ت.احتانوۆ اتىنداعى اقتوبە وبلىستىق دراما تەاترىندا دينا جۇماباەۆانىڭ رەجيسسۋراسىمەن قويىلعان «قوبىلاندى» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. ەپوستىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن ءوزى جاساعان رەجيسسەر سپەكتاكلدى قاھارماندىق ۇلگىدە شەشۋدەن باس تارتىپ, ەپيكالىق سارىننىڭ ساقتالۋىنا ءمان بەرگەن.
رەجيسسەر د.جۇماباەۆا ەپوستىڭ ءماتىنىن تۇگەلدەي كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىنا سالىپ ءنارراتيۆتى ۇلگىدە شەشكەن. ول ءار ءسوزدى تۇرلەندىرىپ, ءتول سوزدەردى ينتوناتسيالىق تۇرعىدان تولەۋ سوزدەرگە اينالدىرىپ, ويناتىپ, ءمان ماعىناسىن ارەكەت قيمىلمەن ورنەكتەۋدەن كوپ ۇتقان. قويىلىمدا اۆتور ءسوزى جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ جارشىلارى رەتىندە اقىن مەن كوكلانعا بەرىلگەن. دومبىرامەن جىرلاپ شىققان اقىن – ابزال قۇدايبەرگەنوۆ سەكسەنگە جاسى كەلگەن توقتارباي – كەڭەس كەمالباەۆ پەن ەلۋدەگى انالىق – ايگۇل ورازالينا بايبىشەنىڭ بالاسىزدىقتان قايعىدان قان جۇتىپ, اقىلىنان اداسقان, قابىرعاسى قايىسقان كەزدە ءبىر ۇل, ءبىر قىز كورىپ, قۋانىشقا كەنەلگەنىن نانىمدى جەتكىزەدى. بۇل سوزدەردىڭ بارلىعى ساحنادا ارەكەتپەن ۇلاسىپ جاتادى. رەجيسسەر قويىلىمدا تەاتر سەمانتيكاسىن, مەتافورالار مەن سيمۆولداردى مولىنان ءارى ناقتى پايدالانعان. اقىنمەن بىرگە قويىلىمنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءجۇرىپ, ەپوستىڭ وقيعاسىن باياندايتىن كەيىپكەر كوكلان – جاننا سۇلتانقۇلوۆا كەيىپكەرلەردىڭ توبەسىنەن قىزعىشتاي ءتونىپ, قارعاداي قارقىلداپ, بولاشاقتارىن بولجاپ جۇرەدى. مىستاننىڭ سىرتقى ءتۇرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنەن ميفتىك كەيىپكەرگە ءتان ەرەكشەلىكتەر بىردەن اڭعارىلىپ, قويىلىمنىڭ ەپيكالىق اسەرىن كۇشەيتە تۇسەدى. وسىلايشا, ەپوستاعى بۇكىل وقيعا رەجيسسەر ۇسىنعان ناقتى ميزانستسەنالىق سۋرەتتەۋلەر ارقىلى جۇيەلى ارەكەتكە قۇرىلىپ كورەرمەننىڭ كوز الدىندا تىرىلەدى.
قوبىلاندى رولىندەگى مۇحتار ادىلەتتىڭ بويىنان ەل تىنىشتىعى مەن ەركىندىگىن ويلاعان شىنايى ومىردەگى باتىرلاردىڭ ءداستۇرلى بەينەسىن ەمەس, سىرت سىمباتتىلىعى, باتىرعا لايىق تۇلعاسى, البىرت جاستىعى, شيراق ارەكەتى ارقىلى ناعىز ەپوستىق قاھارماندى كوردىك. دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ قالت-قۇلت ەتكەن قيمىلدارىنان باستاپ, ەتىكتى اياعىنا قيىپ الىپ ەڭبەكتەپ, اسىر سالىپ ويناپ ەسەيۋىن ءدال جەتكىزەدى. ءجاسوسپىرىم بولا تۇرا ءبىرىنشى جورىعىنا اتتاناردا اكەسى توقتاربايدىڭ (كەڭەس كەمالباەۆ) جەرگە شانشىلعان قانجارىن تىراشتانىپ شىعارا الماۋى دا نانىمدى. ال سوعىس, اتتىڭ ۇستىندە شابۋ ساحنالارىنداعى اكتەردىڭ فيزيكالىق مۇمكىندىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن بايقاتتى. دەسەك تە اكتەر ويىنىندا ءسوز ايتۋدى جەتە مەڭگەرمەگەندىگى, ءسوزدىڭ استارىن تولىق اشۋعا شورقاقتىعى ءتارىزدى ولقىلىقتار بايقالدى. ورىنداۋشى اق ولەڭمەن جازىلعان ەپوس جولدارىنىڭ ساحنادان وزىندىك ايتىلۋ مانەرىن تولىق تابا الماعان. م.ادىلەتتىڭ بۇل ءبىرىنشى ءىرى ءرولى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ وعان ءوز قاھارمانىنىڭ سىرت سىمباتتىلىعىمەن بىرگە, ونىڭ رۋحاني الەمىنە ءالى دە بولسا باسا كوڭىل اۋدارعانى دۇرىس بولار ەدى دەگەن تىلەك ايتقىمىز كەلەدى.
ەستەمىس رولىندەگى ەلامان دوسجانوۆ ءوز كەيىپكەرىنىڭ الەمىن جاڭاشا باعالاعان. بۇل قويىلىمدا ەستەمىس – ءاردايىم قوبىلاندىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قوياتىن باتىر. مۇنى رەجيسسەر كەيىپكەردى ورتاداعى شايقاستارعا جاقىنداتپاي, اۆانستسەناعا شىعارىپ, قوبىلاندىنىڭ ارەكەتىن باقىلاۋشى رەتىندە كورسەتۋى ارقىلى شەشكەن. بىراق اكتەر ەستەمىستىڭ وسى فيلوسوفياسىن تۋرا جەتكىزۋگە ءالى دە كۇش سالعانى دۇرىس. ءدال سولاي ارۋجان بازارباەۆانىڭ قۇرتقاسى سىرتتاي ادەمى, نازىك بولىپ كورىنگەنىمەن دە, كەيىپكەردىڭ پسيحوفيزيكالىق ارەكەتتەرىن شاشىراتىپ, ءسوزدىڭ استارىن اشا المادى. الداعى ۋاقىتتا ارۋدىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىستاردى جەتكىزۋگە ءمان بەرگەنى ءجون. اسىرەسە سوڭعى ساحنادا اكتريسانىڭ اعىل تەگىل جىلاپ تۇرىپ سويلەۋىنىڭ ءوزى رەجيسسەر ۇسىنعان وي-تۇجىرىمعا ساي كەلمەدى.
قويىلىمدا كوزگە تۇسكەن كەيىپكەردىڭ ءبىرى – قارلىعا. اسيلا تورەعاليەۆانىڭ ورىنداۋىنداعى بۇل بەينە تالاي جازۋشىلاردىڭ پەسا جازۋىنا تۇرتكى بولعان سۇيىكتىسى ءۇشىن ءوز اكەسىن, باۋىرىن ولتىرگەن كونە گرەك ميفولوگياسىنداعى مەدەيا بەينەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن.
سپەكتاكلدەگى ءار ميزانستسەنا وينالىپ, ادەمى سۋرەتتەۋ تاپقان. ايتسە دە رەجيسسەرلىك وي-پايىمداۋ مەن تۇسىنىك, جۇيەلەۋ بار دا, ولاردى اكتەرلەردىڭ ويىنى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وسى تۇرعىدان قاراعاندا قارامان (راحات تورەجان), قازان (نۇرسۇلتان ايتقاليەۆ), ءبىرسىنباي (نۇرسۇلتان ەسەت), الشاعىر (بەكجان قايروللين), كوبىكتى (ارمان احمەتوۆ) بەينەلەرى ءبىر بىرىنە ۇقساس سۋرەتتەلىپ, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن دارالانباي قالعان.
رەجيسسەردىڭ حالىق جاتقا بىلەتىن جىرعا وزىندىك كوزقاراسىمەن كەلۋى, ماتىنگە جاڭا ەكپىن, استار بەرۋىمەن دە قويىلىم قىزىقتى بولىپ شىققان. اكتەرلەر سوزدەرىن تۇرلەندىرىپ, اڭگىمەلەپ تە, جىرلاپ تا, رەچيتاتيۆتى تۇردە دە, تاقپاقتاپ تا جەتكىزۋىنىڭ ءوزى قوبىلاندى جانە وزگە كەيىپكەرلەردى جاڭا قىرىنان اشىلۋىنا مۇمكىندىك جاساعان. ءبىر ساحنا ەكىنشى ساحنامەن الماسىپ, ۇزدىكسىز ارەكەت ءجۇرىپ جاتۋى – رەجيسسەر د.جۇماباەۆانىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتان ەرەكشەلىك.
د.جۇماباەۆا ويىنىڭ اۋقىمدىلىعى مەن قيال كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن تانىتاتىن بۇل قويىلىمنىڭ ەپيكالىق اۋقىمىن كۇشەيتۋگە جەكەلەگەن اكتەرلەر زور ۇلەس قوستى. سونىمەن قوسا رەجيسسەر مەن ارنايى شاقىرتىلعان سۋرەتشى ليليا حيسماتۋللينا ساحنا الاڭىن تولىق پايدالانىپ, سۋرەتتەلەتىن بولمىس تىنىسىن بارىنشا كەڭەيتۋگە كۇش سالعان. ساحنانى ءبولىپ تۇرعان شىمىلدىقتىڭ وقيعا بارىسىندا ءتۇسىپ, كوتەرىلىپ وتىرۋى ۋاقىتتىڭ وتكەنىن, وقيعا ورنىنىڭ الماسۋىن ءدال جەتكىزىپ وتىراتىن ارەكەتتى ستسەنوگرافيا بولدى. بۇعان جارىقتىڭ تيگىزگەن ىقپالى دا زور. اسىرەسە شايقاس ساحنالارىندا جارىقتى ناقتى نۇكتەلەرمەن باتىرلارعا ءتۇسىرۋ ارقىلى سوعىس الاڭىنىڭ اتموسفەراسىن بەرە العان.
قويىلىم باسىنان سوڭىنا دەيىن پلاستيكا مەن مۋزىكاعا قۇرىلۋىنىڭ ءوزى شىعارمانىڭ ىشكى مازمۇنىن تەرەڭدەتىپ ءارى كورەرمەنگە ۆيزۋالدى تۇرعىدان اسەر بەرىپ, كونە ەپوستىڭ اتموسفەراسىنا كىرگىزەدى. اننا تسويدىڭ حورەوگرافياسى مەن نۇرسۇلتان تورەالىنىڭ ارنايى جازعان مۋزىكاسى ءبىر «كىلتتە» شەشىلۋى, زاماناۋي حورەولەكسيكانىڭ ۇلتتىق اۋەندە ورىندالۋى ءبىر-بىرىمەن ورگانيكالىق بايلانىس تاپقان. وسىعان وراي سپەكتاكلدىڭ حالىق ساحنالارى دا جاندى, ءاربىر جەكەلىكتەن تۇتاستىق تاۋىپ, ونىڭ كوركەمدىك بىرلىگىن قۇراعان. شايقاس ساحنالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءومىر ءۇشىن نايزا مەن قىلىش سەرمەسۋىن جانە باتىرلاردىڭ اتپەن شاۋىپ كەلە جاتقان قوزعالىستارىن اكتەرلەردىڭ شيراق قيمىلدارى ارقىلى ادەمى شەشكەن. ال قوبىلاندى مەن قۇرتقانىڭ اراسىنداعى ماحابباتتى كورسەتۋدە ليريكالىق اۋەن مەن بيازى دا نازىك پلاستيكا ورىن العان. بۇل رەتتە قۇرتقانىڭ باستاپقىدا موينىنا وراپ شىققان قىزىل ورامالدى بىردە بەلىنە وراپ, بىردە ەكەۋى بۇركەنۋى ارقىلى دا رەجيسسەر مەن حورەوگراف ەكى جاستىڭ اراسىنداعى بۋىرقانعان عاشىقتىق سەزىمدەردى اشا تۇسكەن.
قويىلىمنان شىعارماشىلىق ءۇردىستىڭ قىزىق وتكەنى, رەجيسسەر ۇسىنعان تاسىلدەردىڭ اكتەرلىك شەبەرلىكتى ۇشتاۋعا ىقپال جاساعانى دا بايقالىپ تۇردى. د.جۇماباەۆا ساحنانىڭ پلاستيكالىق شەشىمىن, ءپىشىنىن ءدال تاپقانىمەن دە اكتەرلەرگە ءالى دە بولسا بەينەنى اشۋعا تەك سىرتتاي كەلمەي, كەيىپكەرلەردىڭ ءوسۋ ەۆوليۋتسياسى مەن پسيحولوگيالىق تولعانىس ساتتەرىن جەتكىزۋدە ىزدەنە تۇسسە سپەكتاكلدىڭ مازمۇنى تەرەڭدەي تۇسەتىنى ءسوزسىز. سونداي-اق تەاتر ۇجىمى ءتىل تازالىعىنا كوڭىل ءبولىپ, ساحنالىق ءتىلدى جاتتىقتىرۋدى كۇندەلىكتى شىعارماشىلىق ىزدەنىستىڭ نەگىزىنە اينالدىرسا ۇلكەن ناتيجەگە جەتەر ەدى دەگەن ويدامىز. ايتسە دە وسىنداي ءبىردى-ەكىلى ولقىلىقتارعا قاراماستان «قوبىلاندى» سپەكتاكلى ت.احتانوۆ تەاترىنىڭ كوركەمدىك دارەجەسىن كورسەتەتىن زاماناۋي دۇنيە بولىپ شىققانى ۇجىم ءۇشىن دە, قازاق تەاترى ءۇشىن دە ۇلكەن جەتىستىك.
انار ەركەباي,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, تەاترتانۋشى