ەلىمىزدە الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردىڭ جۇمىس باستاعانىنا 18 جىل بولدى. باسىندا حالىق الەۋەتىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ءار ءوڭىر ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلعان بۇل مەكەمەلەردى بۇگىندە ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار مەن اكىمدىكتەر بيۋدجەت قاراجاتىن تەسپەي سورىپ, ولاردى قارىزعا بەلشەسىنەن باتىراتىن «قالتاعا» اينالدىرعان.
2016 جىلى اكك-نىڭ جالپى شىعىن كولەمى 4,2 ملرد تەڭگە بولسا, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 14,7 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. قازىر بۇل مەكەمەلەردە ايرىقشا فۋنكتسيا جوق. وزدەرىنە ءتان فۋنكتسيالارىن ايقىندايتىن زاڭ دا جوق. تەك جارعى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باسقا دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ فۋنكتسيالارىن قايتالايدى. كورپوراتسيالار 2006 جانە 2012 جىلدارى ۇكىمەت بەكىتىپ بەرگەن كەشەندى جوسپارلاردا قويىلعان ماقساتتاردى ورىنداعان جوق. ونىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى شيكىزاتىن كلاستەرلىك جۇيە قۇرۋ ارقىلى جيناقتاپ تەرەڭ وڭدەۋدى ۇيىمداستىرۋ بولاتىن. ايتىلدى – ۇمىتىلدى. بۇل تۇگىلى پرەزيدەنتىمىزدىڭ 2021 جىلى ترانسفورماتسيا بويىنشا بەرگەن تاپسىرماسى دا نازاردان تىس قالعان.
كورپوراتسيالار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءتىپتى ءتيىمسىز جۇمىس ىستەيدى. وعان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قاراستى ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قورىتىندىسى دالەل. «الماتى» اكك بيۋدجەت قاراجاتىن 0,01 پايىزبەن ساۋدا ورتالىقتارىنا تاراتىپ, ولار ءوز كەزەگىندە وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى ساتىلىمداعى ءونىمىن ارزانداتىلعان باعامەن قويىپ, العان اقشانى اينالىم كاپيتالى رەتىندە قولدانعان. فەرمەرلەر وندىرىسكە قاجەت ارزان نەسيە تابا الماي سابىلىپ جۇرگەن شاقتا ونى الىپساتارلارعا تاراتۋ اگروسالاعا جاسالعان قيانات ەمەس پە؟ بۇل – ءبىر عانا مىسال. ال وندايلار جەتىپ, ارتىلادى. سونداي-اق ااك-لەر ءوز اكتيۆىندەگى م ۇلىكتى اكىمدىكتەر بالانسىنا قايتارۋ ورنىنا «الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ساتامىز» دەپ, ولاردى جەكە كاسىپكەرلەرگە جالعا بەرىپ ءجۇر. بىراق ونداعى تاۋاردىڭ ساپاسىنا, ونى كىمنىڭ ساتىپ جاتقانىنا, كىمگە ساتىپ جاتقانىنا ەشكىم باس اۋىرتپايدى.
جوعارىدا ايتىلعان كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ ءۇشىن اكك-لەر قازىرگى فۋنكتسيالارىن تولىعىمەن توقتاتىپ, ءبىر عانا باعىتتى – تىڭ جانە باسەكەلەستىك قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن شيكىزات بازاسىن قۇرۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ باعىتىن ۇستانۋى, ءوڭىر ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ ءبىرىنشى مەن ەكىنشى سەكتورىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستىرىپ, قوسىمشا قۇنى بار تاۋارلار ءوندىرىسىن ارتتىرۋى كەرەك. باعىتتىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە كووپەراتسيانىڭ دا, كلاستەرلەردىڭ دە جىلدار بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان تەتىكتەرى پايدالانىلۋى قاجەت. كورپوراتسيالاردىڭ مارتەبەسى مەن وزىنە عانا ءتان باعىتىن ايقىنداۋ ماقساتىندا ارنايى زاڭ قابىلداۋ ماڭىزدى. بۇل كورپوراتسيالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن اشۋعا اۋاداي قاجەت العاشقى كاپيتالىن قالىپتاستىرۋىنا زاڭدى مۇمكىندىك بەرۋگە ءتيىس. اكك بەرگەن العاشقى كاپيتال ارقىلى كەيىن تۇتىنۋشى قوعامداردىڭ قالىپتاسۋىنا مۇرىندىق بولىپ, دامىعان ەلدەردەگى مودەلگە سايكەس قاراجاتتى قايتارۋ ارقىلى سولاردىڭ مەنشىگىنە وتەتىن ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن كووپەراتيۆتىك دۇكەندەر اشۋ كەرەك. كوممەرتسيالىق ماقسات دۇكەندەر ءبىر قوجايىننىڭ ەمەس, مىڭداعان ادام مۇشە تۇتىنۋشى قوعام مەنشىگىندە بولسا عانا جويىلىپ, باعا ارزاندايدى ءارى تۇراقتانادى. كووپەراتيۆتىك دۇكەندەردىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارعا ارنالعان ازىق-ت ۇلىكتىك كارتالار شىعارىپ, ارزان تاۋارلارعا جول اشاتىنى ءسوزسىز. بۇل بويىنشا ۇسىنىستارىمىز ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە بەرىلىپ, الدىن الا قولداۋ تاپقان ەدى. نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ءوز جۇمىسىن كەزىندە ءدال وسى قاعيداتپەن باستاعان.
جوبا قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە اسىرىلىپ, بۇل وڭ ناتيجەسىن بەرسە, ارنايى پايلىق ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ قاجەت. شىعىندى ۇنەمدەۋ دە پايدانىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. بۇل مەحانيزم نەگىزىندە حالىق قولىنداعى اقشاسىن بانكتەردەگى 10-12%-دىق دەپوزيتتەرگە ەمەس, كووپەراتيۆتىك دۇكەندەردىڭ اشىلۋىنا بۇرىپ, سول ارقىلى ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋدا قاراجاتىنىڭ 25-30%-ىن ۇنەمدەۋگە جول اشۋعا بولادى. پايلىق ينۆەستيتسيالىق قورداعى سالىمدار كووپەراتيۆتىك دۇكەندەردى اشىپ, ونىڭ تۇتىنۋشىسى بولۋعا عانا ەمەس, ادام پايدالاناتىن بارلىق تاۋار مەن شاشتاراز, فيتنەس جانە ت.ب قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنىڭ ءدال وسى كووپەراتيۆتىك قاعيداتپەن قۇرىلۋىنا باعىتتالسا, ءتىپتى نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ۇنەمدەۋ كولەمى ەسەلەپ ارتار ەدى.
حالىق ءوز قاراجاتىن سەنىپ تاپسىرۋى ءۇشىن پايلىق ينۆەستيتسيالىق قور سالىمدارى بانكتەردەگى دەپوزيتتەر ىسپەتتەس مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرىلۋى كەرەك. ال ونداعى ارتىق قاراجات كووپەراتيۆتىك دۇكەندەر ارقىلى ساتىلاتىن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى مەن تەرەڭ وڭدەۋىنە باعىتتالسا, اگروبيزنەستىڭ ينۆەستيتسيالىق قاجەتتىلىگى وتەلەدى. مۇنداي وبەكتىلەردىڭ ونىمدەرى كووپەراتيۆتىك جەلى ارقىلى ساتىلسا, ولار الاڭسىز جۇمىس ىستەپ, قۇيىلعان ينۆەستيتسيا ءوز سالىمشىلارىنا تۇراقتى ديۆيدەند اكەلەرى ءسوزسىز.
باعا نارىعىنا وسىنداي شارالار عانا نارىق قاعيداتتارىن بۇزباستان, تىكەلەي اسەر ەتە الادى. ال اكك-لەر وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.
اناس باققوجاەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «اۋىل» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى