قازاقتىڭ باعزىدان جالعاسقان ادەت-عۇرپى, تۇرمىس-سالتى, ونەرى مەن ءداستۇرىنىڭ تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ, تارازىلاپ, تالداۋ قاشان دا ۇلتتىق سيپاتىمىزدى ارتتىرا تۇسەدى. ماسەلەن, قازاقتىڭ ءبىر اتى – قوناقجايلىلىق دەيمىز. دارقان دالانىڭ ەن ءتوسىن جايلاپ وسكەن ەركىن حالىقتىڭ بويىندا مۇنداي ءمارت مىنەزدىڭ بولماۋى دا مۇمكىن ەمەستەي.
ۇلتىمىزدىڭ وسى ءبىر ءداستۇرى حاقىندا ەتنوگراف-ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حالەل ارعىنباەۆ «قازاقتىڭ وتباسىلىق داستۇرلەرى» اتتى عىلىمي-تانىمدىق مونوگرافياسىندا: «قازاق وتباسىنا ءتان ەرەكشە ابزال قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – ەجەلدەن بەرى كەلە جاتقان قوناقجايلىلىعى. قازاق ءۇشىن قوناقتىڭ تانىس بولۋى, تەڭدەس بولۋى شارت ەمەس, ءاربىر جولاۋشى-قوناق قونعان ۇيىنە «بولىنبەگەن ەنشىم بار» دەپ قوناقاسىن تالاپ ەتەدى», دەپ جازادى.
تۇرمىس-سالتىمىزداعى ۇلتتىق سيپاتقا, ۇلتتىق ناقىشقا, ءتىپتى ۇلتتىق مىنەزگە اينالىپ ۇلگەرگەن كەي ەرەكشەلىگىنە تالاي ەتنوگراف تەرەڭنەن توقتالىپ, زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازدى. وسى ورايدا, جوعارىدا اتاپ وتكەن, ەلىمىزدەگى ەتنوگرافتار مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى حالەل ارعىنباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن تىلگە تيەك ەتكەلى وتىرمىز.
1973 جىلى عالىمنىڭ «قازاق حالقىنداعى سەميا مەن نەكە» (تاريحي-ەتنوگرافيالىق شولۋ) اتتى كۇردەلى مونوگرافياسى جارىق كوردى. ول 1996 جىلى «قاينار» باسپاسىنان «قازاق وتباسى» دەگەن اتاۋمەن ەكىنشى رەت باسىلىپ شىقتى. بۇل – اۆتوردىڭ شيرەك عاسىر بويى ەل اراسىنان, ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالاردان, مۇراعاتتاردان, بۇرىن-سوڭدى باسپا ءجۇزىن كورگەن ادەبي مۇرالاردان جيناعان قىرۋار ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەگى. وندا قازاق وتباسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى, حالقىمىزدىڭ وعان بايلانىستى باي سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى كەڭىنەن قاۋزالعان. كىتاپتا حالىقتىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان وزىق داستۇرلەرىن ناسيحاتتاۋ, ودان عيبرات الۋعا ۇندەۋ ماقسات ەتىلەدى.
سونداي-اق كەيبىر قىزىقتى عىلىمي تۇجىرىمدار دا كەزدەسەدى: «قازاق داستۇرىندە بىرگە وسكەن قۇرداستار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تا دامىعان. قۇرداستار ءبىر-بىرىمەن وتە قاتتى قالجىڭداسىپ, ءتىپتى ءبىرىنىڭ ايەلىن ءبىرى ء«وز ايەلىم» دەپ ازىلدەپ وتىرادى... ودان ءارى تاعى ءبىر جەردە «نەكە قۇرۋدىڭ ەڭ ءبىر كونە ءتۇرىنىڭ, ياعني, العاشقى قاۋىمدىق قوعامدا بولعان توپتى نەكەنىڭ جۇرناعى رەتىندە قازاق اراسىندا امەڭگەرلىك (لەۆيرات) جانە بالدىز الۋ (سورورات) ادەت-عۇرىپتارى بويىنشا ۇيلەنۋ ءتارتىبى كۇنى كەشەگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى. بۇل ادەتتەر تەك قازاق حالقىنا ەمەس, سونىمەن بىرگە كوپتەگەن تۇركى تىلدەس حالىقتار مەن موڭعول حالىقتارىنا دا ءتان».
حالەل ارعىنباەۆ بۇدان بولەك «قازاق حالقىنىڭ قولونەرى», «حوزيايستۆو كازاحوۆ», «قازاق شەجىرەسى حاقىندا», «كازاحي. يستوريكو-ەتنوگرافيچەسكوە يس- سلەدوۆانيە», «قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعى جايىندا ەتنوگرافيالىق وچەرك», «مال اۋرۋلارىن ەمدەۋدەگى قازاقتىڭ حالىقتىق تاجىريبەسى تۋرالى ەتنوگرافيالىق وچەرك», باسقا دا تولىمدى ەڭبەكتەر جازدى.
قازاقتىڭ تۋىسقاندىق جۇيەسىن, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىگىن, ۇلتتىق مانەرىن, كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى ادەبىن, قازاق قولونەرىنىڭ بىرەگەيلىگىن زەرتتەپ, ونىسىن ۇنەمى ەكى تىلدە جاريالاعان ح.ارعىنباەۆ 1960-1970 جىلدارى حالىقارالىق باسقوسۋلارعا دا ءجيى قاتىسىپ, الەمدىك ساحنادا عىلىمي باياندامالار وقىدى. قازاق ەتنوگرافياسىنىڭ جەتىستىكتەرىن جاريالاپ, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن, اتاپ ايتساق, رەسەي, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان ەتنوگرافتارىمەن بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزدى.
ماسەلەن, ەتنوگراف-عالىمنىڭ قازاقتىڭ ات ابزەلدەرىنە العاش رەت عىلىمي تۇرعىدان باعا بەرىپ, ونداعى ءاربىر دەتال مەن ويۋ-ورنەكتى تالداپ, ولاردىڭ قولدانىسى جايىندا كەڭىرەك سيپاتتاعان. قامشىنى ء«مۇيىز ساپتى قامشى», «توبىلعى ساپتى سارالا قامشى», «ىرعاي ساپتى قامشى», ء«ۇش ءورىمدى قامشى», «سابى ەلىك سيراعىنان جاسالعان قامشى», «ورمە ساپتى قامشى», «قامشى ءورىمىن وزىنەن ءورۋ ءۇشىن جاسالعان قامشى» دەپ جەتىگە بولەدى. بۇعان قوسا قۇيىسقان, ومىلدىرىك جانە تارتپا تۇرلەرىن دە جىكتەپ بەرگەن.
ايتا كەتەيىك, بيىل ەتنوگراف حالەل ارعىنباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. مەرەيتوي قارساڭىنداعى مىندەت – اردا عالىمنىڭ مول مۇراسى زەرتتەلىپ, ەسىمىن جاس ۇرپاققا كەڭىنەن تانىتۋ ماقساتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنى ءسوزسىز.