ويۋمەنەن وي ايتىپ, سۇيگەنىنە كوڭىلىن كەستەمەن جەتكىزگەن قازاق تانىمىنداعى كيەلى ماعىنا جاسىرىلعان سان ورنەكتىڭ قۇپياسى ىلگەرىلەگەن كەزەڭدەرگە ىلەسكەنىمەن, ىشكە بۇككەن سىرىن جايىپ سالۋعا اسىقپاي كەلەدى. مىڭ ورنەكتى دەستەلەگەن كەستە ونەرىنىڭ ءدال قاي داۋىردە پايدا بولعانى بەلگىسىز, بىراق تاريحتىڭ اتاسى گەرودوتتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, انتيكالىق زامانداعى گرەكتەر مەن ريمدىكتەردەن دە بۇرىن التىن جىپپەن زەرلەنگەن ورنەكتى كيىم العاش ساقتاردىڭ جاعاسى مەن وڭىرىنەن جالتىلداپ قىلاڭ بەرگەن ەكەن. ءار ورنەگىنە سىر تۇنىپ, اتادان بالاعا مۇرا بولىپ جالعاسىپ كەلە جاتقان قولونەردىڭ بۇل ءتۇرى, راس, بۇگىندە ايەلدەردىڭ ەرمەگى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ويۋ-ورنەك تۇرىندە دارىپتەلىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى كەستە ونەرى بۇگىنگى ۋاقىت كوشىنە ىلەسكەندە كاسىبي سيپات الىپ, جاڭا تالعام تۇرعىسىنان داميتىنىن ول شاقتا ەشكىمنىڭ بولجاي قويماعانى بەلگىلى. ەڭ عاجابى, ەر ادامنىڭ كەستە تىككەنىن دە ەل ءالى ەستىمەگەن ەدى. توقسانىنشى جىلدارى تاۋەلسىزدىك ۇعىمىمەن بىرگە تالاي جاڭالىق تاڭىرقاي قابىلداناتىن تۇستا كەشەگى قالىپتاسقان تۇسىنىكتىڭ ءبارى كۇل-تالقان بولىپ, زاماناۋي ورتانىڭ ءوز تالابى ەنتەلەي ورنىعىپ جاتقاندا, بەينەلەۋ ونەرى مەن كەستە ونەرىن ۇيلەسىمدى دامىتۋدى قولعا الىپ, جاڭا باعىتتىڭ ءىزاشارى بولىپ تانىلا باستاعان زەينەلحان مۇحامەدجاننىڭ كەستە تىگەتىن ونەرىن دە اتاجۇرت اڭتارىلا قابىلدادى.
زەينەلحان مۇحامەدجان موڭعوليادا تۋىپ-ءوستى. جاستىق شاعى دا سوندا ءوتتى. كوز مايىن سارقا تاۋىسىپ, قولمەن تىككەن كەستە ونەرىنىڭ ۇلگىلەرى كەڭەستىڭ وندىرىستە توقىلعان ارزانقول بۇيىمدارىمەن الماسىپ, وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ-اق قازاق ەلىندە قولدانىستان قالىپ, كومەسكى تارتا باستاعانى ەسىمىزدە. 2000 جىلداردىڭ باسىنا دەيىن كەستە ونەرى كوزدەن ءبىرجولا عايىپ بولدى دەسەك تە, شىندىقتان اۋىتقىمايمىز. جوعالۋعا شاق قالعان بۇل ونەردىڭ نەبىر عاجايىپ ۇلگىلەرى قيىر جايلاعان قانداستار اتامەكەنگە قونىس اۋدارعاندا, شىنايى شەبەرلەرمەن بىرگە كەلدى. تابيعي ءتولتۋما ونەردى تۇرمىستىق قاجەتتىلىك رەتىندە كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە قولدانىلاتىنى قاراپايىم بۇيىمدارىنىڭ وزىنەن ءبىلىنىپ تۇراتىن. شارۋادان قولى بوساي قالعاندا, جاعالاي وتىرىپ, اندەتىپ كەستە تىگەتىن اناسى مەن اپەكەلەرىنىڭ جانىندا ويناپ ءجۇرىپ-اق قىزىلدى-جاسىلدى جىپتەردىڭ گەومەتريالىق ءپىشىن قۇراپ, قالاي ورنەك سالاتىنىن زەينەلحان بالا كۇنىنەن كورىپ ءوستى. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن دە ول ۇلانباتىر قالاسىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە ارنايى ءبىلىم الىپ, الدىمەن بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تەورياسىن مەڭگەرىپ شىقتى. كەستە تىگۋ ونەرىن كاسىبي دەڭگەيدە مەڭگەرۋدىڭ بارلىق العىشارتى سول كەزەڭدە قالىپتاسىپ قويعان بولۋى كەرەك, كەيىنىرەك دەن قويعانىندا كوپ قيىندىق تۋدىرعان جوق.
