تۋريزمگە تارتىمدى ءوڭىر
كونە تاراز ايماعى – ەجەلدەن شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرىپ جاتقان ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قۇتتى مەكەن. سوندىقتان وسى وڭىردەگى قوستوبە قالاشىعى مەن تومەنگى بارىسحان حالىقارالىق تۋريستىك ورتالىق بولىپ كەلدى. بىراق مۇنداعى كرەاتيۆتى يندۋستريانى بۇدان دا جوعارى دەڭگەيدە دامىتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ماسەلەن, ول ءۇشىن حالىقتىڭ قولدانبالى ونەرىن, ونىڭ ىشىندە قىشتان ءتۇرلى بۇيىم جاساۋ, كىلەم توقۋ, ۇلتتىق برەندتىك كيىم تىگۋ, فارفور ىدىس-اياق شىعارۋ سياقتى ونەر تۇرلەرىن دامىتۋعا بولار ەدى. بايىرعى شەبەرلەرىمىزدىڭ اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ونەرى – جىبەك قۇرتىن ءوسىرۋ ارقىلى جىبەك ماتا توقۋ ءىسىن دە جاڭعىرتۋعا بولادى.
بۇگىندە ءوڭىر اۋماعىنداعى ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر – «قاراحان ماۆزولەيى», «ايشا ءبيبى كەسەنەسى», «اقىرتاس», قوستوبە قالاشىعى مەن بارىسحان, «اقسۋ-جاباعىلى قورىعى», ت.ب. يۋنەسكو-نىڭ قۇرمەت كىتابىنا ەنگىزىلگەن.
ەجەلگى تارازدىڭ تاريحى تۋرالى بۇعان دەيىن دە جازعانمىن, ال بۇگىن قوستوبە قالاشىعى حاقىندا قىسقاشا ايتا كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. اتالعان قالاشىق تۋرالى دەرەك X عاسىر گەوگرافى ءال-ماكديسيدە, سونداي-اق نەرشاحيدىڭ «تاريح-ي-بۇحاراسىندا» كەزدەسەدى. عالىمدارىمىزدىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىندا قوستوبە قالاشىعى تالاس القابىنداعى ءىرى قالاشىقتاردىڭ ءبىرى بولعان. ونىڭ نەگىزى ءVى عاسىردا قالانعان دەگەن تۇجىرىم بار.
قوستوبە قالاشىعى سارىكەمەر اۋلىنان شىعىسقا قاراي اشىق الاڭدا ورنالاسقان. ونى 1938 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاقستان بولىمشەسىنىڭ ءتيىستى قۇرىلىمى زەرتتەگەن. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا VI–XII عاسىرلارعا جاتقىزۋعا بولاتىن قىش بۇيىمدار, تيىندار تابىلعان. قالا ورنىنداعى قازبا جۇمىستارىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى ارحەولوگيالىق- ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ تاراز ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى 1985 جىلى باستاسا, 1986–1987 جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى جيناعىنىڭ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جالعاستىردى. 2000 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان كەشەندى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى (جەتەكشىسى – اكادەميك ك.بايپاقوۆ) زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ال 1985–1987 جىلدارداعى قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ەسكەرتكىشتىڭ توپوگرافياسى تۋرالى جاڭا دەرەكتەر الىندى. اتاپ ايتقاندا, ورتالىق قيراندىلارعا قازىرگى ۋاقىتتا ءداندى داقىلدار ەگۋ ءۇشىن جىرتىلعان, اۋىل شارۋاشىلىعى مۇقتاجدىقتارى ءۇشىن ۇزىن قابىرعالارمەن قورشالعان ايماق جاناسىپ جاتىر دەگەن بولجام جاسالدى.
سوڭىندا قوستوبە قالاشىعى 2014 جىلعى 25 ماۋسىمدا يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىن ايتا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىن.
عايني كوشەكباەۆا,
تاريحشى, قۇقىقتانۋشى
جامبىل وبلىسى
ىستىق ۇيا. كۋرستاستار. اڭساۋ
جۇمباعى مەن قۇپياسى مول مىنا ومىردە ءبىر مەزەتتە قاتار كەلىپ جاتاتىن جايلار از با؟ ەندەشە, مىنا سايكەستىككە قاراڭىز: بيىل ۇلتىمىزدىڭ عىلىم جانە ءبىلىم ورداسى, قاسيەتتى قارا شاڭىراق قازمۋ-عا, كەيىننەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اتانعان جوعارى مەكتەپكە 90 جىل تولىپ وتىر. سايكەسىنشە, ءبىر كەزدەگى ورىمدەي جاس بىزدەردىڭ دە وسىناۋ بىرەگەي وقۋ ورنىن بىتىرگەنىمىزگە جارتى عاسىر بولىپتى. سىناپتاي سىرعىپ ءوتىپ جاتقان قايران كۇندەر-اي! ۇلى ءامىرشى ۋاقىتتىڭ ماڭگىلىك قوزعالىستا ەكەنىن سەزىنۋمەن بىرگە, وتكەن كۇندەرگە وسىندايدا كوز جۇگىرتىپ, قيماس شاقتاردى ەسكە الادى ەكەنسىڭ.
...1969 جىلدىڭ جادىراعان جاز ايى ەدى. ارۋ قالا الماتىداعى ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىن تاپسىرعان ابيتۋريەنتتەرگە العاشقى ەمتيحان شىعارما جازۋدان باستالدى. ءالى ەسىمدە, «ەڭبەك ەر اتاندىرادى» دەگەن ەركىن تاقىرىپقا قالام تارتقانداردىڭ قاراسى مول بولدى. بايقايمىن, كۋرستاستارىمنىڭ ءبارى دە وزدەرىنشە «مىقتى». شەتتەرىنەن كلاسسيك, تالانت. الگى كوپشىلىك ايتا بەرەتىن «سەن تۇر, مەن اتايىننىڭ» ناق وزدەرى. ءبارى دە – بايگە اتىنداي تىپىرشىعان جۇيرىكتەر. ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ ولەڭ وقيدى. ءجۇرسىن, نەسىپبەك, ءداۋىتالى, جانبولات, مۇحامەديا, امانجول, اسقار, ايتۋعان, تولەگەن, فايزوللا, تۇرسىن... قايسىبىرىن ايتارسىڭ. سولاردىڭ كوبى كەيىننەن ەلگە بەلگىلى ازاماتتار بولىپ قالىپتاستى.
قازىرگى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى ورنالاسقان جايداعى اۋديتوريادا العاش رەت ءدارىس تىڭدادىق. تۇراعىمىز – ۆينوگرادوۆ, 88, «نيكولسكي» بازارىنىڭ ءدال جانىندا ورنالاسقان. اتاقتى «قىز جىبەك» كينوفيلمىن العاش ءبىزدىڭ جاتاقحاناعا جاقىن «تسەليننىي» كينوتەاترىنان (سول كەزدەگى اتاۋى) كۋرستاس جىگىتتەر بولىپ تاماشالاعانبىز.
ول كەزدەرى قازاقتىڭ كورنەكتى كلاسسيك اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ كوزى ءتىرى. ولارمەن وقىرمانداردىڭ كەزدەسۋى ءجيى وتكىزىلىپ تۇراتىن. سونداي جۇزدەسۋلەردە س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافين, ءا.نۇرشايىقوۆ, ءا.ءالىمجانوۆ, ش.مۇرتازا, و.سۇلەيمەنوۆ, و.بوكەەۆ, ق.مىرزا ءالي, ت.مولداعاليەۆ سىندى قالامگەرلەردى كورگەنىمىزدى وزىمىزگە اجەپتاۋىر مارتەبە سانايتىن ەدىك.
مادەني-كوپشىلىك ورىندارعا بارۋ دا داعدىلى ادەتىمىزگە اينالعان-تىن. اكەمتەاتر جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى كوپتەگەن سپەكتاكلدى تاماشالاۋدىڭ ءوزى مەرەكەگە بەرگىسىز ءسات سياقتى سەزىلەتىن. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆ اعامىزدىڭ باسشىلىعىمەن ءارى ۇيىمداستىرۋىمەن «حالىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى» جۇمىس ىستەيتىن. كەزەكتى باسقوسۋلارعا ءتۇرلى ونەر يەلەرىن شاقىرىپ, ولارمەن جۇزدەسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. اكادەميك, عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلانمەن وتكىزىلگەن سونداي ءبىر مازمۇندى كەزدەسۋ ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلماستاي بولىپ جادىمدا قالىپتى.
وتكەن كۇندەردەن اۋديتورياداعى قىزىقتى دارىستەر مەن ولاردى وتكىزگەن اياۋلى ۇستازداردى ءالى كۇنگە دەيىن ىنتىزارلىقپەن ەسكە الامىز. بەس جىل بويى بىزگە مالىك عابدۋللين, قايىرجان بەكقوجين, تاۋمان اماندوسوۆ,تەمىربەك قوجاكەەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, بەلگىباي شالاباەۆ, ابدۋل-حاميت مارحاباەۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, رامازان ساعىنبەكوۆ, قاپان قامباروۆ, روزا قايىرباەۆا, موروزوۆا, باعىزباەۆا, ساگولوۆيچ, مادزيگون, جەلەزنوۆ سىندى وقىتۋشىلار ساباق بەردى. ولارعا مىڭ العىس!
...كەيىنگى كەزدەرى سول ءبىر اياۋلى, قىزىقتى كۇندەردى, ىستىق ۇيانى, كۋرستاستاردى ءجيى ەسىمە الامىن, اڭسايسىڭ ارينە. ساعىنىش بولار, بالكىم...
كارىباي امزە ۇلى,
قازمۋ-ءدىڭ 1974 جىلعى تۇلەگى
شىمكەنت