قانىش يمانتاي ۇلى 1899 جىلى 12 ساۋىردە قازىرگى پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىندا (بۇرىنعى سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ پاۆلودار ۋەزىندەگى اقكەلىن بولىسى) يمانتاي ءبيدىڭ (رۋى قارجاس) وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. شىن ەسىمى – عابدۋل-عاني.
ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشقان ول كەيىن شورمان اۋىلىندا ورنالاسقان مەكتەپتىڭ ءتورت جىلدىق باعدارلاماسىن ءۇش جىلدا اياقتايدى. 1911 جىلدان باستاپ پاۆلودارداعى 2 سىنىپتى ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنە اتتانىپ, مەرزىمىنەن ءبىر جىل بۇرىن ءتامامدايدى. 1914 جىلى سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا ءتۇسىپ, ونى ءتورت جىلدا اياقتاپ, باستاۋىش مەكتەپتەرگە ورىس تىلىنەن ساباق بەرۋگە قۇقىق بەرەتىن كۋالىككە يە بولادى.
1918 جىلدىڭ كۇزىندە زەمستۆو باسقارماسىنىڭ قارجىسىمەن الاش قالاشاعىندا اشىلعان, اۋىلدىق قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن مۇعالىم بولۋدان ەڭبەك جولىن باستايدى. 1920-1921 جىلدارى قانىش ساتباەۆ تۋعان ولكەسىنە ورالىپ, اسقىنعان تۋبەركۋلەز دەرتىنەن قىمىز ءىشىپ ەمدەلەدى.
1921 جىلى قانىش ساتباەۆ تومسكىلىك گەولوگيا پروفەسسورى, اكادەميك م.ا. ۋسوۆپەن كەزدەسەدى. اتالعان كەزدەسۋدىڭ قانىش تاعدىرىنداعى ءمانى زور, ول ءسىبىر تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى بولا ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ ومىرلىك مۇراتىنا اينالعان جولدى تاڭدايدى.
1926 جىلى ق.ساتباەۆ تومسك تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن ءتامامداپ, تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگى ديپلومىن يەلەنگەن قازاقتىڭ العاشقى ازاماتى رەتىندە حالىق شارۋاشىلىعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ قاراماعىنا جىبەرىلەدى. قانىش الەمدەگى ەڭ ءىرى مىس كەن ورنى قارساقپايدا ەكەندىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن اتتاي 15 جىلىن سول جەردە وتكىزەدى. مۇندا ول «اتباستسۆەتمەت» ترەستىنىڭ گەولوگيا ءبولىمىن باسقاردى.
قازاقستان عىلىمىنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە تانىلعان قانىش ساتباەۆ 130-دان استام ەڭبەگىن نەگىزىنەن جەزقازعان كەن ورىنىنا ارناپ جازىپ, جەزقازعان مىس كەن ورنىنىڭ زەرتتەلۋى مەن دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى.
1942 جىلى الماتىعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن, ەكى ماڭىزدى مونوگرافياسى جارىق كوردى. ءبىرىنشىسى – «قازاقستان مەن كەڭەس وداعىنىڭ مىس قۇمدارى» مونوگرافياسى. ەكىنشىسى – «قازاقستاندا قارا مەتاللۋرگيانىڭ دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى». بۇل ەڭبەكتەر, مىس جانە تەمىر رۋداسىنىڭ تاپشىلىعى كەزەڭدەرىندە ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان.
سوعىس قارساڭىندا, قانىش يمانتاي ۇلى ءوزىنىڭ ماڭىزدى ەڭبەگى «جەزقازعان اۋماعىنىڭ كەن ورىندارى» دەپ اتالاتىن كولەمدى مونوگرافياسىن اياقتايدى. 1942 جىلى بۇل ەڭبەگى ءۇشىن ول مەملەكەتتىك (ستاليندىك) ەكىنشى دارەجەلى سىيلىققا لايىق دەپ تانىلدى. (جەزقازعان كەن ورىنى سوعىستىڭ اۋىر كۇندەرىندە قازاقستانعا ارزان مىس ءوندىرۋ ارقىلى ۇلكەن ۇلەس قوسقان).
قانىش ساتباەۆ قىرىقتان استام عىلىمي ەڭبەك جازدى, ولاردىڭ بىرقاتارى ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس رەتىندە تانىلدى. 1942 جىلدىڭ 17 تامىزىندا جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميسسيا ونىڭ جۇمىستار جيىنتىعىن باعالاۋ نەگىزىندە قانىش يمانتاي ۇلىنا گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن بەرەدى.
ايتۋلى عالىمنىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن عاسىردىڭ 40-شى جىلدارى قازاقستاندا جەزدى مارگانەتس رۋدالارىنىڭ كەن ورنى اشىلىپ, ىسكە قوسىلدى. بۇل كەن ورنى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى جىلدارىندا كەڭەس وداعىنا بروندى بولات شىعارۋدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوعىس جىلدارىندا كسرو مارگانەتس كەنىنىڭ 70,9% وسى كەن ورنىندا الىندى.
(فوتو: adebiportal.kz)
قانىش ساتباەۆ مينەرالدىق شيكىزاتقا باي سارىارقا, كەندى التاي, قاراعاندى, قاراتاۋ سياقتى ايماقتارعا دا ايرىقشا نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ كەن ورىندارىنىڭ ستراتيگرافياسى, تەكتونيكاسى, قۇرىلىمى, مەتاللوگەنياسى, گەوحيمياسى جانە پايدا بولۋ تەگى تۋرالى تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. وسى زەرتتەۋلەرى ارقىلى ول عىلىمعا فورماتسيالىق مەتاللوگەندىك ءاناليزدىڭ كەشەندى ءادىسىن ەنگىزىپ, قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق عىلىمىندا جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىنا ىقپال ەتتى.
قانىش ساتباەۆتىڭ اتالعان جۇمىستارى قاراعاندىداعى مەتاللۋرگيالىق زاۆود سالۋدى, قوستاناي مەن التايداعى تەمىر جانە مارگانەتس كەندەرىن, قاراتاۋداعى فوسفوريت كەندەرىن يگەرۋدى, ەرتىس-قاراعاندى كانالىنىڭ قازىلۋىن جانە بىرقاتار عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ اشىلۋىنا باستاۋ بولدى. ول ماڭعىستاۋ, مۇعالجار, تورعاي وڭىرلەرىندەگى تابيعي بايلىقتاردى زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋعا تىكەلەي قاتىستى.
قانىش ساتباەۆ قازاقستان عالىمدارى اراسىنداعى اقىلشى جانە تاربيەشى رەتىندە تانىلدى. ول گەولوگيا عىلىمىنا قاتىستى الەمدىك, وداقتىق جانە وتاندىق دەڭگەيدەگى كوميسسيالار مەن كوميتەتتەردە مۇشەلىك جانە باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى.
(فوتو: adebiportal.kz)
1946 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ (قازاقستان عا) تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. اكادەميا قۇرىلعاندا, وندا ون سەگىز عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى (عزي), سەگىز سەكتور, جەتى تاجىريبەلىك ستانتسيا جانە ءۇش بوتانيكالىق باق بولدى. قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانى 1 400 ادامدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە 57 عىلىم دوكتورى جانە 184 عىلىم كانديداتى بولدى.
قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ عىلىم مەن قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق دامۋىنا قوسقان ۇلەسى, ونىڭ عىلىمي باسقارۋ جانە ونەركاسىپتىك كەشەندەرگە تاجىريبەلىك كومەك كورسەتۋ سالاسىنداعى وراسان زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىمەن ايقىن كورىنەدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان عىلىم اكادەمياسىندا يادرولىق فيزيكا, ماتەماتيكا جانە مەحانيكا, گيدروگەولوگيا جانە گيدروفيزيكا, مۇناي جانە تابيعي تۇزدار حيمياسى, حيميا-مەتاللۋرگيا, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, يحتيولوگيا جانە بالىق شارۋاشىلىعى, ەكسپەريمەنتتىك بيولوگيا, ەكونوميكا, فيلوسوفيا جانە قۇقىق, ادەبيەت جانە ونەر, ءتىل ءبىلىمى سالالارىندا جاڭا اكادەميالىق ينستيتۋتتار اشىلدى.
ول 1940 جىلى جەزقازعان- ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ جەر قويناۋىن بارلاعانى ءۇشىن لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 1942 جىلى گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسى بەرىلدى. سول جىلى «جەزقازعان اۋدانىنىڭ كەن ورىندارى» عىلىمي ەڭبەگى ءۇشىن ەكىنشى دارەجەلى ستالين سىيلىعىنا يە بولدى. 1943 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى بولىپ سايلانعان. 1944 جىلى «قازاق كسر عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلگەن. 1945 جىلى تىل رەسۋرستارىن جۇمىلدىرعانى ءۇشىن ەكىنشى لەنين وردەنىمەن جانە ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالعان. 1963 جىلى قازاقستاننىڭ گەولوگيالىق عىلىمىن دامىتۋعا جانە پايدالى قازبالاردى زەرتتەۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ءتورتىنشى لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
ءبىرىنشى نەكەدەن ەكى قىزى: حانيفا (دارىگەر جانە فيزيولوگ, 1921—2016),ء شامشيابانۋ جانە ۇلى مايلىباي دۇنيەگە كەلگەن. مايلىباي 16 جاسىندا قايتىس بولعان. ەكىنشى ايەلى تايسيا الەكسەەۆنادان قىزدارى مەيىز, ماريام جانە بالا كەزىندە قايتىس بولعان ۇلى دۇنيەگە كەلگەن. ازاماتتىق نەكەدەن (كاميلا دوسوۆنا ۋتەگەنوۆا) قىزى دجاميليا تۋعان.
قانىش ساتباەۆقا ارنالعان بىرنەشە مۇراجاي ونىڭ عىلىمي جانە قوعامدىق قىزمەتىنە, سونداي-اق جەكە ومىرىنە ارنالعان ەكسپوزيتسيالارىمەن كەلۋشىلەرگە عالىمنىڭ مۇراسىن تانىستىرادى, كەلەشەك ۇرپاققا عىلىمعا دەگەن قۇشتارلىقتى جانە ەلىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ناسيحاتتايدى.
قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەولوگيالىق عىلىمدار ينستيتۋتىنا, قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە جانە ەكىباستۇز ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق ينستيتۋتى قانىش ساتباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەن. سونداي-اق, ونىڭ اتى كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتتارىنا, قالالاردىڭ كوشەلەرىنە, مەكتەپتەرگە جانە اگرارلىق شارۋاشىلىق وبەكتىلەرىنە بەرىلگەن. الماتى (1999 ج), قاراعاندى (2011 ج), ستەپنوگورسك (2017 ج), استانا (2021 ج) قالالارىندا ەسكەرتكىشتەرى قويىلعان.
قانىش ساتپاەۆ 1964 جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا ماسكەۋ قالاسىندا قايتىس بولدى. ايگىلى گەولوگتىڭ جانازاسى الماتى قالاسىندا شىعارىلدى.