وقجەتپەستىڭ اسقارىنا ورلەگەن

ءبىز, عىلىم اكادەمياسى ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ­شى-عالىمدارى, حالىق ادەبيەتىن, كەرەعار زاماننىڭ كەسىرىنە ۇشىراعان تالانتتى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ قىمبات مۇرالارىن تام-تۇمداپ وسى جەردەن دە جارىققا شىعارىپ جۇردىك. مادەنيەتىمىزگە قاتىستى بەتبۇرىستى كەزەڭ بەل الىپ كەلە جاتتى. ەل مۇراسىن تەزىرەك دايىنداپ, باسپاعا بەرەمىز. بەلگىلى اقىن ساكەن يماناسوۆ باسقارعان فولكلور رەداكتسياسىنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى تورتاي سول دۇنيەلەردىڭ ءبارىن دەرلىك ءوز قولىنان وتكىزىپ, قولجازبانى ساپالى دايارلاپ, جەدەل وندىرىسكە جىبەرۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزىپ ءجۇردى. قالىڭ قولجازبالاردى كەيدە كوز مايىن تاۋىسىپ, جەدەل تۇردە قاراپ شىعىپ, كەم-كەتىگى بولسا كورسەتىپ, كەلەڭسىز جەرى بولسا ايتىپ, قۇراستىرۋشىلارمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ, اقىلداسىپ وتىراتىن. ونىڭ مۇنداي ىجداعاتتىلىعىن بۇر­كىت ىسقاقوۆ, ماردان بايدىلداەۆ, كوبەي سەيدە­حانوۆ سەكىلدى  اۋىز ادەبيەتىنىڭ مايتال­مان جاناشىرلارىمەن بىرگە, مىرزابەك دۇيسەنوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, ءمۇسىلىم بازارباەۆ سەكىلدى جەتەكشى عالىم باسشىلارىمىز دا قۇپتاپ, ريزاشىلىق بىلدىرەتىن.

وسىنداي تۇسىنىستىكپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدىڭ ارقاسىندا «بەس عاسىر جىرلايدى», «جوقتاۋ», «اق ساندىق, كوك ساندىق», «ماحامبەت», ء«سۇيىنباي», «جامبىل جاباەۆ», «نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ», «شاشۋباي», باسقا حالىق اقىندارىنىڭ  جيناقتارى, «باتىر­لار جىرى», «ەرتەگىلەر», «ايتىستار», «شە­شەندىك سوزدەر», «ەل اۋزىنان» كوپتومدىق­تارى حالىققا كەڭ تاراپ جاتتى. تور­تاي ەكەۋ­مىز قوسارلى قۇراستىرۋشى بولىپ, ەلىمىز­دە العاش رەت «اق باتا» كىتابىن قۇراس­تىرىپ شىعاردىق (تارالىمى – 40 مىڭ), مۇنىڭ ءوزى رۋحاني سالاداعى ەلەۋلى قۇبىلىس بولىپ, ءسويتىپ كەيىنگىلەرگە دە كەڭ جول اشىلدى.

مەنىڭ قالامگەردىڭ باسپاگەرلىك قىرىنا توقتالىپ جاتقان سەبەبىم, تورتاي وسى ەڭبەك­قور­لىعىن, ىزدەنىمپازدىعىن, حالىق مۇراسىنا دەگەن جاناشىرلىعىن زامان جاڭ­عىرىپ جاتقان تۇستا دا ۇزبەي جالعاس­تىرىپ, ودان ءارى دامىتىپ اكەتتى. ياعني ول حالىق اقىندارىنىڭ شىعارمالارىندا, تاريحي جىرلاردا ەسىمدەرى اتالىپ قالاتىن, بەرتىنگى داۋىردە جاساعان بي-باعلانداردىڭ, شەشەندەر مەن باتىرلاردىڭ ناقتى دەرەكتەرىن مۇراعات قويناۋلارىنان تالماي ىزدەپ تاۋىپ, كوپتەگەن ەل ارداقتىسىن ءتىرىلتىپ, اتىن جاڭعىرتىپ, قولتاڭبالارى مەن ءمورتاڭ­بالارىن ايعاقتاپ, قىرۋار ءىس تىندىردى. سول ءبىر قىسىلتاڭ كەزەڭدە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بىرەۋلەر ەرىكسىز باقشانىڭ, بىرەۋلەر اقشانىڭ سوڭىنا تۇسكەن كەزدە, تورتاي تاريحتىڭ قويناۋىنا سۇڭگىپ, مارجان سۇز­گەن ەكەن. بۇل ءبىر جاعىنان تاريحي زاڭدى قۇ­بى­لىس تا ەدى. سولتۇستىك وڭىرلەردە تۋعان ەل­­دىڭ ءتول تاريحى ءالى دە بولسىن سەڭى سىرەسكەن قال­­پىن­دا بولاتىن. تورتاي سادۋاقاس سوعان تاۋە­­كەل ەتىپ, بەينەتى كوپ, زەينەتى كەم شارۋاعا بەل شە­­شە كىرىسىپ كەتكەن ەدى. ءيا, مۇنىڭ ءوزى ءبىر ادام­­نىڭ ەمەس, زەرتتەۋشىلەر توبىنىڭ عانا قو­­لىنان كەلەتىن عاجايىپ ەڭبەكتەر بولىپ شىقتى.

