اتا زاڭنىڭ اسقارالى اسۋى

*2015 – قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدىعى «كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتتى, مەملەكەتتى جانە بۇكىل قوعامدى بەرىك ەتتى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز – نەگىزگى زاڭعا قۇنتتىلىقپەن قاراۋ, ونى ءوز وتانىمىزدى, ءوز تاريحىمىزدى قۇرمەتتەگەندەي قۇرمەتتەۋ».

نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

تاۋەلسىزدىك پەن مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى تىرەگى – كونستيتۋتسيانىڭ تاريحي ماڭىزى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, اتا زاڭ – ونىڭ نەگىزىندە جاڭا قوعام, جاڭا مەملەكەت, جاڭا ەكونوميكا قۇرىلىپ جاتقان بەرىك ىرگەتاس ەكەندىگى بارشاعا بەلگىلى. وسىعان وراي ەلباسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسى بارىسىندا 2015 جىلى اتا زاڭىمىزدىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ وتىلەتىندىگىن ايتتى. «سوندىقتان ۇكىمەتكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, اسسامبلەيانىڭ جانە كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعى مەرەيتويىن وتكىزۋ بويىنشا ۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن», – دەدى. بۇل ورايدا اتالعان جاۋاپتى مىندەتتى, نەگىزگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اتقارار جۇگى زور بولماق. سوعان بايلانىستى ءبىز كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مۇشەسى امانجول نۇرماعامبەتوۆكە جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – امانجول ماعزوم ۇلى, قا­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءازىر­لەنگەن ەلىمىزدىڭ باستى زاڭدى قۇجاتىنىڭ مەرەيتويى – قازاق­ستان حالقىنىڭ ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا دەيمىز. ەندى وسى مەرەيتوي قا­لاي جوسپارلانۋدا, ول ءۇشىن جىل بويىنا نە اتقارىلماق, اۋە­لى وسى جايتتارعا توقتالىپ وتسەڭىز. – اتا زاڭىمىزدىڭ 20 جىلدى­عىن لايىقتى اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا تاريح قويناۋىنا كەتكەن جىلدىڭ اياعىن الا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قىزۋ جۇمىستار قولعا الىندى. ارينە, ەڭ الدىمەن اتاپ وتەرلىك ماڭىزدى جايت, پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلى­عىمەن 2015 جىل قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى بو­لىپ جاريالانعاندىعى بەلگىلى. ءسويتىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تيتۋتسياسىنىڭ 20 جىلدى­عىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋگە بايلانىستى ەلباسىنىڭ جارلى­عىمەن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى, ۇلتتىق ءىس-شارالار جوس­پارى دايىندالدى. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ ۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىن ارنايى قاۋلىمەن بەكىتتى. دەگەنمەن, اتالعان ماسەلەلەردى جوسپارلاۋ ءبىر بولەك تە, ونى ورىن­داۋ مۇلدە بولەك ەكەنى بەلگىلى. بىرنەشە مارتە بارلىق جوسپار­لانعان ماسەلەلەردى قاراستىرىپ, ونىڭ ورىندالۋ بارىسى بويىن­شا پىكىر الماسىلدى. اتال­عان شارالاردىڭ جوعارى دەڭگەي­دە وتكىزىلۋى مەملەكەتتىك كو­ميس­­سيانىڭ ءتيىمدى جۇمىس ءىس­تەۋى­­نە بايلانىستى ەكەندىگى ءسوز­سىز. سوندىقتان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءتورايىمى بولىپ مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ءابدى­قالىقوۆا, ورىنباسارلارى بولىپ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى باع­لان مايلىباەۆ, پرەمەر-مي­نيستر­دىڭ ورىنباسارى بەردى­بە­ك سا­پارب­اەۆ, اسسامبلەيا توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توع­جانوۆ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ توراعاسى يگور روگوۆ, حاتشىسى بولىپ مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى مارات ءازىلحانوۆ بەكىتىلدى. سونداي-اق, كوميسسياعا مۇشە رەتىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, دەپۋتاتتار, مەملەكەتتىك جانە باسقا دا ۇيىمدار باسشىلارى ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, بۇكىلحالىقتىق رەفە­رەن­دۋمدا قابىلدانعان اتا زاڭى­مىزدىڭ 20 جىل تولۋ مەرەيتويىن لايىقتى وتكىزۋ ءۇشىن جىل بو­يى­نا مادەني جانە سپورتتىق جا­رىستار مەن كونكۋرستار ۇيىم­داس­تىرىلىپ, ەلىمىزدە جانە شەتەل­دەردە بىرنەشە دوڭگەلەك ۇستەلدەر, عىلىمي-پراك­تيكالىق كونفەرەنتسيالار ءوت­كىزى­لەتىن بول­دى­. وعان قوسا, كونس­تيتۋ­تسيا­­نىڭ 20 جىلدىعىنا ارنايى مەرەي­تويلىق ەمبلەمانىڭ (لوگوتيپىنىڭ) ۇزدىك نوبايىنا كونكۋرس جاريالانادى. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «قازاقستان كونس­تيتۋتسياسىنا – 20 جىل» مەرەي­تويلىق مەدالىن تاعايىنداۋ مەن دايىنداۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق, ەسكەرتكىش توسبەل­گىلەر مەن مەرەيتويلىق مار­كا­لار دا شىعارىلادى. كونس­تي­تۋ­تس­يالىق قۇقىقتىڭ دامۋى مەن 20 جىلدىعى سوت جۇيەسى­نىڭ جە­تىلدىرىلۋ جولدارىن كورسە­تۋ­دى ماقسات ەتكەن دەرەكتى فيلم­دەر سەرياسى دا ازىرلەنبەك. مەملە­كەت­تىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس شەڭ­بەرىندە جاستار ۇيىمدارىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعىن وتكىزۋ جونىندەگى باستامالارىن قولداۋ مىندەتى وبلىستار مەن اس­تانا جانە الماتى قالالىق اكىم­دىكتەرىنە جۇكتەلمەك. ال اق­پاراتتىق جاعىنان قولداۋ, سون­داي-اق, كونستيتۋتسيانىڭ باقىلاۋ تاجىريبەسىنە ارنالعان ارنايى مونوگرافيا شىعارۋ سياقتى جۇمىستار ءتيىستى مينيستر­لىكتەرگە تاپسىرىلدى. كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعىن وتكىزۋگە ارنالعان اۋقىمدى شارا­لاردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جال­پىرەسپۋبليكالىق ۇلتتىق جوس­پار جاسالدى. ۇلتتىق جوسپار بەس بلوكتان تۇرادى. ءبىرىنشى بلوك – جوس­پاردى ءتيىمدى ورىنداۋعا قا­جەتتى ۇيىمداستىرۋشىلىق-ءادىس­­تە­مەلىك شارالار – قارجىلىق قام­تاماسىز ەتۋ, قوسىمشا قۇجات­تاردى ازىرلەۋ سياقتى شارالار كەشەنىنەن تۇرسا, ەكىنشى بلوك مادەنيەت, عىلىم, الەۋمەتتىك جانە بيزنەس سياقتى ءتۇرلى سالالاردى قامتيتىن قوعامدىق-بۇقارالىق كەڭ اۋقىمدى شارالاردان تۇرا­دى. ال ءۇشىنشى بلوكتا اقپا­رات­­تىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قام­­تىلعان. وسىلايشا اتالعان ۇلت­تىق جوسپار نەگىزگى جانە بۇ­قارا­لىق اقپاراتتىڭ ەتنوستىق قۇرالدارىمەن جۇمىس ىستەۋدى, دەرەكتى فيلمدەردى, يميدجدىك ماتەريالداردى شىعارۋدى جانە ينتەرنەت جەلىسىمەن جۇمىس ىستەۋ­­دى دە قامتىماق. ءتورتىنشى بلوك كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىل­دى­عىن عىلىمي-ساراپتامالىق سۇيە­مەل­دەۋگە باعىتتالىپ, كونس­تيتۋ­تسيا­مىزدىڭ مەملەكەت پەن قو­عام­دى ۇيلەسىمدى ءارى تۇراقتى