پايداسى پىلدەي, زيانى زىلدەي

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Digital Bridge» فورۋمىنداعى بايانداماسىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ بۇدان بىلاي عىلىمي فانتاستيكا ەمەس, ءومىردىڭ اقيقاتىنا اينالاتىنىن ايت­قان ەدى. «كەزىندە ەلەكتر جارىعى مەن ينتەر­نەتتى ويلاپ تابۋ تىرشىلىگىمىزدى قالاي تۇ­بەگەيلى وزگەرتسە, جاساندى ينتەللەكتى تەح­نو­لوگياسىنىڭ ىقپالى دا ءدال سونداي وراسان زور. ول ادامزاتتىڭ تۇرمىس سالتىن مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرىپ, جۇمىس ۇدەرىستەرىن ­اۆتوماتتاندىرادى. سوندىق­تان قىسقامەرزىم ىشىندە جاساندى ينتەللەك­تىنى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ قاجەت», دەدى پرەزيدەنت. بۇل سوزدەن جاساندى ينتەللەكت بولاشاقتىڭ تەحنولوگياسى ەكەنىن انىق تۇسىندىك. قازىردىڭ وزىندە بىرنەشە سالا جاڭا تسيفرلىق جۇيەگە قارقىندى تۇردە كوشىپ جاتىر. تاسقىنى قاتتى اقپاراتتى يگەرۋ ءۇشىن باق وكىل­دەرى دە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ تەتىكتەرىن مەڭگەرۋگە كىرىستى. جۋرناليست, IT مامانى مەيىرجان اۋەلحان ۇلى دا ەندىگىدە جاساندى زەردەنىڭ ءتىلىن تاپقان ادامنىڭ ءوز سالاسىندا وزىق بولاتىنىن ايتادى.

– جاساندى زەردەنىڭ جۋرناليستەرگە پايدالى تۇستارى وتە كوپ. مەن كەيبىرىنە توقتالا كەتەيىن. بىرىنشىدەن, جۋرناليستەر قاۋىمى ۇنەمى اقپارات اعىنىندا جۇرەدى. سول كوپ اقپاراتتى جيناۋ ءۇشىن جي تاپتىرمايتىن كومەكشى قۇرال. ەكىنشىدەن, بەلگىلى ءبىر تيپتەگى جاڭالىقتاردى, مىسالى, سپورتتىق ناتيجەلەر مەن قارجىلىق ەسەپتەردى جي ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە جازۋعا بولادى. بۇل دا جۋرناليستەرگە ۋاقىت جاعىنان ۇلكەن كومەك. ۇشىنشىدەن, جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن الگوريتمدەر وقىرمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تالداپ, انىقتاۋ ارقىلى جەكەلەندىرىلگەن جاڭالىقتار تىزبەگىن ۇسىنا الادى. بۇل وقىرمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى, – دەيدى م.اۋەلحان ۇلى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەلەشەكتە ءار ءتىلشىنىڭ روبوت كومەكشىسى دە پايدا بولۋى مۇمكىن. ول تۇسىرىلگەن ۆيدەونى مونتاجداۋعا, ساپاسىن تەكسەرۋگە, ءماتىندى رەداكتسيالاۋعا, اقپاراتتاردى ىرىكتەۋگە, ءتىپتى قوسىمشا تۇسىرىلىمدەر جاساۋعا كومەكتەسە الادى. بۇنىڭ بارلىعى قارىشتاپ دامىپ جاتقان تسيفرلى تەحنولوگيا ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدە تەلەستۋديالىق حابارلاردى جاساندى ينتەللەكت جۇرگىزەتىن جۇيە ىسكە قوسىلدى. اتاپ ايتساق, «تۇركىستان» تەلەارناسىندا كۇنشۋاق تابيعاتقىزى ەسىمدى «روبوت» قىز كۇن رايىنىڭ بولجامى ايدارىن جۇرگىزەدى. تاپ سولاي «قىزىلوردا» تەلەارناسىنداعى اۋا رايىن ايجان سىرقىزى ەسىمدى جاساندى جۇرگىزۋشى بايانداپ وتىرادى. جالاقى تولەمەيتىن, اۋىرىپ قالمايتىن, داۋىسى, مانەرى بۇزىلمايتىن, بويانبايتىن جۇرگىزۋشى قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا ءتيىمدى. بۇدان ءبىز الداعى ۋاقىتتا جۋرناليستيكا مەن تسيفرلى تەحنولوگيا تىعىز قارىم-قاتىناستا دامي تۇسەتىنىنە انىق كوز جەتكىزدىك. ەندى ءبىز بۇعان قۋانۋىمىز كەرەك پە, جوق قورقۋىمىز كەرەك پە؟ قىزمەتكەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتسە قۋانامىز, تارتىپ السا قورقامىز, ارينە. بىراق ادامنىڭ اتى ادام عوي. «قالاي بولعاندا دا جاساندى زەردە ادامنىڭ باقىلاۋىنداعى تاربيەلەنگەن قۇرال بولۋى كەرەك», دەيدى ماماندار.

– قازىرگى تاڭدا جاي عانا جاڭالىقشى جۋرناليست بولۋ ماڭىزدىلىعى وسى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ پايدا بولۋىمەن قاتتى تومەن ءتۇسىپ كەتتى. نەگە؟ ويتكەنى جاڭالىق «نە بولدى؟», «قايدا بولدى؟» دەگەن ەكى-اق سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. ال جاساندى زەردە ءسىز ىزدەگەن بۇكىل اقپاراتتى حرونولوگياسىمەن, ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن ادامنان ارتىق جيناپ بەرە الادى. كەرەك دەسەڭىز ينتەرنەتتەگى بۇكىل بەينە, اۋديو جازبالاردىڭ ءبارىن جيىستىرىپ, يلليۋستراتسيامەن دە ماقالا جازىپ بەرە الادى. بىراق ول ساراپتاما جاساي المايدى. ال ساراپتاما «نە ءۇشىن بولدى؟», «ەندى نە بولادى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. بۇل ازىرشە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قولىنان كەلەر ەمەس. ءيا, ءبىز الەۋمەتتىك جەلىگە جىلدامدىقتى, جاڭالىق جازۋدى جاساندى ينتەللەكتىگە بەرىپ قويدىق. سول سەبەپتى قازىرگى تىلشىلەر جاساندى زەردەنىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ونى ۋىسىندا ۇستاپ, ءباسىنىڭ بيىك ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن قالايدا ساراپتاماشى جۋرناليسكە اينالۋى كەرەك, – دەيدى تەلەجۇرگىزۋشى ارداق قاسىمحان.

بىراق جاساندى زەردەنىڭ بۇگىنگى قار­قىنىنان ۇركىپ, ەرتەڭگى بەت الىسىنان قور­قىپ وتىرعان ماماندار دا از ەمەس. قىڭ­قىل-سىڭقىلى كوپ ادام بالاسىنىڭ ورنىنا ايتقاندى ەكى ەتپەيتىن تەمىر-تەرسەكتى جۇمىسقا الاتىن ءۇردىس قالىپتاسسا, نەندەي زامان ورنىعادى دەپ قامىعادى ولار. بۇل تاراپتاعى ۋايىم-قايعى, قورقىنىش-ۇرەي مۇلدەم نەگىزسىز دەمەيمىز. ادام بالاسىنا ءتان بىرنەشە قابىلەتتى بويىنا سىڭىر­گەن جا­ساندى ينتەللەكتىنىڭ تاياۋ بولاشاق­تا ءبىرتالاي كىسىنى ۇيرەنشىك جۇمىسى­نان ىعىستىرىپ, شەتكە قاعاتىنى داۋسىز اقيقات.

– ەڭ قىزىعى, باسقا-باسقا, جاساندى ينتەللەكت سپورت كوممەنتاتورلارىنىڭ نانىنا ورتاقتاسۋى مۇمكىن دەگەن جورامال ويىما كىرىپ تە شىقپاپتى. ۋاقىت دالەلدەگەندەي, ادامدارعا قاراعاندا تەحنولوگيا جىلدام داميتىنىن بايقادىق. سوندىقتان كۇندەردىڭ كۇنىندە جاساندى ينتەللەكت تىكەلەي ويىندى قاراپ وتىرىپ تا سۇيەمەلدەيتىن كۇنگە انە-مىنە كەلىپ قالۋىمىز ابدەن كادىك. مەنىڭ ويىمشا, ەندى فيفا بولسىن, بوكس, گولف, تەننيس سياقتى بارلىق سپورتتىق ويىنداردا ەكى داۋىس ۇسىنىلاتىن بولادى. ادام كوممەنتاتور جانە جي كوممەنتاتور. اگاراكي, سىزگە ادامنىڭ داۋسى مەن ءسوزى ۇناماسا, وندا جي-گە اۋىسا الاتىن فۋنكتسيا بولادى. ال ودان دا كىشكەنە ۋاقىت وتكەن سوڭ, ياعني, جاساندى ينتەللەكت مودەلىندە ەموتسيا پايدا بولعاندا, ادامدى تولىق الماستىرۋى ابدەن كادىك, – دەيدى IT مامانى ت. بەكتۇر.

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىل­دە­رىنە جاساندى ينتەللەكت اكەلەتىن ەن­دىگى قاۋىپ ديپفەيككە قاتىستى. اشىپ ايت­ساق, ديپفەيك – جاساندى ينتەللەكت كومە­گى­مەن وڭدەلگەن فوتو, بەينە نەمەسە اۋديو­جازبالار. بۇل تەحنولوگيا ادامداردىڭ بەينەلەرىن پايدالانىپ, ولاردى سويلەتىپ, كەز كەلگەن داۋىستى سالادى, سونىمەن قاتار ەشقاشان ايتپاعان سوزدەردى ايتقىزۋى مۇمكىن. ديپفەيك العاشىندا 2017 جىلى «Reddit» الەۋمەت­تىك جاڭالىقتار سايتىندا پايدا بولدى, بىراق قاراپايىم قولدانۋشىعا قولجەتىم­سىز ەدى. الايدا بيىلدان باستاپ, ديپفەيك جاسايتىن باعدارلامالار بارلىق ينتەرنەت قولدانۋشىلارعا قولجەتىمدى بولىپ, كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. بۇل – ەلىمىزدەگى عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىندەگى تۇيتكىلدى ما­سە­لە. مىسالى, ۇلىبريتانيا بيلىگى دە وسى جىل­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنا جوسپارلانعان سايلاۋدىڭ ءادىل وتۋىنە جاساندى ينتەللەكت كەرى اسەر ەتەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. ويتكەنى كەيىنگى ۋاقىتتا ساياساتكەرلەردىڭ جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جاسالعان جالعان بەينە مەن اۋديوجازبالارى جەلىدە قاپتاپ كەتكەن. قىسقاسى, وتىرىك پەن شىندىقتىڭ اراجىگىن اجىراتۋ قيىنداي تۇسەدى.

سونداي-اق جاساندى زەردەگە ارتىق سۇيەنۋ – جۋرناليستەردىڭ كرەاتيۆتىلىگىن, سىني تۇرعىدان ويلاۋ قابىلەتتەرىن جانە كاسىبي داعدىلارىن السىرەتۋى مۇمكىن. ويت­كەنى دايىن اسقا – تىك قاسىق بولعان ما­مان­نىڭ ويلاۋدان قالاتىنى بەلگىلى. ودان بولەك جاساندى ينتەللەكت جاساعان كونتەنتتىڭ ارتۋى, ونىڭ ىشىندە ماقالالار, فوتوسۋرەتتەر مەن بەينەلەر, مەديانىڭ جالپى سەنىمدىلىگىن تومەندەتۋى مۇمكىن. وقىرماندار كونتەنتتىڭ اۆتورىنا ادام با, الدە ماشينا ما دەپ كۇمانمەن قاراي باستايدى.

ءارى جۋرناليست ءارى IT مامانى مەيىر­جان اۋەلحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, جۋرناليس­تيكا قاۋىمداستىعى جانە بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارى جاساندى زەردەنى قول­دانۋ ارقىلى بارلىق مۇمكىندىكتى باعالاۋى كە­رەك. سونى­مەن قاتار ونىڭ قاۋىپتەرىن باس­قارۋ ءۇشىن ەتيكالىق شارالاردى قابىل­داۋ­عا ءتيىس. بۇل – ءوز كەزەگىندە, اقپارات­تىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ, جۋرناليستيكا­نىڭ ماڭىزدى قىزمەتىن, ياعني اقپارات­تىڭ وبەكتيۆتى جانە جاۋاپكەرشىلىكپەن تارا­تىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى.

مىنەكەي, پايداسى پىلدەي, زيانى زىل­دەي جاساندى ينتەللەكت دەگەنىمىز وسى. قول­دانا الساڭ – يگىلىگىڭ, قولدانا الماساڭ – قيعىلىعىڭ. حالىق اقىنى قاراسا­قال ەرىمبەت ايتتى دەيتىن «قىزعانار يتاياعىن قۇتىرعان يت, قابادى ءوز يەسىن ساق بولما­سا» دەگەن ءسوزى دە وسى ءبىر اقيقاتقا جەتەلەيدى.

بەكزات قۇلشار,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى