ومىرگە كەلگەن دارىندى ادام ەرتە كۇننەن-اق باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرىپ ىزدەنەرى حاق. سول ءبىر تىنىمسىز ىزدەنىس ۇستىندە رۋمي بولىپ ۇيىقتاپ, بايرون بولىپ ويانىپ, سان ءتۇرلى كوڭىل كۇيدى باستان كەشىرەدى. سۇرىنەدى, اداسادى, سوڭىندا الدىنان ءبىر مۇزارتتىڭ سۇلباسى مۇنارتادى. ول – ۇلتتىق مۇزارت, الاسارماس ۇلتتىق بيىك.
باقساق, قالام ۇستاعان ءنوپىر جۇرت اراسىنان ءزاۋ بيىككە جەتە الماي, ەلىكتەۋ دەڭگەيىندە قالىپ جاتاتىنى دا كول-كوسىر. ال الەم ادەبيەتىن زەردەلەپ, جاھاندىق اقىل-ويدىڭ ءىنجۋ-مارجانىن توقىعاندار سوڭعى بەكەتكە توقتاپ ات سۋارىپ, بار قازىناسىن ۇلتتىق قازىناعا قۇيادى. ۇلتتىق قالامگەردىڭ جان كۇيى قازاقتىڭ قوڭىر حالىنە, مەيىرباندىق, ادامگەرشىلىك نۇرىنا تولىپ, ار, ۇيات, وبال, ساۋاپ شوعىنىڭ ۇياسىنا اينالادى. قۇلدىققا كونبەيتىن, ودىرايعانعا قۇلاقكەستى بويسۇنۋدى بىلمەيتىن ناعىز ۇلتتىق قالامگەر – وركەنيەتتى ەلدىڭ بارومەترى. فارابي تىلىمەن ايتقاندا, ماتەريانى قاجەت ەتپەيتىن كەمەلدىك دارەجەسىنە جەتىپ, ۇلتتىق ويلاۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن ايبارلى ونەرپاز – ەل جوقشىسى, رۋح شىراقشىسى.
قازاقتىڭ قادىر مىرزا ءالىسى ءبىر سوزىندە: «ورىستاردا ۇلى اقىندار كوپ, بىراق ۇلتتىق اقىندار از. نەكراسوۆ, لەرمونتوۆ, ماياكوۆسكي, تسۆەتاەۆا ءبارى ۇلى اقىندار. ال پۋشكين, ەسەنين, تۆاردوۆسكي – وسى ءۇش-تورتەۋى-اق ۇلتتىق اقىندار, بۇلاردا ورىستىڭ رۋحى بار. ۇلتتىق اقىن ءوزىنىڭ ۇلتىنا عانا ءتان بولادى دا باسقا ۇلتقا قانشا تىقپالاساڭ دا سىڭبەيدى», دەپ وي قورىتادى.
ء يا, ۇلتتىق بيىككە شىعۋ – ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرار باق ەمەس. بۇل ءۇشىن تۋعان توپىراقتان ءنار الىپ, قانتامىرعا حالىق رۋحىنىڭ ءدانىن ءسىڭىرىپ ءوسۋ قاجەت. ايتپەگەندە, تامىرسىز داراقتاي, ءيىسسىز گۇلدەي بورپىلداق دۇنيەلەر ۇلتتىق توبەگە ماڭايلامايدى. ماسەلەن, اۋەزوۆتى وقىساڭىز – قازاقتى وقيسىز, ءىلياستىڭ «قۇلاگەرىنە» ۇڭىلسەڭىز – ءوزىڭىزدى تانيسىز, تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ «قاراويىنا» كوز جۇگىرتسەڭىز – دارقان تانىمىڭىزعا اۋناپ قۇرت ىشكەندەي قۇماردان شىعاسىز. ءابىش كەكىلباەۆ, قاليحان ىسقاق, اسقار سۇلەيمەنوۆ, قۋاندىق شاڭعىتباەۆ, كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, جۇماتاي جاقىپباەۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ سەكىلدى ۇلتتىق ءيسى بۇرقىرايتىن قالامگەرلەر تۋرالى ءسوز بولەك. تايعا تاڭبا باسقانداي ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شولعان ەرەن شىعارمالاردى وقىپ, قازاعۋار بي تۇرپاتتى تۇلعاعا ۇقساپ الشاڭداي باسىپ, بۇدىرايعان ەكى شەكەلى, مۇزداي ۇلكەن كوبەلى الاش بالاسىنداي بيىكتەن تومەنگە قونۋدى ار سانايسىز.
«قالىڭ ەلىم قازاعىم, قايران جۇرتىم,
ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى-اۋ مۇرتىڭ.
جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ,
ءبىرى قان, ءبىرى ماي بوپ ەندى ەكى ۇرتىڭ».
مىنە, ۇلتتىق ۋىز, ۇلتتىق ءيىرىم. مۇنى شەتەل تىلىنە قالاي اۋدارماقسىز؟ اۋدارعانمەن ۇلتتىق ءداستۇر-عۇرىپتان بەيحابار جات ەل بالاسى مۇنى تۇيسىنە الار ما؟
«قاۋدىراپ اپپاق قۋداي ساقال, شاشى,
قالتىراپ جىندانعانداي قولى, باسى.
