سماعۇلتانۋدىڭ جاڭا بەلەسى

جيناقتارعا ەنگەن ماتەريالدار ارحيۆ ماتەريالدارى قازاقستاننىڭ جانە شەتەلدىڭ (وزبەكستان رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى) مۇراعاتتارىنان, ۇلت­تىق كىتاپحانالارىنىڭ سيرەك كىتاپ­­تار مەن قولجازبالار ءبولىمى قو­رى­نان الىندى. ۇسىنىلعان قۇجات­­تاردان مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى, جۋرناليست, ادەبيەتتانۋشى, جازۋشى, مادەنيەتتانۋشى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ (1900-1933) قالىپتاسۋ, دامۋ كەزەڭدەرى كورىنىس تاپقان. سونداي-اق وسى قايراتكەردىڭ حح عاسىردىڭ 20-جىلدارداعى ءتۇرلى ساياسي, مادەني, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق ىزدەنىس پەن تەكەتىرەستەگى ۇستانىمى, وي-پىكىرى جەتكىزىلگەن. الاش زيالىلارىنىڭ بىلىك-تىلىك دەڭگەيى مەن بولشەۆيزم تۇسىنداعى الۋان تاعدىرى س.سادۋاقاس ۇلىنا قا­تىستى دەرەكتەر نەگىزىندە بايىپتالعان.

ەڭبەكتىڭ العىسوزىندە تاريحشى گۇلنار مۇقانوۆا: «اۋىر كەزەڭنىڭ قۇجاتتارىنا قاراپ, ادام جانى قان­قۇي­لى رەپرەسسيا مەن ءتۇرلى ناقاق ايىپتاۋلاردىڭ قۇرىش ماشيناسى الدىندا قانداي نازىك, شەتىن بولسا, وتان, ەل, ادامشىلىققا دەگەن سەنىم, ماحاببات سىندى كيەلى ۇعىمداردىڭ الدىندا اسقاق ەكەنىن بايقادىق», دەپ جازادى.

«حح عاسىرداعى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا تاريحىنداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتار ماسە­لەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ما­تەريال­­دارىندا س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىندەگى اقتاڭداقتار جاڭا ءادىسناما اياسىندا زەرتتەلىپ, ونىڭ ارىپتەستەرى مەن زامانداستارىنىڭ كوپقىرلى مۇراسى دا قاراستىرىلعان. بۇل جيناق جالعىز ءبىر تۇلعاعا عانا ارنالماعان, ەل تاريحىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىن, تۇلعالاردىڭ ساياسي پورترەتىن قام­تىعان.

سماعۇلعا ارنالعان جيناقتاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتا كەتكەن ورىندى. عالىم گ.مۇقانوۆا س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن بىرنەشە ەڭبەگىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىپ وتىر. مىسالى, «مارتتىڭ 18-ءى پاريج كومۋنى», «وزگەرىس ءھام وقىعاندار», 1923 جىل كالەندارىنداعى «كوممۋنيستىك پارتيا مانيفەسى», 1925 جىلى «ۋچيتەلسكايا گازەتا» باسىلىمىنا شىققان سۇحباتى, ت.ب.

ارحيۆ قۇجاتتارى ىشىندە س.سادۋاقاس­­ ۇلى قايتقاننان كەيىن وتباسىنا «دەربەس زەينەتاقى» تاعايىنداۋدى سۇرا­­عان ت.رىسقۇلوۆ پەن ن.نۇرماقوۆتىڭ حاتى, قايراتكەردىڭ ساياساتتان شەتتەتىلگەن كەزەڭىنىڭ بۇيرىق-شەشىمدەرى, وسى تۇلعا قاتىسقان جيىنداردىڭ ستەنوگرامماسى, ىرگەلى ماقالارىنا بايلانىستى ءتۇرلى كوزقاراس (جازبالار), 1930-1932 جىل­دارى وگپۋ-نكۆد سۇراق-جاۋاپ­­تا­رىن­دا سماعۇلعا بايلانىستى دەرەكتەر عالىمدار مەن مامانداردى سەلت ەتكىزبەي قويمايدى.

وسى عىلىمي جوباعا قاتىسقان جاس عالىم سامات جۇماتاي: «رەسەي ارحيۆتەرى قورىنداعى ماتەريالدىڭ كوشىرمەسىن ارنايى رۇقساتپەن نەمەسە قايراتكەر تۋىسقاندارىنىڭ كەلىسىمىمەن عانا الاسىز. كورۋدىڭ دە ءوزى سونداي. وسىنداي ساتتە قولۇشىن بەرگەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ شوبەرەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيك پەتر ەۆگەنەۆيچ بوكەيحانوۆقا العى­سى­مىز شەكسىز. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, سماعۇل – الەكەڭنىڭ كۇيەۋ بالاسى. پەتر اعامىز­­­دىڭ ماسكەۋدە تۇرعانىنا قۋانىپ كەتتىك. مىنە, وسىنداي توسىن وقيعا بولدى», دەپ ەسكە الادى. ول وسى جانە باسقا دا قىزىقتى ساتتەر تۋرالى تاياۋدا استانا قالاسىنداعى س.سادۋاقاس ۇلى اتىنداعى №78 مەكتەپ-گيمانزيادا وتكەن كەزدەسۋدە ايتتى.

سماعۇلتانۋعا قاتىستى جاڭا زەرتتەۋلەر, تىڭ قۇجاتتار عالىمدار مەن ءبىلىم جۇيەسى ماماندارى اراسىنان ءوز وقىرمانىن تابادى دەپ ەسەپتەيمىز.

سابىر ءشارىپ,

PhD