سونىڭ ناتيجەسىندە دەرەكتانۋشى, شەجى­رەتانۋشى تورتاي سادۋاقاستىڭ زور ىنتا-جىگەرىمەن «نازارباي بي جانە تۋعان ولكە تاريحى» (2000), «ەل مەن جەر» (2003), «ابىلاي حان مەن اتالىق» (2005), «استانا ايماعى» (2008), «شورتانكول ويعا شومعاندا» (2011), «ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى» (2014), «حان ورداسىنان حانشاتىرعا دەيىن» (2023)  اتتى تاريحي-تانىمدىق, شەجىرەلىك ءمانى زور ولەڭ, زەرتتەۋ كiتاپتارى, تاريحي-مۇراعاتتىق ەڭبەكتەر جارىق كوردى. بۇل قۇندى دۇنيەلەر حالىققا كەڭ تاراپ, ەل ىشىندە جاڭعىرتۋ تۋ­عى­زىپ, سول كىتاپتاردىڭ ىزىمەن, جەر-جەر­دە سول دەرەك-دايەكتەردى ارقاۋ تۇتقان الدەنەشە تانىمدىق جيناق تا باسىلىپ شىقتى. ەردىڭ اتى, ەلدىڭ جادى جاڭعىردى. ادەپتى, يناباتتى, مادەنيەتتى, بيازى قالام قايراتكەرى, باۋىرىمىز «توپجارعان تورتاي» اتاندى. زەرتتەۋشىنىڭ قاجىرلى ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا بوگەنباي باتىر (نارت بوگەنباي, نارت – باس قولباسشى دەگەن ماعىنادا), تولە بي, ايتىمبەت اتالىق, قاراساي, قايىپ باتىر, جولبارىس بي, قازىبەك ءبيدىڭ ۇرپاقتارى, اعا سۇلتان توقتامىس, بايتوقا, كەنەسارى, اعىباي, ەكى بىردەي شوڭ اتالارىمىز ء(بىرىن­شىسى باياناۋىلداعى اعا سۇلتان شوڭ ەدىگە ۇلى, ەكىنشىسى جاڭاارقاداعى قايراتكەر بولىس شوڭ تەلعوزين), جانعال باتىر, نازارباي بي, تەزەكباي بي, جولىمبەت بي, ناۋان حازىرەت,  باسقا تۇلعالار تۋرالى تىڭ دەرەكتەردى تا­ۋىپ, تاريحي اينالىمعا قوستى. توقتامىس بي اۋ­لەتىنەن رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭعىش قازاق باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ, سەمەي­دەگى العاشقى قازاق اتتى اسكەرىنىڭ كومان­ديرى حاميد توقتامىشەۆ شىققانىن العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ انىقتاي ءبىلدى. 

ءسوز زەرگەرى ءوزىنىڭ كوركەم شىعارما­لارىندا دا وسىناۋ ەلدىك مۇراتتاردى و باسىنان جوعارى ۇستاعاندىعى انىق بايقالادى. ونىڭ العاشقى جيناقتارىنداعى مىنا ءبىر شۋماقتار دا سونىڭ ايقىن كۋاسى:

«ۋىزىن ەمگەن انامنىڭ,

سىرلارىن تۇيگەن دالامنىڭ,

اسىلىن تەرگەن بابامنىڭ,

تۋعان ەل, سۇيگەن بالاڭمىن,

الداعى كۇنگە الاڭمىن.

باعامدى بەرگىن, قاۋىم, شىن,

ايتىڭدار اقىل, ءتاۋىر سىن,

وزدەرىڭ اسقار تاۋىمسىڭ,

جولىمدا بار مىڭ اۋىر سىن,

قولىمدا بالعىن قاۋىرسىن!» –

دەگەن ەدى, بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن جاس جايناق سول كەزدە.

