قايراتكەر تۇلعا امانگەلدى ايتالىنىڭ «التىن وردا» گازەتىندە (19 ناۋرىز, 2009 جىلى) جاريالانعان سۇحباتىندا: «وتارشىل يدەولوگيا 1 قاڭتاردى جاڭا جىل رەتىندە سانامىزعا تەرەڭ ءسىڭىردى. قازىر كوپشىلىك حالىق 22 ناۋرىزدى كۇتكەننەن گورى 1 قاڭتارعا اسا ءمان بەرەدى. بۇل – ساناعا سىڭگەن ءداستۇردىڭ كۇشتىلىگى. ەندى وسى قالىپتاسىپ, ساناعا ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن ءداستۇردى ومىردەن, پسيحولوگيامىزدان قالاي شىعارىپ, ناۋرىزدى تويلاۋعا كوشەمىز؟», دەگەن ەدى.
ماروككو ەلىنىڭ تاريحشىسى ابدۋللا لاۋري ءوزىنىڭ اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن ەڭبەگىندە: «وتارلاۋشىلار مەنىڭ ىشكى جان دۇنيەمدى تونادى. مەن باسقاشا ويلاي المايمىن. ءوزىمدى ازات, تاۋەلسىزبىن دەپ ويلاعاننىڭ وزىندە بىرەۋ جان-جاعىمنان انتالاپ, قاۋمالاپ, ەڭسەمدى باسىپ تۇرعانداي سەزىمدە ءومىر سۇرەمىن», دەگەنى (ا.لاۋري. ارابتاردىڭ قازىرگى يدەولوگياسى. پاريج, 1967) سياقتى باسقىنشى يدەولوگيانىڭ سالدارى حالىق ساناسىندا ۇزاق ۋاقىت ساقتالادى ەكەن.
نەگىزىنەن العاندا, بايىرعى ۇلتتىق جاڭا جىلىمىز – 22 ناۋرىز. سويتە تۇرا ونى ءالى كۇنگە شەيىن 1 قاڭتاردان وزدىرا الماي وتىرمىز.
اقيقاتىن ايتار بولساق, 1 قاڭتار 1699 جىلى ءى پەتر پاتشانىڭ جارلىعىمەن يسا پايعامباردىڭ تۋعان كۇنى رەتىندە بەلگىلەنىپ, بىرتە-بىرتە رەسەيدىڭ گۋبەرنيالارىنا, ودان كەيىن ەدىل بويى حالىقتارىنا «جاڭا جىلدىڭ باسى» رەتىندە تارادى. ال قازاق حالقى 1926 جىلعا دەيىن اتالعان مەرەكەنى تويلاعان جوق بولاتىن. كەيىنىرەك قالىپتاستى. قازىر بارلىق ۇلتتىق-عۇرىپتىق مەرەكەلەرىمىز جاڭا جىلدىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ جاتىر. ءتىپتى باسقاسىن ايتپاعاندا, تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ ءوزى دە.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«تول مەرەكەمىزدىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, ونى بارىنشا ەرەكشەلەپ, جاڭاشا اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك» دەگەن سەبەبى دە سول. ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋدىڭ مازمۇنىن ۇلتتىق, زاماناۋي تۇرعىدان بايىتا ءتۇسۋىمىز كەرەك. «ورىستىڭ جاڭا جىلى قىس ورتاسىندا, ناعىز ساقىلداپ تۇرعان سۋىقتا كەلەدى. ءبىزدىڭ جاڭا جىلىمىز – ناۋرىز مارتتىڭ باسىندا بولسىن, ورتاسىندا بولسىن, ايتەۋىر مارتتا كەلەتىن بولعاندىقتان شىن ماعىناسىندا «جاڭا جىل» دەپ ايتۋعا لايىق. كۇن جىلىنىپ, قار ەرىپ, جان-جانۋار جازدىڭ جاقىنداعانىن سەزىپ كوڭىلدەنەتىن كەز» («قازاق» گازەتى, 1913 جىل, 9 ناۋرىز (مارت), № 5) دەپ الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جازعانداي, ەڭ الدىمەن ۇلىستىڭ ۇلىق مەيرامىن اۋەلى جان جادىراعان كوكتەم مەرەكەسى رەتىندە تانىپ, كەلەسى كەزەكتە ونىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان مازمۇندىق ءمانى «تاتۋلىق مەيرامى» ەكەنىن ەسكەرىپ, بۇل كۇن ارازداسقاندار تاتۋلاساتىن, وكپەلەسكەندەر كەشىرىسەتىن كۇن رەتىندە بۇقارانىڭ ساناسىنا شەگەلەنۋى كەرەك.
ودان كەيىن ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىر تۇرعىندارى كورىسۋ كۇنىن تويلايدى. جاسى كىشى ادامدار جاسى ۇلكەن قاريالارعا ارنايى بارىپ سالەم بەرىپ, باتاسىن الاتىن ءداستۇر ەجەلدەن بار. بۇل ءداستۇردىڭ ءتۇپ-توركىنى سوناۋ ساق-عۇن زامانىندا بولعانى حاقىندا قىتاي دەرەكتەرىندە ايتىلادى. دەمەك وسى ءداستۇردىڭ ءمانىن جاڭعىرتىپ, «جاسى ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتەتىن كۇن» رەتىندە نەگە قالىپتاستىرماسقا.
راسىن ايتساق, وسىعان دەيىن ناۋرىز مەرەكەسى كيىز ءۇي تىگۋ نەمەسە كوجە ءىشۋدىڭ استارىندا قالىپ كەلگەنى بەلگىلى. حالىق جالىعا باستادى. قالاي دا جاڭارماسا بولمايدى. ول ءۇشىن ۇلىق مەيرامنىڭ ۇلتتىق تۇجىرىمداماسى جاسالىپ, ونىڭ يدەياسى ادەبيەت, تاريح ساباقتارىنا قوسىمشا ءپان رەتىندە ورتا مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنۋى قاجەت. وسىلاي ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرگەن جاعدايدا ۇلىق مەيرامنىڭ ءمانى ارتا تۇسەدى. ناۋرىز تويى – شىن مانىندە ۇلتتىق-عۇرىپتىق مەيرام. ونى ناۋقانشىلدىققا اينالدىرماي, بايىپتى تۇردە تويلايتىن بولساق, ناۋرىز بۇقارا ساناسىن وتارسىزداندىراتىن, حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن بىردەن-ءبىر مەيرام بولارى انىق.