ساعىناي ساپتىاياققا ءسيىپ ءولدى,
توقپاقتاي توقسان تورتكە جەتىپ جاسى».
جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەرىندە» ەلدىك تۇعىرمەن بىتە قايناسقان, بالتالاساڭ دا ايىرىلماس, ۋاقىت جامبىسىنان ۇشى مايىرىلماس جەبە-ۇعىم جەتەرلىك. ۇلتتىق پوەزيانى تەك سول ۇلتتىڭ ۋىزىنا جارىپ, توپىراعىنا تويعان تەكتى ۇلى عانا جاساي الادى. ەۋروپا جۇرتشىلىعى ورىس شەجىرەسىمەن تامىرلاسقان پۋشكيندى ءالى اۋدارا الماي, اۋدارسا دا تۇشىنا الماي كەلەدى. سول سەكىلدى اباي جىرلارى بۇگىنگە دەيىن كورشىلەس ورىس تىلىنە ءتيىستى دەڭگەيدە اۋدارىلدى, شەتەل جۇرتى تەرەڭ ءتۇيسىندى دەۋ قيىن.
جاڭا زامانعى كەيبىر پروزالاردى وقىساق, شەتەل جازۋشىسىنىڭ ءساتسىز اۋدارماسىن وقىعانداي, موجانتوپاي ۆارياتسيا مەن كالكا كوزگە ۇرىپ تۇرادى. نە تاتىمدى ءتىل, نە ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەسى بولماعان جۇتاڭ دۇنيەلەر تاڭدايدا قالماس ءتاتتى ىسپەتتى. ماسەلەن, اۋەزوۆتى وقىساڭىز, كوكەيگە سىڭگەن قايناردان مىنەزىڭىز قويۋلانا تۇسەدى. «تاۋ قاباقتى, جۇلدىز كوزدى, تۇندەي قارا كەمپىر تاۋ ءىشىن قۇيىنداي قۇتىرتىپ, كەزىپ جۇرگەندەي. قارا جەلىمەن ء«اپسىن» وقىپ ۇشكىرىپ تۇرعانداي» نەمەسە عازيزانىڭ «ەسى اۋىسىڭقىراپ, كوڭىلىنە دۇنيە دۇنيەلىگىن جوعالتقانداي, وزىنەن الىستاپ بارا جاتقانداي» تەك قازاق قىزىنا عانا ءتان ار-ۇيات الدىنداعى شۇڭعىما جان ارپالىسىن ۇلتتىق قالامگەردەن وزگە كىم بەرە الماق؟ ءابىشتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرىنداعى» «سۋسىما قۇم بايانسىزدىقتىڭ تىلسىم قۇدىرەتىن تانىتقىسى كەلگەندەي, قۇپ-قۋ جۇزىنە جولاپ كەتكەن ءسال تاڭبانى جالماپ جۇتىپ جاتىر» دەگەن جولدارىن ۇلى دالانىڭ قادىر-قاسيەتىن ءتۋابىتتى بويىنا سىڭىرگەن قالامگەر عانا بەرە الارى ءسوزسىز.
بىردە اڭگىمە اراسىندا «قازاق بولۋ قيىن, بىراق بۇل باقىت» دەدى جاقسى اعامىز. قيىن بولاتىنى, ازات باستىڭ اسقاقتىعىن ساقتاپ ءوتۋ, كىسىلىك قادىر-قاسيەت بيىگىنەن تۇسپەۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ءىسى ەمەس. ءسىرا, قازتۋعان جىراۋ «ماداق جىرىندا» ءوزىنىڭ ەمەس, قازاقتىڭ اۆتوپورترەتىن جاساعان-ءدۇر.
«بۇدىرايعان ەكى شەكەلى,
مۇزداي ۇلكەن كوبەلى,
قارى ۇنىمى سۇلتاندايىن ءجۇرىستى,
ادىرناسى شايى جىبەك وققا كىرىستى,
ايداسا – قويدىڭ كوسەمى,
سويلەسە – قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى,
ۇستاسا – قاشاعاننىڭ ۇزىن قۇرىعى,
قالايىلاعان قاستى وردانىڭ سىرىعى,
بۋىرشىننىڭ بۇتا شاينار ازۋى,
بيدايىقتىڭ كول جايقاعان جالعىزى».
بۇل كەشەگى ءوڭى بۇزىلماعان, رۋحى اسقاق قازاق بالاسىنىڭ سۋرەتى, انىق سۇلباسى. ۇلتتىڭ بولمىسىن وزىنە عانا ءتان بوياۋىمەن, ەرەكشەلىگىمەن, وزىنە ءتان اسقاقتىعىمەن شەبەرلىك دەڭگەيىندە بەينەلەيتىن قالامگەر وسى بيىكتىڭ ادامى, وسى زاڭعاردىڭ توبەسىنەن ءبۇر اتقان ەرەكشە قۇبىلىس.