ونىڭ قاناتقاقتى جيناقتارىنىڭ ءوزى «جۇمباقتاس», ء«بيشى قايىڭدار», «ايناكول ايشىقتارى» دەپ اتالادى ەكەن.

اۆتوردىڭ وسى قاتارداعى «كوكتەم. نوسەر. جاستىق», «ايناكول نەگە مۇڭايدى؟», «سەن مەنى ويلادىڭ با؟», «قىلشاقتى – حاننىڭ بەكەتى», «بوزتورعاي اقىن», «اباي اماناتى», «وتەلگەن پارىز», «شورتانكولدىڭ جاعاسىنا كەل, جانىم!», «ماحاببات دەگەن نەمەنە؟», ء«بىر تامشى جاس» جانە باسقا تۋىندىلارى – جىر جاۋھارىنا قوسىلعان شىنايى دا شىرايلى شىعارمالار. مۇنىڭ ءبارى – اقىننىڭ تۋعان ەلگە دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىنەن, تۋعان جەر­­گە, ادامعا دەگەن زور ماحابباتىنان تۋ­عان وتان­شىلدىق رۋحى اسقاق باعالى لەبىزدەر.

اقىننىڭ وقىعان ادامنىڭ وي-ساناسىن جاڭعىرتا تۇسەتىن ەپيكالىق سۇيەكتى شىعار­ما­لارىنا دا كوبىرەك توقتالۋعا بولار ەدى. بۇل تۇرعىدا دا تورتاي سادۋاقاس – جەر جان­نا­تى­نىڭ جىرشىسى, ەل بىرلىگىنىڭ جارشىسى ەكەنىن ءدال تانىتادى. ونىڭ «ابىلاي حان الاڭىندا», «الاشتىڭ اي ءمۇيىزدى اق سەر­كەسى», «قاراتورعاي», «اكەمنىڭ ەكى اڭگىمەسى», «بالۋان شولاق», «كەنەسارى مەن جانعال باتىر», «ابىلاي حان مەن اتالىق» اتتى پوەما-داستاندارى – سونىڭ ايقىن كۋاسى. اۆتور­دىڭ «الاشتىڭ اي ءمۇيىزدى اق سەركەسى», «ابى­لاي حان مەن اتالىق» داستاندارى – اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق كەسەك دۇنيەلەر. مۇنىڭ العاش­قىسى ارماندا كەتكەن الاش ارىسى, جىر جامپوزى ماعجان تۋرالى. اۆتور بۇكىل ءومىرى قاسىرەتپەن وتكەن ۇلى اقىننىڭ ايتا الماي كەتكەن ارمان-شەرىن اقتارادى, ونىڭ مونولوگتەرىندە بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ تۇنىعىنان, ادامزاتتىڭ اسىل قاسيەتتەرىنەن ءنار العان داناگوي, ەرجۇرەك اقىننىڭ جان دۇنيەسى جان-جاقتى اشىلىپ سالا بەرەدى, ول تۋعان حالقىنا, كەلەر ۇرپاعىنا وسيەت ءسوزىن ارنايدى. مۇندا ۇلى اقىننىڭ ارمان-اڭسارىمەن رۋحاني ۇندەسۋ دە, ونىڭ «سىلدىر-سىلدىر» دەپ كەلەتىن «شولپى» ولەڭىمەن اۆتوردىڭ «كىسەن» اتتى شىعارماسىنىڭ شەندەسۋى دە ايقىن سەزىلەدى:

«شىلدىر-شىلدىر, شىلدىر...

ءتىلىمدى كەسسە دە شىن بۇل:

ويىمدا – قازاق پەن الاش,

موينىندا – تۇزاق پەن شىلبىر!؟.

شىلدىر-شىلدىر, شىلدىر»...

الاشتىڭ اي ءمۇيىزدى اق سەركەسى – ماعجان تۋرالى پوەما مىناداي ءبىر شەشەندىك تەرمەلەۋ ۇردىسىمەن باستالادى:

« – اتىڭ كىم؟ – ماعجان جۇماباي!

– زاتىڭ كىم؟ – اقىن.., ۇلى اباي!..

– جۇراتىڭ؟ – تۇرىك, قازاقپىن,

– مۇراتىڭ؟ – تەڭدىك, ازات كۇن!»...

بۇل – ۇلى اقىننىڭ الاشوردا ۇكىمەتى تۇسىنداعى ماقسات-مۇراتى.  بۇدان ءارى ونىڭ اباقتىداعى ازاپتى عۇمىرى وتەدى:

«– اتىڭ كىم؟ – ماعجان... سوتتالعان...

