جۋىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايەل قۇقىعى مەن بالا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن, ءبىر-بىرىمەن بىتەقايناسقان بىرنەشە زاڭعا قول قويدى. زاڭداردا نەندەي وزگەرىستەر بولعانى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ, الەۋمەتتىك جەلى, اقپارات قۇرالدارى ارقىلى از ايتىلىپ جاتقان جوق. «قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرامىز دەسەك, ازاماتتاردىڭ زاڭعا باعىنۋىنان بولەك, مەملەكەت سول زاڭ تالاپتارىن دا قاتايتۋ كەرەك». ءبىز سوزگە تارتقان سپيكەرلەردىڭ ورتاق پىكىرى وسىنداي.
بەتى اشىلعان بىتەۋ جارا
شاڭىراعىنىڭ شىرقىن بۇزىپ, وتباسىنىڭ قۇتىن قاشىرعان وپاسىز اكەلەر تۋرالى از ايتىلىپ, كەم جازىلىپ جۇرگەن جوق. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كارتيناسىن كورسەتەتىن رەسمي دەرەك پەن ستاتيستيكانى قايتالاماي-اق قويايىق. وسى زاڭنىڭ توڭىرەگىندە قوعامدا دا, ءماجىلىس قابىرعاسىندا دا تالقىلاۋلار باستالعالى «Eqemen Qazaqstan» بەتىنەن دە بۇل ماسەلە تۇسپەي كەلەدى. ءبىر انىعى, وسى كەزگە دەيىن بىتەۋ جارا كۇيىندە كەلگەن بۇل كەسەلدىڭ كەيىنگى ۋاقىتتا قوعامداعى «قاتەرلى ىسىككە» اينالىپ بارا جاتقانى ەندىگارى ءۇنسىز, قامسىز ءارى قارەكەتسىز قاراپ وتىرۋعا بولمايتىن كۇردەلى احۋالعا الىپ كەلدى. ءتىپتى تەپسە تەمىر ۇزەتىن ەرلەردىڭ ايەلى, بالاسىنا قول كوتەرۋى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ, ەتىمىز ءولىپ, قانىمىزعا دا ءسىڭىپ كەتكەندەي.
ءبىر عانا مىسال, قايبىر جىلى بەيسەن قۇرانبەكتىڭ «ايتۋعا وڭايى» باعدارلاماسىنا كەيىپكەر بولىپ كەلگەن ەر ازاماتتىڭ «ايەلىمدى كوپتەن بەرى ۇرماپ ەدىم, مىنەزى قايتا شىعىپتى. مەنەن قايمىعۋدى قويىپ, ءسوز قايتاراتىن بولدى. جۇيكەم شىداماي جۇدىرىعىمدى جۇمساپ جىبەرىپ ەدىم, بۇل «تاربيەمە» كونبەي, توركىنىنە كەتىپ قالدى», دەگەنىنە قۇدايشىلىعىن ايتايىق, جارتى قازاقستان كۇلگەن شىعار. ويتكەنى ول ازاماتتىڭ كوشە جارگوندارىمەن سويلەۋ ء«ستيلى», ويىن اشىق ايتىپ وتىرعان ارتىستىگى ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزىپ ەدى. ونىڭ ار جاعىنداعى ايەل تاعدىرىنا, وتباسىنىڭ ب ۇلىڭعىر بەرەكەسىنە, ايىرىلىسقان اتا-اناسىنا الاڭداعان بالالارىنىڭ جۇرەگىنە ءۇڭىلىپ, تۇپكىرىندەگى سىزدى سەزە الدىق پا؟ ال وسى جاعداي زاڭدارى قاعيداتىنان تايمايتىن كلاسسيكالىق قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ەفيرىندە كورسەتىلسە, الگى «باتىردى» كوپ ۇزاماي ءبىر جاعىنا شىعارار ەدى. ءبىز ونىڭ بىرەۋدى ۇرىپ قويعانىن بىلدىرلاي بايانداعان بالاداي قىلىعىنا كۇلدىك تە قويدىق.
مۇمكىن باعدارلاما رەداكتورلارى, زاڭگەرلەرى ولاردى تاتۋلاستىرۋ جاعىن ويلاستىرىپ, ارەكەت ەتكەن شىعار. بىراق قوعام ايتارلىقتاي دۇرلىگە قويماپ ەدى. وسىلايشا, ايەلگە قول كوتەرۋ «داستۇرىمىزگە» اينالىپ كەتە جازداپ, بيشىمباەۆتىڭ ىسىنەن كەيىن بۇكىل قازاق قوعامىن ۇيقىسىنان وياتتى. ءتىپتى «سالتانات زاڭى» دەگەن ۇرانمەن بۇل وقيعا ەۋروپا ەلدەرىن شارلاپ, ءتۇرلى قولداۋ اكتسياسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا تۇرتكى بولدى. ونداعى تالاپ – زاڭدى قاتايتۋ, ەندىگارى ەر ازاماتتاردىڭ ەركىنسۋىنە مۇلدەم جول بەرمەۋ.
ءبارى نەدەن باستالدى؟
قوعامداعى انا مەن بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, قۇقىعىنا قاتىستى جىلدار بويى كۇردەلەنگەن احۋال بيشىمباەۆ ىسىنە دەيىن-اق شەگىنە جەتىپ تۇرعان ەدى. ەلىمىزدىڭ ءار جەرىندە وتباسىلاردا بولىپ جاتقان اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى قوعامدىق پىكىرگە بەيجاي قاراماعان مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى جانە بىلتىرعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋلارىندا ايەل مەن بالاعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ جازاسىن قاتاڭداتۋ جونىندە تاپسىرما بەردى.
كوپ ۇزاماي ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانى پارلامەنت بۇل ماسەلەگە باسا ءمان بەرىپ, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اسحات ايماعامبەتوۆ, ەلنۇر بەيسەنباەۆ, دانيا ەسپاەۆا جانە جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ءتيىستى زاڭ جوباسى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ەنگىزىلەتىن ىلەسپە تۇزەتۋلەرگە باستاماشى بولىپ, ىسكە كىرىسىپ كەتتى.
وسى جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا بارلىق ساراپتامادان وتكەننەن كەيىن, ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى زاڭ جوباسىن قولعا الىپ, جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ دەپۋتات جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا بەكىتىلدى. توپ قۇرامىنا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت پەن كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ, قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى, بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, قوعام قايراتكەرلەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم وكىلدەرى كىرىپ, بۇل ماسەلەنى بارىنشا زەردەلەدى.
وسىلايشا, زاڭ جوباسى ءماجىلىستىڭ بيىلعى 21 اقپانداعى جالپى وتىرىسىندا ءبىرىنشى وقىلىمدا قورىتىندى ازىرلەۋگە جىبەرىلىپ, زاڭنىڭ ءوزى ءبىر اپتادان كەيىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى, ءارى قاراي سەناتقا جولداندى. وسىلايشا, 11 ساۋىردە سەناتتىڭ ماقۇلداۋىن العان زاڭعا پرەزيدەنت قول قويدى.
زاڭدىق رەتتەۋدىڭ باستاماسى
مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين كوپتى شۋلاتقان زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى ءۇش ماسەلەگە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
ء«بىرىنشى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋەل باستان ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ىسىنە باسا ءمان بەرەدى. وسى جىلداردا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەسكە قاتىستى كەشەندى شارالار جۇيەسى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قالىپتاستى. بۇگىن قابىلدانعان زاڭ وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىلدى قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋ ءىسىن قورىتىندىلايدى.
ەكىنشى. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەستىڭ ءتيىمدى مەحانيزمىن جاساۋ – بيلىك پەن قوعامنىڭ سىندارلى ىنتىماقتاستىعىنىڭ ناتيجەسى. مىسالى, بۇل سالاداعى العاشقى باستامالار ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى مۇشەلەرى بەرگەن ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمدار نەگىزىندە ازىرلەندى. قابىلدانعان زاڭدى دايارلاۋعا دا بالالاردىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, ۇلتتىق قۇرىلتاي مەن ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى بەلسەنە اتسالىستى.
ءۇشىنشى. جاڭا زاڭ – پرەزيدەنتتىڭ قوعامداعى بەس كەسەلمەن كۇرەسۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق باستاماسى اياسىندا قابىلدانعان ناقتى شارانىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت اتىراۋداعى سوزىندە قوعامداعى كەسەلدىڭ ءبىرى رەتىندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى, بۋللينگ پەن اگرەسسيانى دا اتاپ ءوتتى.
وسى قۇجاتتى قابىلداۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىلعا نەگىزدەلگەن ەڭ وزىق زاڭناما قالىپتاستى. سونىمەن بىرگە وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقپەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن قوعامدا اگرەسسيانىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە توزبەۋشىلىك ۇستانىمىن ورنىقتىرۋ ماڭىزدى», دەگەن مەملەكەتتىك كەڭەسشى قوعامدا ءوزارا كومەك پەن سىيلاستىق, باسقا ادامدارعا قۇرمەتپەن قاراۋ قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋ كەرەكتىگىن دە باسا ايتتى.
قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ناقتى قادامى
زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى بولعان ءماجىلىس دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا ەگەر شىن مانىندە قاۋىپسىز جانە قۇقىقتىق مەملەكەتكە اينالامىز دەسەك, بۇل دەرتپەن كۇرەسىپ, سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ, سوعان قاتىستى قادام جاساۋىمىز كەرەكتىگىن ءبىلدىردى.
– قوعامدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ زيانىن, ودان وتباسىعا كەلەر كەسەلدى بالاباقشادان باستاپ, بارلىق وقۋ ورنىندا وقىتىپ-ءتۇسىندىرۋ, ۇلتتىق تاربيەمىزدەگى «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن قاعيداعا سۇيەنە وتىرىپ, ءدال سونداي تاربيەنى ەر بالالارعا دا ۇيرەتۋ, وقىتۋ قاجەت. حالىقارالىق تاجىريبەدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ زيانىن وقىتىپ, ءتۇسىندىرۋ ادىستەمەسى بار. بۇدان بولەك, قۇرباندارعا, جابىرلەنۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ قىزمەتتەرى قولجەتىمدى بولۋى قاجەت. ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارى مەن جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىك جانە قوعامداستىق بارلىعى ىنتىماقتاستىققا ىقپال ەتەتىن زاڭنامالىق شارالاردى قامتيتىن اۋقىمدى تاسىلدەردى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قوعامداعى كەز كەلگەن قۇقىقبۇزۋشىلىققا قاتىستى جازانى قاتاڭداتۋ تاپسىرماسىنا سايكەس, ءماجىلىس قابىلداعان ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ زاڭى كەشەندى ءارى اۋقىمدى ءادىس-تاسىلدەردى قامتىدى. بۇل پروبلەمانى ءبىزدىڭ ەلدە عانا بار دەپ ايتقانىمىز ارتىق بولار. ويتكەنى بۇۇ-نىڭ ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك, الەمدە ءاربىر ءۇشىنشى ايەل جىنىستىق نەمەسە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان ءجابىر كورەدى. قازىر الەمدەگى 155 مەملەكەت وسى باعىتتاعى زاڭدارىن قاتاڭداتقان. سوندىقتان وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتى ادامنىڭ قۇقىعىن تاپتاۋعا باعىتتالعان قوعامدىق دەرت دەپ قاراستىرۋىمىز كەرەك. ەگەر شىن مانىندە شىنايى ءارى قاۋىپسىز, قۇقىقتىق مەملەكەتكە اينالامىز دەسەك, بۇل دەرتپەن كۇرەسىپ, سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ, سوعان قاتىستى قادام جاساۋىمىز قاجەت. مۇنى وسى كەزگە دەيىن دە كوپتەگەن زەرتتەۋشى, قۇقىقتانۋشى مەن بىلىكتى زاڭگەر ايتىپ كەلدى, – دەيدى ج.سۇلەيمەنوۆا.
ءماجىلىس دەپۋتاتىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭ ءار ازامات ءۇشىن قاۋىپسىز, ونىڭ ىشىندە ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارى قورعالعان شىنايى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ناقتى قادام بولىپ وتىر.
راسىندا قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ قاعاز بەتىندە, قۇجات جۇزىندە رەتتەي سالاتىن جانە وزدىگىنەن قالىپقا تۇسە قوياتىن شارۋا ەمەس. بۇل كەيبىر دامىعان مەملەكەتتەردە عاسىرلار بويى قالىپتاسسا, كەي حالىقتىڭ قۇقىقتىڭ ساناسىنا, مادەنيەتىنە قايران قالاسىڭ. قىنجىلتاتىنى, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندا دا بۇل ماسەلەدە ماقتانا الماي كەلەمىز. وكىنىشتىسى سول, قۇقىقتىق مەملەكەتكە تاعى ءبىر قادام باسقانىمىزدى كورسەتەتىن بۇل زاڭنىڭ نورمالارىن قاتايتامىز دەگەنشە قانشاما قورعانسىز ايەل قۇربان بولدى, قانشاماسى دەنساۋلىعىنان ايىرىلدى. قاتال قوعام اكەسىنەن تاياق جەپ جاتقان اناسىنا اراشا تۇسكىسى كەلگەنىمەن, قايراتى جەتپەي, قارسىلىعىنان قايران بولماي قانشاما بەيكۇنا بالانىڭ ساعىن سىندىرىپ, قانشاۋىنىڭ تاعدىرىن تالكەككە تاستادى ەكەن؟..
قۇقىقتىق مادەنيەتىمىز قالىپتاستىرا الماعان قۇقىقتىق مەملەكەتكە, زاڭ قاعيداتتارىنا سالتانات قۇرعان قوعامعا قاتايتىلعان زاڭىمىزدىڭ نورماتيۆتىك اكتىلەرى الىپ بارار دەگەن سەنىمدەمىز.