دامى­تۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولىن سارالاۋدان تۇرادى. بەسىنشى بلوك حالىقارالىق دەڭگەيدە وتەتىن شارالاردى بىرىكتىرەدى. – كونستيتۋتسيا مەرەيتويى­نىڭ نەگىزگى ءمان-ماڭىزىنا توق­تالىپ وتسەڭىز. – كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ ۇلت­تىق ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ مايەگى, مەملەكەتتىلىگى مەن ەگە­مەن­دىگىنىڭ زاڭدىق نەگىزى, رەسپۋب­ليكانىڭ ءسوزسىز جەتىستىكتەرى مەن ەلباسى كورسەتىپ بەرگەن ءورشىل ماق­سات – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ جولىندا ودان ءارى ۇدەمەلى دامۋ ۇدەرىسى ارقا تىرەيتىن ىرگەتاس بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى ي.روگوۆ: «2015 جىلى اتالىپ وتەتىن قازاق حاندىعى قۇ­رىلۋىنىڭ 550 جىلدىعى, قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى مەن كونس­تيتۋتسيامىزدىڭ 20 جىلدىعى ءوزارا تاريحي تىعىز بايلانىستا جاتىر. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سەكىلدى قازاق ەلىنىڭ العاشقى قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ الەۋەتىن ساقتاپ, نەگىزىن جالعاستىرۋدا. قولدانىستاعى اتا زاڭىمىزدىڭ جوباسى 1995 جىلدىڭ ناۋرىز ايى­ندا قازاقستان حالقى اسسامب­لەيا­سىنىڭ سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسىنا ۇسىنىلعان ەدى. ەندى قازىر قاراساڭىز, جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى وقيعالاردىڭ تىعىز بايلانىسى كونستيتۋتسيامىزدىڭ كىرىسپەسىنەن دە ايقىن ءبىلىنىپ تۇرعانداي, ياعني ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىمەن ۇشتاسا تۇسۋدە», دەپ اتاپ وتكەن­دەي, پرەزيدەنتتىڭ سارا ساياساتىن كورسەتەدى. قازاقستاندىقتار ءۇشىن كونس­­­تي­تۋ­تسيانىڭ قابىلدانۋى تاۋەل­سىزدىك تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىردىڭ باستالۋىمەن بەي­نە­لەنەدى. كونس­تيتۋتسيا – قازاق­ستاننىڭ تۇراق­تى دامۋى مەن گۇلدەنۋىنىڭ بەرىك نەگىزى بولىپ تابىلادى. سون­دىق­تان قولدانىستاعى كونس­تيتۋ­تسيانىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. وسى ار­قىلى ەلباسىنىڭ دۇرىس دەمو­كراتيالىق مەملەكەت قۇرۋداعى ءرولى ايقىندالا تۇسۋدە. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىكپەن بايلانىستىرىلادى. بيلىكتىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن قۇرۋداعى قازاقستاندىق ۇلگى – بۇگىندە ورتالىق ازيانىڭ باس­قا مەملەكەتتەرىندە بەلسەندى قول­دانىلىپ وتىرعان قوس پالاتالى پارلامەنت, سونداي-اق, جالپى قابىلدانعان دەموكراتيالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ جەتىستىكتەرى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. – كونستيتۋتسيا – قازاقستان حال­قىنىڭ تۇپكىلىكتى تاڭداۋى دەيمىز. ەندەشە, وسى ماسەلەگە دە تەرەڭىرەك توقتالىپ, وقىر­مان­دارىمىزعا جان-جاقتى بايانداپ بەرسەڭىز. سوناۋ 1995 جىلى قابىل­دانعان اتا زاڭ ارقاسىندا قا­زاق­ستان حالقى بولاشاققا بەت تۇزەگەن تىڭ تاريحي بەت-بەي­نە­گە, ءور مىنەزگە يە بولدى. قا­زاق­­ستاننىڭ ەتنيكالىق سان الۋان­دىعىن ەسكەرە كەلە, ءبىز قازاق­ستان­دىقتار تۋرالى ايتقاندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستاعان ازاماتتاردىڭ قالىپتاسقان جانە دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق قاۋىمداستىعىن تىلگە تيەك ەتەمىز. بۇگىنگى قازاقستان – «دەموكراتيا», «نارىق», «قۇ­قىق­تىق مەملەكەت» دەگەن ۇعىم­دار داستۇرىنە اينالعان مەم­لەكەت بولىپ تابىلادى. ادەتتە مەملەكەتتىڭ قاراپايىم ەۆوليۋ­تسيالىق جولمەن دامۋىنا كەتەتىن ونداعان جىلداردى قازاقستان تاريح ولشەمىمەن العاندا از عانا ۋاقىت ىشىندە باسىپ ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ساياسي-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇرىلىم, مەملەكەتتىك ساياسات جانە ەگەمەن مەملەكەتتىڭ قىزمەتى مەن دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق با­عىتتارى قالىپتاستى. ەلىمىز كۇر­دەلى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە يدەولوگيالىق كەدەرگىلەردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن باسىپ ءوتىپ, جاھاندانۋدىڭ قازىرگى جاعدايىنا جانە حالىقتىڭ ءداستۇرلى ءومىر سالتىنا بەيىمدەلگەن جاڭا مەم­لەكەتتىك جۇيەنى قۇردى. وزدەرى ءۇشىن, ءوز مەملەكەتى ءۇشىن ورناتقان كونستيتۋتسيانىڭ قاناتى استىندا, ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ سالت-ءداس­تۇرلەرىن جانە مادەنيەتىن لي­بەراليزم پرينتسيپتەرىمەن ۇش­تاستىرا وتىرىپ, قازاقستان حال­قى الەۋمەتتىك باعىتتالعان نا­رىقتىق قايتا وزگەرتۋلەر جولىن­دا دامۋدىڭ ورتاق تاعدىرىن تاڭدادى. كونستيتۋتسيادا باياندى ەتىل­گەن ىرگەلى قۇندىلىقتاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋ جولىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتقارعان جۇمىس­تار وتە كوپ. ادامنىڭ جانە ازا­ماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىنىڭ باسىمدىعى, زاڭ­دى­لىق, تۋراشىلدىق پەن اشىق­تىق قاعيداتتارىنا قىزمەتى نەگىز­دەلگەن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتىن, ءتيىمدى سوت جۇيەسىن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدى قۇرۋ ارقىلى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ مەملەكەتتىك تەتىكتەرى جاسالدى. ادام ءومىرىنىڭ قۇندى­لىعىن, اركىمنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى ءابسوليۋتتى ەكەنىن جانە ودان ەشكىم ايىرا المايتىنىن تاني وتىرىپ, ءولىم جازاسىن قولدانۋ اياسىنا كونستيتۋتسيالىق شەكتەۋ قويىپ جانە وعان موراتوري ەنگىزە وتىرىپ, بۇل قۇقىقتان ەشكىم ايىرا المايتىنى جانە ادام ءومىرىن قاساقانا قيۋعا جول بەرىلمەيتىنى بەكىتىلدى. ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باس­تى ۇيلەستىرۋشى بۋىنى, ونىڭ تار­ماقتارىنىڭ ءوزارا كەلى­سىپ قىزمەت اتقارۋىنىڭ كەپىلى – ارينە, قازاقستان رەسپۋب­لي­­كا­­سىنىڭ پرەزيدەنتى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس پرە­­زيدەنتتىڭ زاڭنامانى قالىپ­تاستىرۋ سالاسىنداعى وكىلەتتىكتەرى ونىڭ قۇقىقتىق وكىلەتتىكتەرىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. ناق وسى سالادا ونىڭ قۇقىقتارى پارلامەنتتىڭ زاڭداردى قابىلداۋ جونىندەگى قۇقىعىمەن, ۇكىمەتتىڭ – زاڭداردى ازىرلەۋ جونىندەگى, ال كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قابىلدانعان زاڭداردىڭ كونستي­تۋتسيالىعىن تەكسەرۋ جونىندەگى قۇقىعىمەن ۇيلەسىپ وتىرادى. – كونستيتۋتسيا قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزى دەگەنگە قالاي سيپاتتاما بەرەسىز؟ – كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ىرگە­تاسى, ونىڭ ەڭ باستى نورما­تيۆ­تىك قاينار كوزى ەكەنى ءشۇباسىز. ول قو­عامدىق قاتىناستارعا ماق­ساتتى تۇردە ىقپال ەتۋدىڭ قۇ­رالى, ساياسي جۇيەنىڭ بارلىق بۋىندارى كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى, زاڭدىلىق جانە قۇقىق ءتارتىبى رەجىمىنىڭ كەپىلى رەتىندە قىزمەت اتقارادى. ەلىمىزدىڭ 1995 جىلعى كونستيتۋتسياسى بۇگىنگى كۇنى قازاقستانداعى وسىنداي جالپى قۇقىقتىق ىرگەلى قۇجات بولىپ تابىلادى. ونىڭ 1-بابىنا ساي مەملەكەتىمىز ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋ­مەتتىك رەتىندە ورنىقتىرادى, ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارى ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى قاعيدالارى دەپ: قوعام­دىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراق­تىلىق; بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ; قازاق­ستاندىق پاتريوتيزم; مەم­لەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسە­لەلەرىن دەموكراتيالىق ءادىس­تەرمەن شەشۋ بەلگىلەندى. – قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتى دەگەنىمىز نە؟ – ءاربىر ەگەمەن مەملەكەتتىڭ ءوز دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارىن ايقىندايتىن كونستيتۋ­تسيا­­لىق ساياساتى بولادى. قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­­تي­تۋ­تسيالىق ساياساتىنىڭ نەگىز­دەرى 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىل­حالىقتىق رەفەرەندۋمدا اي­قىندالعان بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكانىڭ قول­دانىستاعى كونستيتۋتسياسى قابىلدانىپ, ءومىر تالاپتارىنا وراي 1998 جانە 2007 جىلدارداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بارىسىندا ولارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق مەم­لەكەت باسشىسى – ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ساراب­دال كونستيتۋتسيالىق ساياسات ار­قاسىندا قازاقستان بۇگىنگىدەي جەتىستىكتەرگە جەتكەنى بارشاعا ايان. اتا زاڭىمىز قابىلدانۋىن كەزەكتى رەت مەرەكەلەۋ قارساڭىندا مىنانى اتاپ وتپەۋگە بولمايدى – وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندا جاسالعان يگى ىستەردىڭ ءبارى دە كونستيتۋتسيا قاعيدالارى ساقتالا وتىرىپ جاسالدى. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق ساياسات مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ەل­دىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىن كونس­­تيتۋتسيالىق-قۇقىق­تىق رەت­تەۋ­دىڭ, وڭتايلاندىرۋدىڭ ءتيىم­دى تەتىگىن قۇرۋ جونىندەگى عىلىمي نەگىزدەلگەن, دايەكتى جانە ءجۇي­ەلى تۇردەگى قىزمەتى بولىپ تابىلادى. ول ستراتەگيالىق جوس­پاردىڭ زاڭدىق يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرىن ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋدان, كونستيتۋتسيا مەن كونستيتۋتسيالىق زاڭنامانى قابىلداۋدان, جەتىلدىرۋدەن جانە جۇزەگە اسىرۋدان تۇرادى. مەملەكەتتىڭ اتا زاڭى مەم­لەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق سايا­ساتىن جۇزەگە اسىرۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە, كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋ مەن ونىڭ ادىستەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي كونستيتۋتسيا نورمالارى تىكەلەي جانە جانامالاي قولدانىلادى. ەگەر كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋ­دىڭ جوعارى دەڭگەيىندە, ادەت­تە, كونستيتۋتسيالىق نورما­لار جەتكىلىكتى بولىپ جاتسا, مەم­لەكەتتىك ورگاندار مەن ازا­ماتتار اراسىنداعى كونس­تيتۋتسيالىق قۇقىقتىق قاتى­ناس­تاردا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى كوبىرەك ايقىندالىپ, بەلگىلەنۋى قاجەت. بۇل اكىمشىلىك, ازاماتتىق, ەڭبەك, قىلمىستىق, جەر, قارجى قۇقىعىنىڭ جانە ونىڭ وزگە دە سالالارىنىڭ نورمالارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سوڭعى جاعدايدا كونستيتۋتسيالىق نور­مالار, قۇقىقتىڭ ءتيىستى سالا­لارىندا ناقتىلانا كەلە, جانا­مالاي قولدانىلادى. سونىمەن بىرگە, بۇل كونستيتۋتسيا نورما­لارىنىڭ تىكەلەي قولدانىلۋى توقتايدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. كونستيتۋتسيالىق نورمالار كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن زاڭ­نامالىق اكتىلەردى شىعارۋ تۇرىندە دە قولدانىلۋى مۇمكىن. ماسەلەن, اتا زاڭنىڭ ءتيىستى نورمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت تۋرالى, پارلامەنت جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى, ۇكىمەت, سايلاۋ, رەسپۋب­ليكالىق رەفەرەندۋم, سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس تۋرالى جانە ت.ب. كونستيتۋتسيالىق زاڭدار قابىلداندى. كەي جاعدايلاردا اتا زاڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن بەكىتىپ, ولاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدى, ىسكە اسىرۋ جانە قورعاۋ كەپىلدىكتەرىن بەلگىلەۋدى زاڭ شىعارۋشىنىڭ ايرىقشا قۇزىرەتىنە جاتقىزادى. مىسالى, كونستيتۋتسيادا بەل­گى­لەنگەن قۇندىلىقتار يەرار­حياسىنا سايكەس ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارىن, بوس­تاندىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ قىلمىستىق كودەكستىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى دەپ اي­قىندالعان. قىلمىسقا قارسى كۇرەس پروبلەماسىنا دەگەن مۇنداي جان-جاقتى ۇستانىم بىرنەشە مىندەتتىڭ اتقارىلۋىن: قىلمىستىڭ الدىن الۋدى, وعان قارسى كۇرەستى, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى, قىلمىس جاساعان ادام­داردى ۋاقتىلى تۇزەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىق­تاردىڭ مازمۇنىن زاڭنامالىق تولتىرۋ كەزىندە قايشىلىقتار بولۋى مۇمكىن. وسى يگىلىكتەر مەن ولارعا قول سۇعىلۋىنا مەم­لەكەت تاراپىنان شارا قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ ارا-قاتىناسى حالىق­تىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىنە, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­داي­لارعا, تاريحي كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە جانە ت.ب. قاراي ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, ءسوز بوستاندىعى قۇقىعىن جانە تۇلعانىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىنىڭ قورعالۋىنا قۇقىعىن زاڭنامالىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى جالا جاپقانى جانە قورلاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق شارالارىن بەلگىلەۋگە قاتىستى پىكىرتالاس تۋىنداۋىنا نەگىز بول­دى. وسىلايشا, كونس­تيتۋ­تسيا­لىق جانە جاي زاڭدار, زاڭعا تاۋەلدى اكتى­لەر قابىلدانعاندا, سونداي-اق, بۇكىل قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى قالىپتاستىرىلعاندا نەگىز ەتىپ الىناتىن كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق ساياساتىن ءبىل­دىرۋدىڭ نەگىزگى نىسانى بولىپ تابى­­لادى دەپ ايتۋعا بولادى. – ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».