– زاتىڭ كىم؟ – تۇتقىن.., جوق-باردان...

– ارىسىڭ قايدا؟ – اتىلعان...

– نامىسىڭ قايدا؟ – ساتىلعان...

– «وت دەمىڭ» قايدا؟ – جىلاۋدا...

– كوكبورىڭ قايدا؟ – بۇعاۋدا...

بۇعاۋدا جىر دا, ءان-كۇي دە,

«الديلە, ءولىم, الديلە!»...

تارلان اقىن تار قاپاستا تارىعىپ جاتسا دا, الاش جۇرتى كەمەل ەل بولادى دەگەن كەلەشەكتەن كۇدەر ۇزبەيدى.

ءيا, اقىن, زەرتتەۋشى تورتاي سادۋاقاس تا كەمەل شاعىنا جەتىپ, كەسەك تۋىندىلارىن تۋعان حالقىنىڭ يگىلىگىنە جاراتىپ وتىر. سوناۋ تۇركى داۋىرىنەن, التىن وردا مەن جوشى زامانىنان بەرى جالعاسىپ, حالقىمىزدىڭ سوڭعى حاندىعىنىڭ دا جاسامپازدىق تۋى جەلبىرەگەن ابىلايحان ورداسىنىڭ بارشا قادىر-قاسيەتىن شىعارمالارىنىڭ التىن تۋىنا اينالدىرىپ, ونىڭ تاريحي ءمانى مەن تاعىلىمىن باستى ماقسات-مۇرات ەتىپ, سول تاقىرىپتى ۇزبەي جىرلاپ كەلە جاتقان اقىننىڭ ەڭبەگىنە وقىرمان قاۋىمى دا ءتانتى. وتانتانۋشىنىڭ, ولكەتانۋشىنىڭ سولتۇستىك ايماقتىڭ ۇمىتىلعان تاريحىن سومداعان, وسىدان جيىرما جىلداي بۇرىن جارىق كورگەن «ەل مەن جەر» كىتابىن ءالى كۇنگە دەيىن ىزدەپ جۇرگەندەر دە بار ەكەن.

ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قارساڭىندا اتىراۋدا وتكەن قۇرىلتايدا قوعامنىڭ كەلەلى ماسە­لەلەرىن كوتەرگەن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن ايتا كەلىپ, تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتۋ  جولدارىنا دا توقتالىپ: «ايگىلى قاسىم حان – سارايشىقتا, ابىلاي حان  بۋرابايدا ورداسىن تىككەنى بەلگىلى. ەسىلدىڭ بويىندا – كەنەسارى حان مەملەكەتتىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تالاي جورىققا شىققان. بۇل ايماق ءتول شەجىرەمىزدە ايرىقشا ورىن الادى. سوندىقتان ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءتور­تىن­شى وتىرىسىن كەلەسى جىلى كوكشەتاۋدا وتكى­زۋدى ۇسىنامىن», دەگەن ەدى. وسىنداي ماڭىز­­دى ماسەلەلەرمەن دە سالعاستىرىپ وتسەك, اقىن, زەرتتەۋشى ت.سادۋاقاستىڭ جوعا­رى­دا ءبىز اتاپ وتكەن رۋحتى شىعارمالارى – ءسوز ەتىپ وتىرعان سىندارلى سۇراقتارعا دا قىز­­مەت ەتەتىن, وسى جايتتارمەن اينالىساتىن قو­عام, ولكەتانۋ, اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنە دە ناق­تى دايەك, دەرەكتەر بەرەتىن ەلەۋلى ەڭبەك­تەر دەۋگە بولادى.

اقىننىڭ مىناداي دا ءبىر ولەڭ شۋماعى بار: «قادىر تۇتقان باتىر مەن بي, ەل دەگەن, حان وردا­سى كوكشەتاۋدا كولبەگەن, جاس ۇرپاقپەن جاڭعى­رادى ەل رۋحى, وقجەتپەستىڭ اسقارىنا ورلەگەن!..». ءيا, اقىن جۇرەك اقتارىلىپ ايت­قان­­داي, ءوزى دە وقجەتپەستىڭ بيىگىنە ورلە­گەن, زامان­نىڭ, تاريحتىڭ, حالىقتىڭ ءسوزىن سوي­لە­گەن قا­رىمدى قالامگەرگە الداعى ۋاقىت­تا دا شى­عار­ماشىلىق تابىس, كوركەمدىك جەتىس­تىك تىلەيمىز.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور