مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن سۋ تاسقىنى جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن پرەمەر-مينيستر مەن ۆيتسە-پرەمەرلەر سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى اسا كۇردەلى احۋال قالىپتاسقان وڭىرلەردە جۇمىس ىستەپ جاتىر.
ۇكىمەت باسشىسى, سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالاردى ۇيلەستىرۋ جانە سۋ تاسقىنى كەزەڭىنىڭ سالدارىن جويۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق شتابتىڭ جەتەكشىسى ولجاس بەكتەنوۆ قوستاناي, اتىراۋ وبلىستارىندا بولدى. بۇعان دەيىن پرەمەر-مينيستر اقتوبە وبلىسىنداعى سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىن جويۋ جونىندەگى جۇمىستاردى, سونداي-اق شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سۋ تاسقىنىنا دايىندىعىن تەكسەرگەن بولاتىن.
اقتوبە وبلىسىندا ولجاس بەكتەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن سەلەكتورلىك رەجىمدە وڭىرلىك شتاب باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالاردى ۇيلەستىرۋ جانە سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىن جويۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق شتابتىڭ وتىرىسى ءوتتى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى كۇردەلى احۋال قالىپتاسىپ وتىر. بولجامعا سايكەس بۇكىل ەل بويىنشا جاۋىن-شاشىن بولىپ, كۇن كۇرت جىلىنادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. قاردىڭ تەز ەرۋىنەن سۋ قويمالارى تولىپ جاتىر. بۇگىندە سولتۇستىك, شىعىس جانە ورتالىق ايماقتاردىڭ 65%-دان استامى ءالى كۇنگە دەيىن قالىڭ قار استىندا. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا سۋ تاسقىنى قاۋپى بار وڭىرلەردە الدىن الۋ شارالارى كۇشەيتىلدى, تجم-نىڭ قاجەتتى كۇشتەرى مەن قۇرالدارى دايىندالدى.
قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ سۋ تاسقىنى سالدارىنان شارۋاشىلىق قىزمەتى بۇزىلعان جەكە كاسىپكەرلەر مەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ بارلىعىنا بەرىلگەن وتىنىشىنە ساي نەسيەلەر بويىنشا تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرۋ ۇسىنىلاتىنىن باياندادى. سونداي-اق قارجى مينيسترلىگى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن سالىق ەسەپتىلىگىن تاپسىرۋ جانە سالىقتاردى تولەۋدى كەيىنگە قالدىرۋدى ۇسىنادى.
پرەمەر-مينيستر جوندەۋگە جارامدى تۇرعىن ۇيلەر مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سۋ باسقان ۇيلەردىڭ بارلىعى قۇجاتتاردىڭ بار-جوعىنا قاراماستان, قالپىنا كەلتىرىلەدى. مەملەكەت ەشكىمدى باسپاناسىز, دالادا قالدىرمايدى. وسىنداي قيىن جاعدايدا ءىرى, ورتا بيزنەس, سونداي-اق كىشىگىرىم كومپانيالار جانە ەلدىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قارامايتىن قاراپايىم ازاماتتار قولۇشىن سوزىپ جاتىر. بيۋدجەت قاراجاتىنا قوسىمشا تۇرعىن ۇيلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە, جوعالعان م ۇلىك پەن مال شىعىنىن وتەۋگە باعىتتالاتىن قوماقتى سوما جينالدى. مەردىگەر كومپانيالار وسىنداي قيىن جاعدايدى بيزنەسكە اينالدىرمايدى جانە بارلىق قاراجات ماقساتتى تۇردە جۇمسالادى دەپ سەنەمىن», دەدى شتاب جەتەكشىسى.
فەرمەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ يەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شىعىندى وتەۋ ماسەلەسىن شەشىپ جاتىر.
«ۇكىمەت فەرمەرلەر مەن مال يەلەرىنە نەسيەلەر مەن ليزينگتىك مىندەتتەمەلەردى كەيىنگە شەگەرۋ بويىنشا قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. تولەمدەر كەشىكتىرىلگەن جاعدايدا ايىپپۇل سالىنبايدى», دەدى پرەمەر-مينيستر.
شتاب وتىرىسىندا تاسقىن كەزەڭىنە الدىن الا دايىندالعان وڭىرلەردىڭ بار ەكەنى, سوندىقتان ول جەرلەردە سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارى سونشالىقتى جويقىن بولماعانى اتاپ ءوتىلدى. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىندا اۋقىمدى سۋدىڭ كولەمىنە قاراماستان, ەلدى مەكەندەردى جاپپاي سۋ الىپ كەتكەن جوق. 6-7 جىل بۇرىن اۋىلداردىڭ اينالاسىندا بوگەتتەر سالىنىپ, سۋدى بۇراتىن ارىقتار قازىلعان. مۇنىڭ بارلىعى – ۋاقتىلى قابىلدانعان قاراپايىم شەشىمدەر. ول ءوز تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. سوندىقتان ءاربىر ەلدى مەكەن بويىنشا وسى جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن جويقىن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋ تاپسىرىلدى.
سونداي-اق ۇكىمەت باسشىسى اقتوبە وبلىسىنداعى بىرقاتار سۋ قويمالارىن تىكۇشاقپەن ارالاپ, سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن ۇيلەرگە باردى.
جالپى, وبلىستا تاسقىن قاۋپى ءالى سەيىلمەگەن. قازىر وزەندەردىڭ كوبى سۋ ارناسىنان اسىپ كەتكەلى تۇر. وڭىردە 792 ءۇي سۋ استىندا قالدى. وبلىستىڭ 5 اۋدانىندا (قوبدا, مۇعالجار, تەمىر, ايتەكە بي, ويىل) جانە اقتوبە قالاسىندا جەرگىلىكتى اۋقىمداعى تابيعي سيپاتتاعى توتەنشە جاعداي جاريالاندى. سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالارعا جەكە قۇرامنان 3 140 ادام, 664 تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. بارلىعى 8 978 ادام قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلدى.
ولجاس بەكتەنوۆ كولەمى 15,8 ملن م3 بولاتىن ماعادجان بوگەتىن ارالاپ كوردى, وندا قارعىن سۋ اعىنى سالدارىنان سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى بۇزىلدى. نىسان 1985 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس جەكەمەنشىك «تۇلپار» جشس كومپانياسىنىڭ يەلىگىندە.
قازىردىڭ وزىندە 26 ەلدى مەكەندە ەلەكتر قۋاتىمەن جابدىقتاۋ قالپىنا كەلتىرىلدى. «ەنەرگوجۇيە» جشس-نىڭ بارلىق بولىمشەسى كۇشەيتىلگەن رەجىمدە جۇمىس ىستەپ جاتىر. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 9, وبلىستىق ماڭىزى بار – 3 جولدا جانە 9 اۋداندىق ماڭىزى بار جولدا سۋدىڭ توقتاۋىنا بايلانىستى كولىك قوزعالىسىنا قويىلعان شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالدى. وڭىردە شىعىندى وتەۋ كوميسسياسى جۇمىس ىستەيدى. ءۇش كۇن ىشىندە كوميسسياعا ماتەريالدىق شىعىنداردى وتەۋ تۋرالى 1 623 ءوتىنىش تۇسكەن. الگوريتمگە سايكەس سۋ تاسقىنى بولعان كۇننەن باستاپ كۇنتىزبەلىك 30 كۇن ىشىندە كەلتىرىلگەن شىعىندى وتەۋ تۋرالى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە ءوتىنىش بەرىلەدى. سونىمەن قاتار اقتوبە وبلىسىندا سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن جانە قيىن جاعدايعا تاپ بولعان تۇرعىندار اكىمدىككە ءتيىستى وتىنىشپەن جۇگىنۋ ارقىلى ءبىر رەتتىك تولەم الا الادى.
ۇكىمەت باسشىسى سۋ تاسقىنى سالدارىن جويعاننان كەيىن كوممۋنالدىق جانە جەكەمەنشىكتەگى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردا جان-جاقتى تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋدى تاپسىردى. اقتوبە وبلىسىندا بارلىعى 206 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس بار.
سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر سۋ باسۋ قاۋپىنە بايلانىستى تج الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ گلۋبوكوە جانە التاي اۋداندارىنىڭ تاۋلى ايماقتارىن دا تىكۇشاقپەن ارالاپ, وزەن القاپتارىنداعى سۋ تاسقىنى قاۋپى بار ۋچاسكەلەردەگى جاعدايمەن تانىستى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنىڭ باسىم بولىگىندە جاعداي تۇراقتى. سونداي-اق قىستىڭ سوڭىندا قار قالىڭ جاۋعان مارقاكول, كاتونقاراعاي, گلۋبوكوە, ۇلكەن نارىن جانە التاي اۋداندارى – تاۋەكەل ايماعىندا. وزەندەردەگى سۋ دەڭگەيى ازىرگە قاۋىپتى مەجەگە جەتكەن جوق. مۇزدىڭ ەرۋى ەندى باستالدى, ال تاۋلى ايماقتارداعى سۋ قويمالارىندا مۇز قاباتىنىڭ جۇقارۋى بايقالادى. الايدا بولجام بويىنشا وبلىستا داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالانعان, +19°C دەيىن كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋى كۇتىلىپ وتىر. ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي ايماقتا سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارىلايدى.
«قازىر ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە, سونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قالىپتاسقان جاعداي بىزدەن ءۇزدىسىز باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. وبلىس اۋماعىنىڭ 70%-ىن قالىڭ قار باسىپ جاتىر, ال قار جامىلعىسىنداعى سۋ قورى نورمادان 2 ەسە ارتىق. بۇل قاۋىپتىڭ ءالى سەيىلمەگەنىن كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە جاعدايدىڭ دامۋ ستسەناريلەرىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. قازىر قولداعى بولجامداردى ەسكەرە وتىرىپ, سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن كۇشەيتۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت تاراپىنان ءتيىستى جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە بارلىق قاجەتتى كومەك كورسەتىلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى و.بەكتەنوۆ.
قازىرگى تاڭدا وبلىستاعى 344 ەلدى مەكەننىڭ 7-ەۋىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى ءتونىپ تۇر, وندا 1000-نان استام ادام تۇرادى. جاعداي ۇدايى باقىلانادى: وسى ماقساتتار ءۇشىن ۇشقىشسىز اپپاراتتار پايدالانىلىپ كەلەدى. وڭىردە جوعارى دايىندىق رەجىمى, تج جويۋ جونىندەگى وبلىستىق جەدەل شتاب جۇمىس ىستەيدى. جاعداي ۋشىعىپ كەتسە, 1 118 ادامنان تۇراتىن كۇشتىك قۇرىلىمدار, 315 بىرلىك تەحنيكا جاساقتالىپ, 6 مىڭ توننادان استام ينەرتتى ماتەريالدار, 468 توننا ججم, 43 مىڭ بىرلىك قاپشىق دايىندالدى.
پرەمەر-مينيستر وسكەمەن جانە بۇقتىرما گەس-ءىن دە قاراپ شىقتى. بارلىق گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ جاتىر. بوگەتتەردە سۋ دەڭگەيى الدىن الا تومەندەتىلەدى. وڭىردە قازاقستانداعى ەڭ ءىرى بۇقتىرما سۋ قويماسى ورنالاسقان. قازىرگى ۋاقىتتا ول تاعى 20 تەكشە كم كولەمىندە وزەن سۋىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بولجالدى مالىمەتتەر بويىنشا الداعى 3 ايدا 15 تەكشە كيلومەترگە دەيىن سۋ كەلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
بۇدان كەيىن پرەمەر-مينيستر سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىرعان قوستاناي وبلىسىنا بارىپ, سۋ دەڭگەيى قوستاناي, رۋدنىي قالالارى, ب.مايلين, دەنيسوۆسكي, جىتىقارا اۋداندارىنداعى جاعدايعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن توبىل وزەنىن تىكۇشاقپەن ارالاپ كوردى.
سۋ قويمالارىنىڭ تولۋ دەڭگەيى ماكسيمالدى مەجەگە جاقىنداپ كەلەدى. ماسەلەن, جەلقۋار جانە امانگەلدى سۋ قويمالارى 100%-عا, قاراتومار 97%-عا, جوعارعى توبىل 93%-عا تولىپ وتىر, سەرگەەۆ جانە امانگەلدى سۋ قويمالارى ترانزيتتىك رەجىمدە ءوز قۋاتىنىڭ شەگىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل رەتتە سۋدىڭ كەلۋى ونى وتكىزۋ كولەمىنەن اسىپ تۇسەدى. جاقىن ارادا بولجام بويىنشا ەرىگەن قار سۋىنىڭ جانە جوعارعى جاقتان كەلەتىن سۋدىڭ ەسەبىنەن سۋ دەڭگەيى تاعى دا ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە. قوستاناي جانە توبىل قالالارىنا ىرگەلەس اۋماقتاردى سۋ باسۋى مۇمكىن.
وڭىردە ەرىگەن قار سۋىن وتكىزۋ ماقساتىندا قوستاناي قالاسىنداعى كىشى كوپىر اۋدانىندا جۇمىس ىستەمەيتىن جول توسەمى اشىلدى, ەلدى مەكەندەردە ارنايى بوگەتتەر سالىنىپ, ەرىگەن سۋلاردى باسقا جاققا بۇرۋ ءۇشىن ارىقتار دايىندالۋدا, توپىراق تولتىرىلعان قاپشىقتار مەن ينەرتتى ماتەريالدار توسەلىپ, سۋدى سورۋ جانە باسقا دا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قاراسۋ جانە توبىل وزەندەرىندە مۇز جارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2000-عا جۋىق ادام, 650-دەن استام تەحنيكا, موتوپومپالار, سونداي-اق ءجۇزۋ قۇرالدارى مەن اۋە كەمەلەرى جۇمىلدىرىلدى.
وڭىردە سۋ تاسقىنى كەزەڭى باستالعاننان بەرى بارلىعى 3 257 ادام قۇتقارىلدى جانە ەۆاكۋاتسيالاندى, ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ پۋنكتتەرىنە 632 ادام ورنالاستىرىلعان, قالعاندارى ءوز ەركىمەن تۋىستارى مەن جاقىندارىنىڭ ۇيىنە بارۋعا شەشىم قابىلدادى. قوسىمشا ەۆاكۋاتسيالاۋ جانە ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ پۋنكتتەرى تولىق دايىندىق رەجىمىندە.
سونداي-اق كەشە ولجاس بەكتەنوۆ اتىراۋ وبلىسىنداعى اعىمداعى جاعدايدى تەكسەردى. ول اۋماقتى تىكۇشاقپەن ارالاپ, وزەن جاعالاۋلارىن نىعايتۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىن قارادى. قۇلسارى قالاسىنىڭ تۇرعىندارىمەن سويلەسىپ, ولاردىڭ قابىلدانىپ جاتقان شارالاردى كۇشەيتۋگە قاتىستى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
سونىمەن قاتار جايىق جانە جەم وزەندەرىندەگى جاعدايمەن تانىستى. جىلىوي جانە قىزىلقوعا اۋداندارىندا جەرگىلىكتى اۋقىمداعى تابيعي سيپاتتاعى تج رەجىمى ساقتالىپ وتىر. بۇگىندە قىزىلقوعا اۋدانىنداعى ميالى, اققورا, جانگەلدين, جاسقايرات جانە كوزدىقارا اۋىلدارىندا قاۋىپ-قاتەر سەيىلدى. اقتوبە وبلىسى ويىل اۋدانى جاعىنان جەم وزەنى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى جىلىوي اۋدانى قۇلسارى قالاسىن سۋ باسقان. 28 551 ادام ەۆاكۋاتسيالاندى.
وڭىردە سۋ كولەمىن ازايتۋ ءۇشىن جەم وزەنىنىڭ ساعاسى ءۇش جاعىنان قازىلدى, سونداي-اق وزەن بويىندا ورنالاسقان جاساندى بوگەتتەر بۇزىلدى. بۇل وزەن ارناسىنىڭ باعىتىن وزگەرتۋگە جانە سۋدىڭ كەدەرگىسىز اعۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ كاسپي تەڭىزىنە قاراي وتكىزۋ قابىلەتىن ۇلعايتۋعا جانە سۋ تاسقىنى قاۋپىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز كەزەگىندە تۇرعىندار مەن ۆولونتەرلەر تۇرعىن ءۇي سەكتورىن سۋ باسۋىنا جول بەرمەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر.