1939 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە «وتە قۇپيا» گريفىمەن تۇرىكمەن كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ نكۆد ورگاندارىندا «سوتسياليستىك زاڭدىلىقتاردى بۇزۋ» ىستەرى بويىنشا تەرگەۋ قورىتىندىلارى جونىندە بايانداما دايىندالدى. بۇل تۋرالى نكۆد اسكەرىنىڭ تۇرىكمەنستان شەكارا وكرۋگىنىڭ اسكەري پروكۋرورى, ءى رانگالى اسكەري زاڭگەر كوشارسكي كسرو پروكۋرورى م.پانكراتەۆكە, جۇمىسشى-شارۋا قىزىل ارمياسىنىڭ (رككا) باس اسكەري پروكۋرورى گاۆريلوۆتىڭ اتىنا 35-بەتتىك بايانداما جىبەرگەن.
اتالعان باياندامانىڭ «تەرگەۋ قۇجاتتارى مەن ىستەرىن جالعان جاساۋ جانە بۇرمالاۋ, ارانداتۋ» اتتى بولىمىندە تۇرىكمەنستانداعى «الاشوردا» كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمىنا قاتىستى تەرگەۋ ءىسى تۋرالى مالىمەتتەر بار.
1937 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تۇرىكمەن كسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى نودەۆ ورنىنان الىنعان. ونىڭ ورنىنا اشحاباد تەمىرجول-ترانسپورت ءبولىمىنىڭ نكۆد باستىعى س.موناكوۆ (1897-1939) تاعايىندالدى. ول رەسپۋبليكانىڭ ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى بولعان كەزىندە جازىقسىز ادامداردى جاپپاي تۇتقىنداۋ, «ۇشتىكپەن» ازاماتتاردى زاڭسىز سوتتاۋ, ارانداتۋشىلىق, جالعان قۇجات جاساقتاۋ, ۇپاي جيناۋ جانە ورتالىقتى الداۋ, جالعان اقپاراتتار بەرۋ جۇرگىزىلدى. س.موناكوۆ كەيىنگى جاپپاي جازالاۋ وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە جەدەل توپتار مەن اۋداندىق بولىمشەلەرگە زياندى ەلەمەنتتەردى تۇتقىنداۋعا «ليميت» بەلگىلەدى. تىڭشىلىق جاساۋ, جاۋلاردى تابۋ سەكىلدى «ۇشتىكتىڭ» قاراۋىنا ۇسىنىلعان باسقا دا ىستەرگە باقىلاۋدى ءوزى جۇزەگە اسىردى. تەرگەۋ ىستەرىندە كەز كەلگەن ارانداتۋشىلىق پەن جالعاندىقتى قولداپ, كوتەرمەلەپ قانا قويماي, ءوز اپپاراتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە شپيون, زيانكەستەر, لاڭكەستىك جانە وزگە دە كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمدار تۋرالى ىستەردى قولدان جاساۋعا تىكەلەي تاپسىرمالار بەردى. قىزمەتكەرلەردەن تەرگەۋدەگى ادامداردىڭ قينالعان داۋىسى كابينەتىنە ەستىلەتىندەي ەتىپ قيناپ-جازالاۋدى تالاپ ەتتى. ال تەرگەۋشىلەر موناكوۆتىڭ بۇل تالابىن بۇلجىتپاي ورىندادى. قاماۋعا الىنعانداردىڭ قيناعانداعى جان داۋسى مەن ايقايى جاپسارلاس كوشەلەر مەن حالىق كوميسسارياتى عيماراتىنا ىرگەلەس ورنالاسقان ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىنا دا ەستىلدى.
1938 جىلدىڭ باسىندا س.موناكوۆ جانە ونىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەسى, تۇرىكمەن كسر نكۆد-سى 5-ءبولىمىنىڭ باستىعى پاشكوۆسكي تۇتقىنعا الىنعان جازىقسىز ازاماتتارعا «جاپپاي كونۆەيەر», «شۇڭقىر», «كامەرالىق وڭدەۋ», «ىلعالدى كامەرا», «شتاتتىق كۋاگەرلەر» سياقتى وزدەرى ويلاپ تاپقان جازالاۋ ءتۇرى مەن ءادىسىن كەڭىنەن قولداندى. «كونۆەيەردە» نەمەسە سول كەزدە «كونفەرەنتسيالار» دەپ اتالعانداي, تۇتقىندالعانداردى توپتىق ۇرىپ-سوعۋ, ازاپتاۋ ۇيىمداستىرىلدى. تۇتقىندالعانداردىڭ ايعاقتارىن بوپسالاۋدىڭ ەڭ شەكتەن شىققان تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى ءسوزسىز «شۇڭقىر» دەپ اتالدى.
تەرگەۋ بارىسىندا قاماۋعا الىنعانداردان جاۋاپ الۋدىڭ بۇل ءادىس-تاسىلدەرىن كراسنوۆودسك نكۆد-سى جەدەل توبىنىڭ باستىعى ا.ديمەنتمان ءجيى قولداناتىنى انىقتالدى. باياندامادا ەسىمى ەرەكشە اتالاتىن ا.ديمەنتمان تۇرىكمەنستانداعى قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ جاسىرىن «الاشوردا» ۇيىمىن اشىپ, اشكەرلەۋگە بەلسەنە كىرىستى.
1937 جىلدىڭ تامىزىندا تۇرىكمەن كسر-ءى كراسنوۆودسك نكۆد-نىڭ باستىعى, جەدەل ۋاكىل ا.ديمەنتمان «قارابۇعازحيم» ترەست كارەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قونىسوۆتى تۇتقىنعا الدى. نكۆد جەندەتى كراسنوۆودسك قالاسى مەن تۇرىكمەنستاننىڭ باسقا اۋداندارىندا قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ۇيىمى بار ەكەنى تۋرالى ارانداتۋشىلىق ايعاقتار الۋعا تۇرىكمەن كسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى نودەۆپەن «ۇشتىك» تاراپىنان قونىسوۆتى ايىپتاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. بىراق تۇتقىنداۋعا دەيىن قونىسوۆتى ايىپتاپ, سوتتاۋ ءۇشىن ەشقانداي دەرەكتەردىڭ جوقتىعىنا قاراماستان, زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزىپ, تۇتقىندايدى. كراسنوۆودسك نكۆد-نىڭ جەدەل توبى قونىسوۆ, جەتىكباەۆ, ەلەمەسوۆ جانە باسقالاردى قاماۋعا الدى.
تىكەلەي باستىعى نودەۆتىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن ديمەنتمان قونىسوۆتى اتۋ جازاسىنا كەسۋ تۋرالى الدىن الا جۇرگىزىلەتىن تەرگەۋسىز-اق «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىن شىعارتىپ الدى. بۇل الداعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلەتىن تەرگەۋ كەزىندە قونىسوۆتان «ۇيالماۋ» ءۇشىن قاجەت بولدى. جەندەت قونىسوۆقا «شۇڭقىر» ءادىسىن قولدانعان. «ۇشتىكتەن» اتۋ تۋرالى شەشىمگە قول جەتكىزگەن ديمەنتمان قونىسوۆتىڭ قولىن بايلاپ, ۇكىمدى ورىنداۋ ماقساتىندا اتۋ ورنىنا الىپ كەلەدى. تەك اتىلار الدىندا وعان «ۇشتىكتىڭ» شەشىمى وقىلىپ, تانىستىرىلادى. اتۋعا دايىندالعان شۇڭقىر باسىنا كەلگەننەن كەيىن ا.ديمەنتمان كراسنوۆودسك اۋدانىندا «الاشوردا» كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇلتشىل ۇيىمى بار ەكەنى تۋرالى كۋالىك بەرۋگە قونىسوۆتىڭ جاۋابىن كۇتەدى. سونىمەن بىرگە ا.ديمەنتمان ەگەر قونىسوۆ وعان قاجەتتى ايعاقتار بەرۋگە كەلىسسە, «ۇشتىكتىڭ» شەشىمى جويىلىپ, ءومىرىنىڭ ساقتالاتىنىن ەسكەرتەدى.
جازىقسىز قونىسوۆ ءوزىنىڭ كىناسىن جوققا شىعارىپ, «الاشوردا» ۇيىمىنا مۇشە ەمەس ەكەنىن مالىمدەيدى. الايدا جەندەتتەر قونىسوۆتىڭ كوزىنشە بىرنەشە ادامدى اتىپ ولتىرەدى. وسىدان كەيىن عانا ول ديمەنتمان بوپسالاعان ايعاقتاردى بەرۋگە كەلىسەدى.
سول ءتۇنى قونىسوۆتان جەدەل تۇردە «جاۋاپ الىندى». ا.ديمەنتمان مەن ونىڭ كومەكشىسى سارىچەۆ تاراپىنان الدىن الا جازىلعان جاۋاپ الۋ حاتتاماسىنا قول قويدى. وندا كراسنوۆودسك قالاسىندا ۇلتشىل قازاق ۇيىمىنىڭ قاتىسۋشىلارى رەتىندە 40-تان استام ادامنىڭ ەسىم-سويى اتالدى. «جاۋاپ الۋدان» كەيىنگى كەلەسى كۇنى «الاشوردا» قازاق ۇلتشىلدارى ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى رەتىندە حاتتامادا ەسىمدەرى اتالعانداردىڭ بارلىعى قاماۋعا الىندى. زاڭدىلىقتى اياققا تاپتاعان جەندەتتەر ا.ديمەنتمان مەن سارىچەۆ قونىسوۆقا قاماۋعا الىنعانداردى كامەرادا ءتيىستى تۇردە «وڭدەۋدى» قاتاڭ تۇردە تاپسىرعان.
تەرگەۋشىلەر ا.ديمەنتمان, سارىچەۆ جانە الەكسەەۆ تۇتقىنعا الىنعان «الاشورداشىلار» اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋ مەن قورلاۋعا ۇشىراتتى. ولار ۇزدىكسىز ازاپتاۋلار ارقىلى الاش ءىسى بويىنشا تۇتقىندالعانداردى جازالاۋدى استە باسەڭدەتكەن جوق. ادام توزگىسىز ازاپتاۋلاردىڭ ناتيجەسىندە اتالعان ۇيىمىنىڭ ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن قاتىسۋشىسىنىڭ ءتىزىمى بار جاڭا ايعاقتار پايدا بولدى. سول ايعاقتار بويىنشا ۇيىمعا مۇشە دەگەن جالعان ايىپتاۋمەن جاڭا ادامدار قاماۋعا الىندى. مىسالى, تۇتقىندالعانداردىڭ ءبىرى ۇلتشىل ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى رەتىندە 200 ادامدى اتادى. ولاردىڭ 180-ءى ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ا.ديمەنتماننىڭ بۇيرىعىمەن قامالدى. وسىلايشا, ا.ديمەنتمان مەن سارىچەۆ كراسنوۆودسك, گاسان-كۋلي جانە باسقا اۋدانداردىڭ 800-گە جۋىق تۇرعىنىن قامتيتىن «الاشوردا» قازاق ۇلتشىل ۇيىمى تۋرالى ارانداتۋشىلىق ءىستى قولدان جاساقتادى.
ديمەنتمان مەن سارىچەۆ قۇراستىرعان رەفەراتتار ارقىلى قاماۋعا الىنعان ساۋاتسىز قازاقتاردى اتالعان جەندەتتەر ويلاپ تاپقان كراسنوۆودسك قالاسىنداعى «الاشوردا» قازاق ۇلتشىل ۇيىمى تۋرالى ارانداتۋشىلىق ءىس بويىنشا ايعاقتار بەرۋگە ماجبۇرلەدى. كەيىن بۇل زاڭسىز قىلمىستىق ارەكەتتەردى تەرگەپ-تەكسەرۋ بارىسىندا تۇرىكمەن كسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى جانىنداعى ينسپەكتور ا.ديمەنتمان باسقارعان نكۆد كراسنوۆودسك جەدەل توبى جانە كومەكشىسى سارىچەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قاماۋعا الىنعانداردى «وڭدەۋدى» قونىسوۆ, جەتىكباەۆ جانە باسقالار جۇرگىزگەنى انىقتالدى.
بۇل تۇتقىندالعانداردىڭ كوپشىلىگى «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمىمەن تۇرىكمەن كسر نكۆد-سى تاراپىنان اتىلىپ, سوتتالدى. اتۋعا كەسىلگەندەردىڭ ىشىنەن قونىسوۆ پەن قارابۇعازكول اۋداندىق گازەتىنىڭ رەداكتورى جەتىكباەۆ كەزدەيسوق ءتىرى قالدى. سەبەبى ولار الدىن الا جاساقتالعان قۇجاتتار بويىنشا اتىلعان بولاتىن. وسىنداي زاڭسىز سۇمدىق ىستەرگە جول بەرىلدى.
تۇرىكمەنستانداعى «الاشوردا» ۇيىمى «مۇشەلەرىنە» تاعىلعان ايىپتاردىڭ اقىلعا قونبايتىنى كوپە-كورىنەۋ ەدى. بىراق بۇل قارانيەتتىلەردى شىمىركەندىرگەن جوق. وسىنداي ستاندارتتى ايىپتاۋلار ەلدىڭ بارلىق ايماعىندا جۇرگىزىلدى.
نكۆد اسكەرىنىڭ تۇرىكمەنستان شەكارا وكرۋگىنىڭ اسكەري پروكۋرورى, ءى رانگالى اسكەري زاڭگەر كوشارسكي بايانداماسىندا: «الاشوردا» كراسنوۆودسك ۇيىمى دەپ اتالاتىن ءىس بويىنشا نكۆد «ۇشتىگى» تاراپىنان سوتتالعاندارىنىڭ اراسىندا ناقتى جاۋلاردىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزى بولعانى داۋسىز. تۇتقىندالعاندار مەن سوتتالعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ەرتەدەگى ۇلتشىلدارمەن ورتاق ەشتەڭەسى بولماعان. قىزمەتكەرلەردىڭ ءىسىن تەرگەۋ بارىسىندا «الاشوردا» ىسىمەن قاماۋعا الىنعانداردىڭ بارلىعىن تالقىلاۋدىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ مۇمكىن بولمادى. ويتكەنى ىستەردى تەكسەرۋ كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. الايدا كسرو پروكۋراتۋراسى تۇرىكمەن كسر-ءى پروكۋراتۋراسىنا بۇل ماسەلەنى ارنايى شەشۋدى تاپسىرۋى قاجەت دەپ سانايمىن. اتاپ ايتقاندا, نكۆد «ۇشتىگىمەن» باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعانداردىڭ ىستەرىن قايتا تەكسەرۋ قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا تۇتقىندالعانداردىڭ كەيبىرى قاماۋدان بوساتىلدى» دەپ جازدى.
جازىقسىز جانداردىڭ ناقاق كوز جاسىنا قالعان نكۆد جەندەنتتەرىنىڭ بارلىعى 1939 جىلى تۇتقىنعا الىنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ءسويتىپ, لايىقتى جازالارىن الدى. تۇرىكمەنستانداعى «الاشوردا» ءىسى وسىلايشا اياقتالدى.
اققالي احمەت,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى