى اككرەديتتەۋ; ايەلدەرگە, جاستارعا جانە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ادامدارعا پارلامەنت ماجىلىسىنە مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە پارتيالىق تىزىمدەرگە ارنالعان 30 پايىزدىق كۆوتالاردى ەنگىزۋ.

سونداي-اق نوۆەللالار سايلاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن اكىمشىلەندىرۋگە, ولاردى وبلىستىق دەڭگەيدە تولىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدە ءىشىنارا كاسىبيلەندىرۋگە, ءبىرمانداتتى-دەپۋتاتتاردى سايلاۋ بويىنشا سايلاۋ وكرۋگتەرىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسيالارىن قۇرۋعا قاتىستى بولدى.

ترانسفورماتسيا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا دا اسەر ەتتى: ەندى ەلدىڭ كونستيتۋتسياسى وسك توراعاسى مەن مۇشەلەرىنە ساياسي پارتيالاردا, كاسىپتىك وداقتاردا بولۋعا, كەز-كەلگەن ساياسي پارتيانى قولداۋعا تىكەلەي تىيىم سالادى.

سونداي-اق ساياسي پارتيالاردىڭ پارلامەنت ماجىلىسىنە ءوتۋ شەگىن تومەندەتۋ, پارلامەنت ماجىلىسىندەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كۆوتاسىن جويۋ, وتكەن جانە الداعى سايلاۋ ناۋقاندارى, ەلەكتورالدىق وقىتۋ تۋرالى ءسوز بولدى.

ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى ساياسي رەفورمالار تاقىرىبىن قوزعادى, ونىڭ ىشىندە ساياسي پارتيالاردىڭ اراسىنداعى سايلاۋ باسەكەلەستىگى ءۇشىن الاڭدى ەداۋىر كەڭەيتكەن ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ بار.

سونىمەن قاتار ول وسك ترانسپارەنتتى جۇمىس فورماتىنا كوشكەنىنە نازار اۋداردى. ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن بايلانىستىڭ جاڭا ارنالارى جولعا قويىلىپ جاتىر. 2022 جىلى قۇرىلعان وسك جانىنداعى ديالوگ الاڭدارى - ساراپشىلىق كەڭەس جانە جاس سايلاۋشىلار كلۋبى قارقىندى دامىپ كەلەدى, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتى قايتا فورماتتالدى.

ساراپشىلىق كەڭەس الاڭىندا قازاقستانداعى ەلدەگى سايلاۋ بارىسىن حالىقارالىق بايقاۋ قورىتىندىلارىن كەڭىنەن, جان-جاقتى جانە اشىق تالقىلاۋ ءداستۇرى قالىپتاسىپ وتىر.

سونىمەن قاتار وسك مۇشەلەرىنىڭ سايلاۋ ناۋقاندارى بارىسىندا جانە سايلاۋارالىق كەزەڭدەردە وڭىرلەردىڭ جۇرتشىلىعىمەن جانە جاستارىمەن تۇراقتى تىكەلەي, اشىق ديالوگ فورماتى قۇرىلدى. ماسەلەن, تەك ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى 2022 جىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە 10 مىڭعا جۋىق سايلاۋ پروتسەسىنە قاتىسۋشىلارىمەن 71 كەزدەسۋ وتكىزدى. وتكەن جىلى ول 2,3 مىڭنان استام قوعام وكىلدەرى جانە ەلىمىزدىڭ جاس سايلاۋشىلارىمەن 37 كەزدەسۋ وتكىزدى, ال بيىل 815 اداممەن 5 كەزدەسۋ وتكىزدى. وسى كەزەڭدە, جالپى العاندا, 13 مىڭنان استام سايلاۋ پروتسەسىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن 113 كەزدەسۋ ءوتتى.

سونداي-اق ن.ءابدىروۆ دارىسكە قاتىسۋشىلارعا سايلاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋى تۋرالى ايتىپ بەردى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا 11 ەلدىڭ ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويىلعان.

ول كوميسسيانى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق پەرسپەكتيۆالارىنا جانە ونىڭ كوزقاراسى, ميسسياسى, قۇندىلىقتارى, پرينتسيپتەرى, ماقساتتارى, باسىمدىقتارى سياقتى ەلەمەنتتەرىن ايقىنداۋعا كەڭىنەن توقتالدى.

«قازىر ءبىزدىڭ مىندەتىمىز - وتكەن جولدى ءتۇسىنۋ, سونداي-اق جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەل پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي رەفورماسىن ەسكەرە وتىرىپ, سايلاۋ ورگاندارىنىڭ بۇكىل جۇيەسىمەن بىرگە وسك دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداۋ», دەپ اتاپ ءوتتى وسك توراعاسى.

2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ساياسي جۇيەنىڭ بۇكىل كونفيگۋراتسياسىن وزگەرتتى جانە سايلاۋ ينستيتۋتىنا ترانسفورماتسيالىق اسەر ەتتى. ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋداعى, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ پروتسەستەرى ارقىلى ءرولىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى.

ءدارىس بارىسىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 106 ستۋدەنتى مەن وقىتۋشىلارى بەلسەندى قاتىسقان وزەكتى سايلاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءداستۇرلى ونلاين-ساۋالناما ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. ساۋالناما ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, رەسپوندەنتتەردىڭ 63,2%-ى سوتپەن ارەكەتكە قابىلەتسىز دەپ تانىلعان ازاماتتار سايلاۋدا جانە رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرمەۋى كەرەك, ال 62,3%-ى قىلمىس جاساعانى ءۇشىن سوتپەن كىنالى دەپ تانىلعان جانە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا وتىرعان ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋگە قۇقىعى جوق ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى (78,3%) پرەزيدەنتتىككە كانديداتقا دەنساۋلىق جاعدايى بويىنشا, ال 81,9% مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى نەمەسە سايلانبالى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارداعى جۇمىس ءوتىلى بويىنشا قازىرگى كەزدەگى تالاپتار بەلگىلەنۋى كەرەك دەپ سانايدى. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 90,5%-ى پرەزيدەنتتىككە كانديداتتارعا ەلدە, ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاۋ وكرۋگىندە تۇرۋ مەرزىمى بويىنشا قويىلاتىن قازىرگى كەزدەگى تالاپتاردى قولدايدى. 50,9% ءداستۇرلى بيۋللەتەندى داۋىس بەرۋدىڭ ەڭ سەنىمدى ءادىسى دەپ سانايدى. سۇحبات بەرۋشىلەردىڭ تاعى 50%-ى تولتىرىلعان بيۋللەتەنمەن سۋرەتكە تۇسىرۋگە (سەلفي) تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايدى, 34,9%-ى سايلاۋ مەن رەفەرەندۋمداردا زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن مانيپۋلياتسيالار سەبەبىنەن ينتەرنەت ارقىلى داۋىس بەرمەيتىنىن ايتتى.

ءدارىس «سۇراق-جاۋاپ» سەسسياسىمەن جانە قىزۋ پىكىرتالاسپەن اياقتالدى. ماسەلەن, عالىم-ەتنوگراف, پروفەسسور تاتتىگۇل قارتاەۆانى باسقا ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرىمەن سالىستىرعاندا دەپۋتاتتار سانى, سايلانعان دەپۋتاتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزۋ, ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋدىڭ ناتيجەلىلىگى جانە شەت ەلدەردە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سايلاۋعا قاتىسۋ ماسەلەلەرى قىزىقتىردى. زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور داۋلەت بايدەلدينوۆ سايلاۋ پروتسەستەرىندەگى وبەكتيۆتىلىك ماسەلەلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى, ال سول فاكۋلتەتتىڭ ستۋدەنتى ايتينا بايساروۆا باسقا ادامداردىڭ, ونىڭ ىشىندە تۋىستارىنىڭ ورنىنا داۋىس بەرۋ تۋرالى سۇراق قويدى. 

19 ساۋىردە وبلىستاردىڭ, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق كوشپەلى سەمينار ءوتتى, ونىڭ شەڭبەرىندە سايلاۋ سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا وقىتۋ ءوتتى.