ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى دۇنيەجۇزىلىك قورمەن بىرلەسىپ ەلىمىزدەگى لاندشافتتاردى تۇراقتى قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن ازىرلەپ جاتىر.
وسىمدىكتەردىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا 152 ەلدە تۇقىم قورى قۇرىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە مىڭنان اسا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ, تابيعي فلورانىڭ, جەمىس وسىمدىكتەرىنىڭ جانە ت.ب. تۇقىم قورى بار. ەلىمىز كەيىنگى ونجىلدىقتا ورمانداردىڭ ازايۋى جانە ورماننىڭ تابيعي الۋان تۇرلىلىگىنىڭ جويىلۋ پروبلەماسىنا تاپ كەلىپ وتىر. الايدا قازاق جەرىندە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ەكوجۇيەنى ساقتاۋدا ماڭىزدى اعاش, تال تۇرلەرى تۇقىمدارىنىڭ رەسۋرستارى مول ەكەنىن ايتادى ماماندار. وسىعان وراي دۇنيەجۇزىلىك تۇقىم قورى قازاقستاندا لاندشافتتاردى تۇراقتى قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىن قولعا الدى. ونىڭ اياسىندا ورمان وسىمدىكتەرى تۇقىمداردىڭ گەنەتيكالىق قورى قۇرىلىپ وتىر.
«ورمان وسىمدىكتەرى تۇقىمدارىنىڭ گەنەتيكالىق قورى – وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالدارىنىڭ ساقتاۋ قويماسى. وسى ارقىلى ورمانداردىڭ ارتۇرلىلىگىن جانە گەنەتيكالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا بولادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن جينالعان ءتۇرلى ورمان تۇقىمدارىن ساقتايتىن ەرەكشە پلاتفورمانىڭ ءبىرى. قور گەنەتيكالىق اقپارات قورىنىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, ورتتەن, اۋرۋلاردان, كەسۋدەن جانە ءتۇرلى توتەنشە جاعدايلاردان كەيىن ورماندى قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى قور ساقتاۋشى ماماندار.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تۇقىمداردىڭ گەنەتيكالىق قورىندا ساقتالاتىن اعاش تۇرلەرىنىڭ باستاپقى تىزبەسى تۇرلەردى قورعاۋ, لاندشافتتا تارالۋى, زيانكەستەر مەن اۋرۋلارعا توتەپ بەرەتىن تالاپتارعا ساي سۇرىپتالىپ جاسالدى. تىزىمگە قىزىل كىتاپقا ەنگەن بىرەگەي جانە سيرەك كەزدەسەتىن اعاش وسىمدىكتەرىنىڭ 46 ءتۇرى, بەلسەندى اباتتاندىرۋ ءىس-شارالارى ءۇشىن الەۋەتى بار پەرسپەكتيۆالى تۇرلەر, ورمان قۇرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن ورمان قۇرۋشى تۇرلەر كىردى.
«تۇقىمدار قورىندا وسىمدىكتەردى ساقتاۋ جانە ولاردىڭ تۇرلەرىن كوبەيتۋ جۇمىستارى ەلىمىزدىڭ لاندشافتتارىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى دامۋىنا قاجەتتى قادامداردىڭ ءبىرى بولماق. ول ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە, بيوالۋانتۇرلىلىكتى كوبەيتۋگە جانە جەردىڭ دەگراداتسياسى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قۇتپانباەۆ.
دۇنيەجۇزىلىك قورمەن بىرلەسكەن جوبا اياسىندا ورمان تۇقىمدارىنىڭ گەنەتيكالىق قورى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن قۇرۋعا قولداۋ كورسەتىلىپتى. ماسەلەن, ورمان تۇقىمدارىن ساقتاۋ مەن كەپتىرۋگە, ولاردى قابىلداۋعا قاجەتتى قۇرىلعىلار, اسپاپتار جانە اۆتوترانسپورت ساتىپ الىنعان. بۇعان قوسا زەرتحانا قاجەتتى تەحنيكامەن جانە جيھازبەن جابدىقتالىپ, ورمان تۇقىمدارىن تەكسەرۋ ءۇشىن شىعىن ماتەريالدارى مەن ولاردى ساقتاۋعا ارنالعان ارنايى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەنىن بايقايمىز.
جوبا جەتەكشىسى ەرلان مۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, زەرتحانادا ميكروكلونداۋ ءادىسى ءتارىزدى عىلىمي جۇمىستار ءساتتى ىسكە اسىپ وتىر. بۇل وسىمدىكتەردى كوبەيتۋدىڭ قىسقا ءارى جەدەلدەتىلگەن جولى ەكەن.
زەرتحانا جۇمىسى بارىسىندا كلوندىق وتىرعىزۋ ماتەريالىن الۋ ءادىسى ازىرلەنىپ, اعاش-بۇتالاردىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىن «invitro» جاعدايىندا ساقتايتىن مەريستەمالىق تۇقىمدار قورى دا قۇرىلىپتى. ولاردىڭ ىشىندە ىلە-الاتاۋ تارامىنىڭ سيۆەرس الما اعاشتارى, كارەل قايىڭى, مانچجۋر قايىڭى, قاعاز قايىڭ جانە ت.ب. بار. مۇنداي تۇقىمدار قوردىڭ قۇندى قازىناسى ەكەنى داۋسىز.
كاسىپورىننىڭ ورمان بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسىندا جابىق تامىر جۇيەسى ارقىلى توراڭعى ءوسىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى ازىرلەنىپ, سىناقتان ءساتتى ءوتىپتى. بۇل ەلىمىزدەگى توراڭعى ورماندارىنىڭ گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2018 جىلى ەلىمىز بونن باعدارلاماسى اياسىندا 2030 جىلعا قاراي 1,5 ملن گەكتار ورمان القاپتارىن قالپىنا كەلتىرۋگە مىندەتتەمە العانى بەلگىلى. جوبا رەسپۋبليكانىڭ ورمان قورىن ۇلعايتىپ, جەردىڭ توزۋىن ازايتادى دەپ جوسپارلانعان ەدى.
ماماندار تۇقىمداردىڭ گەنەتيكالىق قورىنىڭ قۇرىلعانى وتە جاعىمدى جاڭالىق بولعانىمەن, ەلدەگى كليماتتىق جاعداي, توپىراق قۇرامىنىڭ توزۋى ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە ءالى دە بولسا قاۋقارلى ەمەس ەكەنىن مويىندايدى. قوردىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ءار ءوڭىردىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ ارقىلى ەكوجۇيەلەر ءۇشىن تۇقىمداردىڭ قاجەتتى سورتىن تاڭداۋعا بولادى. بۇل لاندشافتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جوباسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى-ءمىس.
ورمان تۇقىمدارىنىڭ گەنەتيكالىق قورى تابيعاتتى ساقتاۋعا جانە بولاشاقتا تۇراقتى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قۇرۋعا باعىتتالعان ەكولوگيالىق جاۋاپتى ءىس-شارالاردىڭ تاۋەلسىز قۇرالىنا اينالىپ قانا قويماي, جوبا جاسىل ەكونوميكا مەن ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا ماڭىزدى قادام بولماق.