1986 جىلى ول موڭعوليا سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ قولداۋىمەن بايان-ولگەي ايماعىندا سۋرەتشى-بەزەندىرۋشى بولىپ جۇمىسقا قابىلدانادى. وسى جىلى موڭعوليا جاس سۋرەتشىلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق كورمەسى ءوتىپ, ۇلتتىق ناتيۋرمورت تاقىرىبىنداعى جۇمىسىن كورمەگە جىبەرەدى. كورمەگە قويىلعان تۋىندىلاردى ساراپتاعان ورىستىڭ بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى زەينەلحاننىڭ بۇل تۋىندىسىن «ەرەكشە جۇمىس» دەپ باعالاپ, ماسكەۋدەن شىعاتىن «دەكوراتيۆنوە يسكۋسستۆو» جۋرنالىندا ماقتاپ, ماقالا جاريالايدى. العاش كەستەلەپ تىككەن سول كارتيناسى قازىر موڭعوليانىڭ ۇلتتىق مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. مۇنداي بيىك باعالاۋدان كەيىن ءار ءىستى ءبىر قولعا الىپ, ىزدەنىس جولىندا جۇرگەن زەينەلحان باسقا تىرلىكتىڭ ءبارىن تاستاپ, ء«وز جولىمدى تاپتىم» دەپ كەستە ونەرىمەن شىنداپ شۇعىلدانۋدى قولعا الادى. «وسىنى كاسىپ ەتىپ كورسەم قايتەدى؟» دەگەن ويىن كەلىنشەگىنە ايتقاندا, گۇلجان دا بۇل ويىن قۇپ الىپ, ىشتەي قادامىنىڭ ءساتتى باستالعانىن تىلەپ, ەرىنە تۇرلەندىرىپ كەستە تىگۋدىڭ نەبىر تەحنيكاسىن ۇيرەتەدى. ينە ۇستاپ ۇيرەنگەن ايەلدىڭ قولىنداي نازىك ەمەس, العاشىندا كۇرەكتەي قولدىڭ يكەمگە كەلۋى وڭاي بولمادى. اقىرى جارىنىڭ جانىندا ساعاتتاپ وتىرىپ, ءتۇرلى ءتۇستى جىپپەن سيقىر جاساۋدىڭ سىرىن مەڭگەرە باستاعاندا عانا ساناسىندا تۇنىپ تۇرعان وي-قيالىن ءدال وسى ءبىز كەستە ارقىلى بەينەلەي الاتىنىن, مۇنىڭ ونەردە وزىندىك ورىن يەلەنەتىن جاڭا باعىت بولاتىنىن تولىق ءتۇيسىندى.
كەستەنى بىزبەن جانە جاي ينەمەن اشەكەيلەپ تىگۋ بارلىق حالىققا ورتاق ونەر بولعانىمەن, قازاقتىڭ ۇلتتىق كەستە ونەرىنىڭ ءتۇرى دە كوپ, ءادىسى دە ءار الۋان. ءبىز كەستە, شىم كەستە, ارەدىك كەستە, ايقاس تىگۋ, ايقۇش-ۇيقىش تىگۋ, باسىپ تىگۋ, قايىپ تىگۋ سياقتى ءتۇرلى ءتاسىلى بايىرعى زاماننان بەرى ءبىر ءجىبى دە قيسايماستان, ءوز ءسان-كەلبەتىن ساقتاپ كەلەدى. ز.مۇحامەدجاننىڭ دامىتىپ جۇرگەنى – دوڭگەلەك نەمەسە ءتورتبۇرىشتى قالىپتاعى كەرگىش اعاشقا كەرىلگەن ماتانىڭ بەتىنە سالىنعان ويۋ-ورنەك سۋرەتتى قۋالاپ وتىرىپ, قارماقتى بىزبەن وتكەرمەلەپ شالۋ ارقىلى كەستەلەنەتىن ءبىز كەستە. العاش كەستە ونەرىمەن اينالىسا باستاعاندا, ول باعدار ەتىپ ۇيرەنەتىن, كوز سالاتىن, تاجىريبە تولىستىراتىن ەشنارسە بولمادى. قينالسا دا, ءبىر جۇمىسىن ءتامامداپ, ەكىنشىسىن قولعا الىپ, ونى باستاعاندا الدىڭعى جۇمىستا جىبەرگەن قاتەلىگىن قايتالاماۋعا تىرىسىپ, جۇمىس ۇستىندە ۇيرەنە وتىرىپ, قالىپتاسا باستادى. سۋرەتشىنىڭ كاسىبي اينالىسۋىنىڭ ارقاسىندا كەستەلەۋ ونەرىنىڭ ۇمىتىلا باستاعان كونە ورنەكتەرى قايتا جاڭعىردى. كەستە ونەرىن جەتىلدىرۋدى قولعا العالى قازاقستان قولونەرشىلەر وداعىنىڭ دەمەۋىمەن ءوزى دە وبلىس ورتالىقتارىنا بارىپ, شەبەرلىك ساباعىن ۇيىمداستىرىپ, جۇزدەگەن شاكىرتتى وسى ونەرگە باۋلىپ كەلەدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار شومىشتەن قاعىلىپ, شەتقاقپاي بولعان ۋاقىتتا ولاردىڭ ءبارى كەستەشى بولىپ كەتپەس, بىراق قاعاجۋ كورگەن ونەردىڭ قاتارعا قايتا قوسىلىپ, شىعارماشىلىققا بەيىم جاستاردىڭ وسى ونەرگە قىزىعۋىنىڭ ءوزى – زەينەلحان ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
سۋرەتشىنىڭ قولى, قيالى جانە جۇرەگى بىرگە جۇمىس ىستەسە عانا تاماشا دۇنيە شىعادى. بوياۋ ەزگەندەي, ءتۇرلى ءجىپتى قوسىپ وتىرىپ, كەرەكتى ءتۇستى تاڭداپ شىعارۋ ءۇشىن شىعارماشىلىق سەزىمتالدىق كەرەك. زەينەلحاننىڭ تىگەتىن كەستەسى كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە ءىلۋلى تۇراتىن تۇسكيىزدىڭ ورنەگىنىڭ اياسىندا دەسەك قاتەلەسەمىز, بۇل بالاڭ ورنەكتەردەن ول باياعىدا-اق زاماناۋي مودەرن ستيلىندەگى ماعىناسى كۇردەلى, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كەڭ اۋقىمدى پولوتنولارىن كەستەلەۋگە كوشكەن. بەينەلەنگەن ناقتى پەرسوناجدى بىلاي ىسىرىپ قويىپ, ارعى جاعىنداعى تاڭدالعان جىپتەر ءتۇسىنىڭ گامماسىمەن جيەككە دەيىن كومكەرىلىپ جاتقان جالپى كورىنىستىڭ ءوزى جەكە شىعارماشىلىق تۋىندى سەكىلدى كۇشتى اسەر بەرەدى.
كەستە ونەرىنىڭ قيىندىعى, ادامنىڭ شىدامى مەن سابىرى شىڭدالادى. جان دۇنيەسىمەن بەرىلىپ, ماحابباتپەن جاسايتىن ونەر بولعاننان كەيىن بارلىق قيىندىعىنا ءتوزىپ كەلەدى. سونداي-اق كەستە تىككەندە بوياۋ مەن ءتۇستىڭ ءتۇپسىز تەرەڭ سيقىرىنا سۇڭگي وتىرىپ, ءبىر مەزەت جۇرەگىنىڭ شامىن جاعىپ, ءوز ىشىنە ءۇڭىلىپ, وڭاشاداعى ۇنسىزدىك پاتشالىعىندا وزىمەن-ءوزى سىرلاسادى. يدەيا كەيدە شابىتپەن, كەيدە قاجەتتىلىكتەن كەلەدى. كەي جۇمىستىڭ تاقىرىبى وقىستان تۋسا, الدەكىمنىڭ قىزىقتى اڭگىمەسى دە ويعا تۇرتكى بولىپ, تولعانىسقا تۇسەتىن كەزى جوق ەمەس. سوندايدا سوناۋ كەڭىستىكتەن بۇلدىر-بۇلدىر ءبىر سيۋجەتتىڭ جەلىسى ەلەس بەرىپ, ۋاقىت وتە كەلە ايقىندالا تۇسەدى. سول كەزدە قولىنا قارىنداش الىپ, قيالىنداعىنى قاعازعا تۇسىرە باستايدى. سۋرەتشى ورتاشا كارتينالارىن جازۋعا كەمى ەكى-ءۇش اي ۋاقىت جۇمسالسا, ەڭ ۇلكەن تۋىندىسىن ءبىر جىلعا جۋىق توقىعان كەزى بولعان. اسقان توزىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن ول 300-گە جۋىق تۋىندىنىڭ اۆتورى اتاندى.
زەينەلحان مۇحامەدجاننىڭ ونەرگە كەلگەندەگى اسىل مۇراتى – ءتاڭىرىنىڭ قالاۋىمەن تۇركى جۇرتىنا ميراسقا قالعان ۇلى دالانىڭ تاريحىن جىرلاۋ. ءوزى دە تاريحي وتانىنان جىراقتا, جۇرەگى ساعىنىش پەن مۇڭعا تولىپ, ىشكى تولعانىسىن تابيعاتتىڭ كۇي-سىرىمەن ۇيلەسىمدە ۇستاۋدى ۇيرەنگەن زەينەلحان سۋرەتشىگە كوشپەلىلەر ومىرىنەن قول ۇزبەگەن دالا تىنىسى جاقىن. دالانىڭ ءتوسىن سولقىلداتا شاپقان سايگ ۇلىكتەرمەن بىرگە بايتاقتى كەزىپ, جاۋىنى, بورانى بولىپ قايتا ورالادى. ءداستۇر مەن تاريحتى بايلانىستىرعان بۇل سارىن سۋرەتشىنىڭ «كۇلتەگىن», «تۋ ۇستاۋشى», «قوبىز – اڭىز», «دالا ءدۇبىرى», «اتامەكەن», «بۇركىتشى», « ۇلى دالا» سەكىلدى تۋىندىلارىندا تۇنىپ تۇر. سۋرەتشى ءوز شىعارماشىلىعىندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى تانىمى مەن اڭىز-اپساناعا كوبىرەك ورىن بەرگەندى ءجون كورەدى. «باقسى», «عاشىقتار», «مۋزا», «ساياحات» سىندى كارتينالارى بۇرىنعى بابالار ومىرىمەن جالعاسقان رۋحاني ساباقتاستىقتى بەينەلەيدى. تەمىر بىزىمەن ءتۇرلى ءتۇستى ءجىپتى سۇيرەپ اكەپ, سۇيرىكتەي ەتىپ سيۋجەت جاسايتىن اۆتور ءتۇر مەن ءتۇس, كەسكىن مەن ءپىشىن, ادام مەن عالام, ۋاقىت پەن ماڭگىلىكتىڭ ءمانىن وزىنشە تۇسىندىرۋگە تىرىسادى.
قولونەر – ەشقاشان ولمەيتىن دۇنيە. ونەر ءارى كاسىپ كوزىنە اينالعان كەستەلى كارتينالارعا سۇرانىس قاشان دا جوعارى. ماقسات ءۇشىن تەر توككەن ادامعا كەڭىستىكتىڭ جاڭا جيەكتەرى اشىلا بەرەدى. مەملەكەتارالىق مادەنيەت كۇندەرى, مادەني ونەر الماسۋ, سۋرەتشىلەردىڭ بىرىككەن جانە جەكە كورمەسى, حالىقارالىق ونەر فەستيۆالدارى, بايقاۋلارعا قاتىسۋ – ءار سۋرەتشىنىڭ ارمانى. ز.مۇحامەدجان دا تانىمدى كەڭەيتىپ, ءبىلىمىن ارتتىراتىن, وزگەنىڭ جەتىستىگىمەن تانىسىپ, ءوز مۇمكىندىگىن سارالايتىن كورمەلەردىڭ بەل ورتاسىندا كوپ ءجۇردى. زەينەلحاننىڭ ءبىرتالاي تۋىندىسى بيىك ونەردىڭ باعاسىن بىلەتىن جەكە كوللەكتسيونەرلەردىڭ قىمبات قازىناسىنا اينالىپ, الەم مەملەكەتتەرىنە تاراپ كەتتى. ەڭ قىمبات كارتيناسى لوندونداعى كورمەدە ساتىلدى. كەيدە تۋىندىلارى ساتىلىپ كەتكەن سوڭ, ءىشى قۋىس تارتىپ بوساپ قالعانداي, كوڭىلىنە الاڭ كىرىپ, قينالاتىنى بار. قايتالاپ جاساعىسى كەلىپ وقتالعانىمەن, ول بەكەر تىرلىك. ال كەيدە ابستراكتسيا كارتينالاردىڭ ناعىز الۋشىسى تابىلىپ, شىعارماسى شىن ونەردىڭ پارقىن بىلەتىن پاراساتتى ادامنىڭ قولىنا وتسە, قىزىن جاقسى جەرگە ۇزاتىپ, كوڭىلى جاي تاپقان اكەنىڭ كۇيىن كەشكەندەي, جانى بايىز تاۋىپ, جۇرەگىنە تىنىشتىق ورناپ, ولقى تارتىپ قالعان كەۋدەسىن جاڭا يدەيالارمەن تولتىرۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى.
زەينەلحان مۇحامەدجاننىڭ ەسىمى «قازاقستاننىڭ رەكوردتار كىتابىنا» ەندى, ول – «ماستەر كلاسس – 2000» حالىقارالىق ونەر فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى, تاشكەنتتە وتكەن «بيەناللە – 2001» حالىقارالىق ونەر فەستيۆالىنىڭ ديپلوماتى, يۋنەسكو-نىڭ «ساپا بەلگىسى» سەرتيفيكاتىنىڭ يەگەرى. ول قازاقستاننان وزگە گەرمانيا, شۆەتسيا, فرانتسيا, انگليا سەكىلدى الىس شەتەلدەر مەن وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان باستاعان پوستكەڭەستىك ەلدەردە جەكە كورمەلەرىن وتكىزدى. ىلگەرىدە جارىق كورگەن «قازاق كەستە ونەرىنىڭ تاريحى» اتتى شاعىن كىتاپشاسى الداعى ۋاقىتتا مازمۇنى بايىتىلىپ, ۇلكەن البوم بولىپ باسپادان شىققالى جاتقانى دا كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتادى. قىرىق جىلعا جۋىق سەرىك ەتىپ كەلە جاتقان سيرەكتەۋ ونەر قىزى بوتاگوزدىڭ دە بويىنا دارىپ, اكە جولىن جالعاعانى تۇقىم-تەكتىڭ زاڭدىلىعىنان بولار. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنداعى ساندىك-قولدانبالى ونەر فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەگى بوتاگوز زەينەلحانقىزى تىرناقالدى تۋىندىلارىمەن-اق كەلەشەگىنەن زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن كەستە ونەرىنىڭ ناعىز مايتالمانى بولاتىنىن دالەلدەپ ءجۇر. حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىندە لاۋرەات اتانىپ, كورەيادا جەكە كورمەسىن وتكىزىپ, باسقا بايقاۋلاردان دا جۇلدەلى ورىن يەلەنىپ جۇرگەنى اكەسىنىڭ توبەسىن كوككە جەتكىزىپ, كوڭىلىن مارقايتادى.
ماڭگىلىكتىڭ مانىنە ۇڭىلگەن كەستە ونەرىنىڭ ءالى دە اشىلماعان مۇمكىندىگى كوپ. كوركەمدىك كەڭىستىگى وزگە ەشكىمگە ۇقسامايتىن سۋرەتشىنىڭ بىرەگەي مازمۇندى شىعارمالارىنىڭ تاقىرىبى جىل وتكەن سايىن قۇنارلانىپ, ال كۇمىس تۇستەس ءبىز سالعان سيمۆوليكالىق بەينەلەر ۋاقىت كۇتكەن ەڭ وتكىر ءسوزدى تولعاپ كەلەدى. ز.مۇحامەدجاننىڭ ءار تۋىندىسى – الەمدى نازىك ءارى تەرەڭ تۇسىنەتىن شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ساناسىندا تايتالاساتىن وي ءدۇمپۋىنىڭ جەمىسى.
الماتى