ينجەنەريا سالاسىندا كولىك تەحنيكاسىنىڭ ديناميكاسى دەگەن باعىت بار. بۇل – ماشينانىڭ باسقارۋىن, وڭتايلىعىن, جاتىقتىعىن, وتكىشتىك مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا ارنالعان عىلىم. سونىڭ ىشىندە كوپسالالى كولىك قۇرالىنا قاجەت ءجۇرىس جۇيەسىن قۇراستىرۋ ۇلكەن ىزدەنىس پەن قاجىرلىقتى قاجەت ەتەتىن ەڭبەك. وسى ورايدا, تەحنيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور قايراتوللا ابىشەۆپەن عىلىمي ىزدەنىستەرى جونىندە اڭگىمە وربىتتىك.
عالىم بۇگىندە تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ينجەنەريا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى. كەزىندە وسى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, اتاعى بۇتىندەي كسرو-دا, بەرتىن تمد-دا دۇركىرەپ تۇرعان پاۆلودار تراكتور زاۋىتىندا قىزمەت جولىن باستاعان. ايتۋىنشا, شىنجىر تاباندى تراكتورلار شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ باس كونسترۋكتور بولىمىندە جانە تاجىريبەلىك ءوندىرىس تسەحىندا جۇمىس ىستەگەن. زاۋىت جابىلعان سوڭ وقىتۋشىلىق سالاعا بەت بۇرىپ, بۇگىندە كولىك سالاسىنىڭ بولاشاق ينجەنەرلەرى مەن ماماندارىن دايىندايدى.
– ءبىزدىڭ فاكۋلتەتىمىز تەك شاكىرت تاربيەلەپ قانا قويماي, وتاندىق عىلىم سالاسىنىڭ دامۋىنا بەلگىلى دەڭگەيدە ۇلەسىن قوسىپ وتىر. مەنىڭ تاڭداعان باعىتىم كولىك تەحنيكاسىنىڭ ديناميكاسى, ناقتىلاي ايتقاندا كولىك قۇرالىنىڭ وتكىشتىك مۇمكىندىگىن ارتتىرۋىنا بايلانىستى. ءبىراز جىلدان بەرى شىنجىر تاباندى جانە دوڭگەلەكتى كولىكتەردى جەتىلدىرۋمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىن. كەزىندە زاۋىتتا دت-75م تراكتورىنا ءارتۇرلى موتورلاردى ورنالاستىرۋ جوبالارىن ازىرلەۋمەن شۇعىلداندىق. سول زامانداردا ەلىمىزدە كەڭ تاراعان شىنجىرلى تراكتورعا تمد-داعى موتور زاۋىتتارىندا شىعارىلاتىن 4 ءتۇرلى موتوردى اۋىستىرىپ سالا بەرەتىندەي ەتىپ جوبا جاسادىق. ول ءساتتى شىقتى. بۇل جوبا سول كەزدەگى قوزعالتقىش شىعاراتىن زاۋىتتاردىڭ موتورلاردىڭ قاجەتتى سانىن جەتكىزە الماۋىنا بايلانىستى پايدا بولدى. ماقساتى – تراكتورلاردى توقتاۋسىز جيناۋدى قامتاماسىز ەتۋ ەدى. ال قازىرگى ۋاقىتتا نەگىزىنەن ۇلكەن كاسىپورىنداردىڭ تسەحتارىندا, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتىندە پايدالانىلاتىن كوپسالالى كولىك قۇرالدارىنا ارنالعان رەزەڭكەلى شىنجىر تاباندى جاساۋ جوباسىمەن اۋەستەنىپ جاتىرمىز, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن قايراتوللا قايروللا ۇلى.
ايتۋىنشا, مۇنداي رەزەڭكە تاباندار بۇگىندە كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كولىك سالاسىندا قولدانىسقا ەنگىزىلگەن. ونى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىندا پايدالانۋعا دا بولادى. رەزەڭكەنىڭ يىلگىشتىك, سوزىلعىشتىق قاسيەتتەرىن ەسكەرسەك, قۇنارلى توپىراقتى اۋدارۋ, وڭدەۋ بارىسىندا جەردى تاپتاۋ فاكتورلارى نەعۇرلىم ازايا تۇسەر ەدى. ياعني مەتالدى تابانعا قاراعاندا, ول ەكولوگيالىق تۇرعىدان تيىمدىرەك. ق.ابىشەۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جاريالاعان كونكۋرسقا قاتىسىپ, 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان جوبا بويىنشا 55 ملن تەڭگە قاراجات ۇتىپ العان. عىلىمي جوبانىڭ العاشقى كەزەڭىندە رەزەڭكەلى شىنجىر تابان ورناتىلعان كوپسالالى كولىك قۇرالىنىڭ قۇجاتتامالارى تولىق دايىندالدى. ەندى عالىمدار جوبانىڭ ەكىنشى كەزەگىنە, ياعني ونى ءىس جۇزىندە جاساۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. بۇل بويىنشا ەلىمىزدىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىنا ءۇمىت ارتىپ كورمەك ويلارى بار.
«كولىك سالاسىنداعى ەكىنشى ءبىر باعىتىمىز – كولىك قۇرالدارىنا ەلەكتر قوزعالتقىشتاردى ورناتۋ. مىسالى, ۇلكەن زاۋىتتاردا, سونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ پاۆلودارداعى قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى, اليۋميني زاۋىتى, «پرومماشكومپلەكت» كاسىپورىندارىنىڭ وندىرىستىك تسەحتارىندا كوپسالالى كولىك قۇرالدارى كوپ پايدالانىلادى. بۇدان بولەك كوشەلەردەگى قاردى كۇرەپ, سىپىرىپ جۇرەتىن شاعىن كوممۋنالدىق تەحنيكالار بار. قالالىق جەرلەردىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەرى شەتەلدىڭ قىمبات تەحنيكالارىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ولاردىڭ كوبى ديزەلمەن, بەنزينمەن جۇرەدى, ەكولوگيالىق جاعىنان اسا ءتيىمدى ەمەس. بولاشاقتا سونداي تەحنيكالاردى وزىمىزدە قۇراستىرىپ, سولارعا ارنالعان ەلەكتر قوزعالتقىشتار قويساق, قانداي عانيبەت. وسىعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ, تاپسىرىس بولسا, ءبىزدىڭ عالىمدار جۇمىلا جۇمىس ىستەر ەدى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى «كولىك تەحنيكاسى جانە لوگيستيكا» كافەدراسىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى ءبىراز جىلدان بەرى بۇل سالادا ىزدەنىپ كەلەمىز. ت-25 (نەمەسە ۆتز-35ا) تراكتورىنىڭ نەگىزىندە ەلەكتر قوزعالتقىشى بار كوپسالالى كولىك قۇرالىن قۇراستىرىپ شىعۋ جوباسىن ازىرلەگەن ەدىك. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاۋاپتى مينيسترلىكتەن 2024-2026 جىلدارعا 97 ملن تەڭگە قاراجات ءبولۋدى سۇراپ وتىرمىز. مينيسترلىك جوبامىزدى ماقۇلداسا, بىردەن ىسكە كىرىسەمىز», دەيدى عالىم.
ق.ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بولەك فاكۋلتەت عالىمدارى مەتالل كەسكىش اسپاپتار جوباسى مەن تەحنيكانىڭ كەيبىر كۇردەلى تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ بويىنشا عىلىمي ىزدەنىستەرىن جالعاستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, جۋىقتا جەرگىلىكتى «دافا» فيرماسى» جشس-نىڭ سۇرانىسى بويىنشا عالىمدار مۋفتانىڭ جاڭا ءتۇرىن جاساۋعا عىلىمي تۇرعىدان كومەك كورسەتكەن. اۆتورلىعى – اتالعان فيرماعا تيەسىلى بولعانىمەن, جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا ۋنيۆەرسيتەت ماماندارى سۇيەمەلدەپ شىقتى. مۇنداي بىرلەسكەن عىلىمي ءىس-شارالار وبلىستاعى وزگە دە ءوندىرىس ورىندارىمەن تۇراقتى جولعا قويىلعان. ەسەسىنە, ءىرى كاسىپورىندار ۋنيۆەرسيتەتكە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتىلۋ جاعىنان قولعابىس ەتەدى. قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى, «KAZ Minerals» كومپانيالارىنىڭ قولداۋىمەن ءبىراز ۋاقىت بۇرىن مۇندا 3D مودەلدەۋ اۋديتورياسى اشىلدى. سونىمەن قاتار «Erasmus Plus» حالىقارالىق باعدارلاماسى بويىنشا 2020 جىلى 6 مەملەكەتتىڭ 9 ۋنيۆەرسيتەتى قاتىسقان «تازا ورتاعا ارنالعان جىلۋ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەر بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋ جانە PhD داعدىلارىن دامىتۋ» جوباسىنا قاتىسىپ, شەتەلدىك تاجىريبەنى وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزدى. ناتيجەسىندە, جوبا اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتحاناسىنا 5 كەشەن-قوندىرعى ساتىپ الىندى.
ءسوز سوڭىندا الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى كولىك تەحنيكاسىن ەلەكترلى قوزعالتقىشقا كوشىرىپ جاتقانى دۇرىس ءۇردىس ەكەنىن, بۇل ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى قالىپتى ۇستاۋدا قۇپتارلىق قادام ەكەنىن اتاپ ءوتتى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, بىراق قازاقستان, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرى مەحانيكالىق, ياعني ىشتەن جانۋ قوزعالتقىشىنان باس تارتا المايدى. سەبەبى ەلەكترمەن جۇرەتىن كولىكتەر ءبىزدىڭ قىسقى ايازىمىزعا شىدامايتىنىن قازىرگى تاجىريبەنىڭ ءوزى بايقاتىپ وتىر. بيىل قىستا تالاي ماقتاۋلى ەلەكتروموبيلدەردىڭ ءوزى ايازدا جول بويىندا قاتىپ جاتقانىن كوزىمىز كوردى. ال قالا ىشىندەگى جولاۋشىلار تاسىمالىنا ارنالعان ەلەكترلى اۆتوبۋستار دا قىستا كوشەگە شىعارىلمايدى. تەك تۇراقتى قۋات كوزىنە قوسىلعان كولىكتەر, ياعني ترامۆاي, تروللەيبۋس, ەلەكترلى پويىزدار عانا سالانى دامىتۋدا نەگىزگە اينالۋى مۇمكىن.
پاۆلودار وبلىسى