حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراعان قازاندىق

سوناۋ 1971 جىلى قازكسر سەلولىق قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن ششۋچە جوندەۋ مەحانيكالىق زاۋىتى اشىلعان. 1982 جىلى كسرو اۋىر ماشينا جاساۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنا ءوتىپ, «بيسكەنەرگوماش» عىلىمي وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىل­گەن. مىنە, سول كەزدەن باستاپ كۇللى كەڭەس وداعىن بۋ قازاندىقتارىمەن جابدىقتاۋدى جولعا قويعان. جۇمىس ىرعاعى تۋرالى كونە دەرەكتى قايتا تىرىلتسەك, كۇنىنە سالماعى 12 توننا بولاتىن ءبىر بۋ قازاندىعىن شىعا­رىپ وتىرعان. اسىلىندا, مۇنداي قازاندىقتار سۇرانىسقا يە بولعان سىڭايلى. 1998 جىلى زاۋىت «ازيا ەنەرگو پروەكتمونتاج» سەرىكتەستىگى بولىپ قايتا قۇرىلعان, قازىر «ششۋچە قازاندىق-مەحانيكالىق زاۋىتى» دەپ اتالادى.  

قىسى قاتتى سولتۇستىك ءوڭىر ءۇشىن زاۋىت ءونىمى قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپشى زات. سۋ جىلىتۋ قازاندىقتارىن 50 مگۆت-قا دەيىن, بۋ قازاندىقتارىن 24 اتموسفەرالىق قىسىمعا دەيىن شىعارادى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇنداي قازاندىقتار سالماعى 25 تونناعا دەيىن باراتىن بۋ شىعارادى ەكەن. ءبىر جاقسىسى, قازاندىقتاردا كەز كەلگەن وتىن ءتۇرىن – كومىر, گاز, مازۋتتى جاعۋعا بولادى. قىستىڭ قامىن جاز ويلاپ تاپسىرىس بەرۋشىلەر قاتارىندا ءبىلىم وشاقتارى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ءزاۋلىم عيماراتتارىن جىلىتقىسى كەلەتىندەر بار.

ەل دە وسى زاۋىت ونىمدەرىنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. مىسالدى الىس­تان ىزدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. ششۋچينسك قالاسىنىڭ التى قازاندىعىندا وسى زاۋىت ونىمدەرى قاتال قىستىڭ سىناعىنا شىداپ, جۇيەلى جۇمىس ىستەپ تۇر. زاۋىت ماماندارى قازاندىقتاردى ورناتىپ, ىسكە قوسىپ قانا قويماي, قاجەت بولا قالسا جوندەۋ جۇمىستارىنا دا قاتىسادى. ويتكەنى وزدەرى جاساعان, بار قىر-سىرىن بەس ساۋساقتاي مەڭگەرگەن ونىمدەرى ەمەس پە؟ ايتپاقشى, زاۋىتتا بلوكتى-ءمودۋلدى قازاندىقتار, ارقيلى جابدىقتار, جىلۋ جەلىلەرىندە پايدالانىلاتىن وقشاۋلانعان قۇبىرلار وندىرىلەدى.

ەلگە يگىلىگى ءتيىپ تۇرعان تۇستىڭ ءبىرى – 143 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋى. وتكەن جىلدىڭ جايىن ساراپتاساق, زاۋىتتا جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەك ادامدارىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 220 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر تابىس.

ەندى ءبىر ءسات باستان كەشىرىپ وتىر­عان كەيبىر قيىندىقتار حاقىندا. ال­دىمەن كادر تاپشىلىعى سەزىلە باس­تاپتى. ششۋچە ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن قالا بولعانىمەن, زاۋىتتاعىداي بەينەتكە باتىپ, قارا جۇمىس ىستەۋگە تىلەك بىلدىرگەندەر قاتارى سيرەگەن. ءدال قازىر دانەكەرلەۋشى, بىلىكتى ينجەنەر, ديزاينەر قاجەت. جالعىز بۇل زاۋىت قانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا دا الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن ىنتالى جۇمىسشىنىڭ ازايعاندىعى سويىلداي ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانى شىندىق. بالكىم, ەڭبەك ادامىن ەسكەرە بەرمەيتىندىگىمىزدەن شىعار.

زاۋىتتىڭ كونەكوز جۇمىسشىلارى بۇگىنگى جايدى وتكەن شاقتىڭ ەلەسىمەن سالىستىرىپ, تارازى باسىنا تارتادى. ەندى قايتىپ كەلمەيتىن كونە زاماندى اڭساعاندىقتان ەمەس, ەڭبەك ادامىنا دەگەن كوزقاراس ايىرماشىلىعىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ, پايىمداعاندىقتان تۋاتىن پىكىر. الداعى ۋاقىتتا كوك تەمىرمەن الىسىپ, دەنساۋلىققا زيان­دى تسەحتاردا جۇمىس ىستەپ جاتقان جۇ­مىس­شىلاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ, زەينەت دەمالىسىنا ەرتەرەك شىعارۋ, دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ەمدەۋ ماسەلەلەرى شەشىلسە ەكەن دەگەن تىلەك ايتادى. 

– ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە ەلىمىزدە ينجەنەر كادرلار از دايارلانادى, ال ينجەنەر كونسترۋكتورلار مۇلدەم وقىتىلمايدى. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى جاستار مۇنداي ماماندىقتارعا اسا كوپ قىزىعۋشىلىق تانىتپايدى. ارينە, ءبىز بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەيمىز. ءوزىمىز وقىتامىز, تاجىريبەلىك داعدى­لار­دى ۇيرەتەمىز, – دەيدى زاۋىت ديرەك­­تورىنىڭ ورىنباسارى اسقار نۇر­ما­عامبەتوۆ, – ەرتەڭگە دەگەن الاڭ­­داۋ­شىلىق تا بار. بۇگىنگى كۇنى جۇمىس ىستەپ جاتقان ادامدار زەينەت دەمالىسى­نا شىقسا, ولاردىڭ ورنىن كىم باسادى؟

سوڭعى جىلدارى ءدۋالدى وقىتۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى ايقىن اڭعارىلا باستادى. كاسىپورىن وقۋ ورىندارىمەن شارت جاساسۋعا ءاردايىم دايىن. استاناداعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جانە ششۋچە قالاسىنداعى ەكى كوللەدجبەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ىرگەدەگى قاتاركول اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىمەن دە بايلانىستارىن نىعايتا تۇسكەن.

ەندى ەڭ ۇلكەن ماسەلەنى ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتەلىك. ول – قازاندىق دايىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالداردى ساتىپ الۋ جايى. مەملەكەتتىك ستاندارتتىڭ تالابى بويىنشا بۋ قازاندىقتارىنا دانەكەرلەنبەگەن, جىكسىز بولات قۇبىرلار پايدالانىلۋى كەرەك. مۇنداي بۇيىم ەلىمىزدە جوق.  قازاقستاندا مەتالل كوپ بولعانىمەن, كورشىگە قول جايۋعا ءماجبۇرمىز. كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا ەكەندىگى وسى جەردە كورىنەدى. سول سەبەپتى, وزىندىك قۇن قىمباتتاپ كەتەدى.

قازاندىقتىڭ ونە بويىنا پايدالانىلاتىن تاقتا مەتالل تەمىرتاۋدان جەتكىزىلەدى. وندا دا زاۋىتتىڭ وزىنەن ەمەس, الىپساتارعا الاقان جايۋعا تۋرا كەلەدى. ەگەر زاۋىت باعاسىمەن السا, قازاندىقتىڭ دا قۇنى قىمباتتاماس ەدى. نەشە جىلدان بەرى ەكى-ءۇش الى­پ­ساتار ارقىلى العاننان كەيىن ونسىز دا شارىقتاپ تۇرعان باعا ۇنەمى ءوسۋ ۇستىندە. بۇل ماسەلە بيىك مىنبەلەردەن دە ايتىلىپتى. جالعىز بۇل زاۋىت ەمەس, الگىندەي مەتالدى قاجەت ەتە­تىن وزگە كاسىپورىندار دا وسىنداي قولاي­سىز­دىقتى سەزىنىپ وتىر ەمەس پە؟

دەمەك, وتاندىق ءوندىرىستى ورگە جۇزدىرەمىز دەسەك, كوز الدىمىزدا بولىپ وتىرعان كەلەڭسىزدىكتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كەرەك-اق. سوڭعى التى جىل بويى سەرىكتەستىك اكىمشىلىگى وسى ءبىر وزدەرى ءۇشىن دە, وزگەلەر ءۇشىن دە وتە وزەكتى ماسەلەنى شەشە الماي, حات جازۋمەن الەك. بىراق وزەگى وكىنىشكە تولعان ءوتىنىش يەلەرىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسىپ جاتقان ەشكىم جوق.

مەتالدى ساتىپ الۋ, ساتۋدىڭ ۇزاق جانە رەتتەلگەن تىزبەگىندەگى ديلەر­لەردىڭ ارمياسى رابايسىز ءوسىپ كەتكەن. ياعني تەمىرتاۋ زاۋىتىنان ماتەريالدى ۆاگونمەن ساتىپ الاتىندار عانا زاۋىتتىڭ وزىنەن تىكەلەي ساتىپ الا الادى. ال قازاندىق زاۋىتىنا مۇنشالىقتى مەتالدىڭ بىردەن قاجەتى جوق. ەندىگى امال – الىپساتاردىڭ اربايتىندىعىن بىلە تۇرىپ جۇگىنۋ. ودان ارعىسى تۇسىنىكتى. سەرىكتەستىك ونىمىنە ءوز پايداسىن قوسادى. ەڭ سوڭىندا قىمباتشىلىقتىڭ زاردابىن تارتىپ جاتقان – تۇتىنۋشىلار. جوعارىدا ءبىز ايتقان ماسەلە وڭىنان شەشىلسە, قىمباتشىلىقتىڭ قۇرىعى جالپاق جۇرتتىڭ موينىنا تۇسپەس ەدى.

اقمولا وبلىسى,

بۋراباي اۋدانى