«قۇشاق جەتپەيتىندى قۇشاقتاي المايسىڭ». اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىنداعى پرەزيدەنت سوزىنە ءۇن قوسۋدى قاراستىرعاندا وسى ويماقتاي وي ەسكە ءتۇستى. شىن مانىندە, ەلدىك تولعاۋىنا اينالعان بۇل سوزدەگى تۇجىرىمدامالىق تۇيىندەردى تەزيستەر تۇرىندە اتاپ-اتاپ ءوتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوز سوزىندە ء«بىرتۇتاس يدەولوگيالىق كەڭىستىك», «يدەولوگيانىڭ جاڭا باعدارى», «ماڭىزدى يدەولوگيالىق تۇجىرىمدارىمىز» دەگەن تىركەستەردى قولدانعانىنا نازار اۋدارعىمىز بار. بۇل – قاعيداتتى ماسەلە. بارشاعا بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى يدەولوگيا ۇعىمى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭمەن استاستىرىلا قاراستىرىلىپ جۇرگەنى, «يدەولوگيامەن ءومىر ءسۇرىپ كوردىك قوي. سودان جەتىسكەنىمىز شامالى عوي» دەپ سويلەۋ ءسوزدىڭ سالتى بولىپ كەتكەنى بەلگىلى. وتكەندەگى قوعامىمىز ۇستانعان ماركسيزم يدەولوگياسى شىندىق-بولمىسقا سايكەس كەلمەي, اقىرى تۇبەگەيلى داعدارىسقا ۇرىندىرعانى راس. سوعان قاراپ, جالپى يدەولوگيالى قوعام تىعىرىققا تىرەلمەي تۇرمايدى دەۋ, ءسويتىپ, شىن مانىندە, يدەولوگياسىزدانۋعا شاقىرۋ ءجونسىز. شىنتۋايتىندا, «يدەولوگيا» تەرمينىنىڭ وزىندە جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز ماعىنا جوق جانە بولۋى دا مۇمكىن ەمەس. ول گرەكتىڭ «يدەيا» جانە «لوگوس» دەگەن سوزدەرىنىڭ قوسىندىسى عانا. بيولوگيانىڭ ءومىر تۋرالى ءىلىم, زوولوگيانىڭ جان-جانۋارلار تۋرالى ءىلىم, گەولوگيانىڭ جەر تۋرالى ءىلىم, فيلولوگيانىڭ ءسوز تۋرالى ءىلىم ەكەنى سياقتى, يدەولوگيا – يدەيا تۋرالى ءىلىم. بولدى. ءبىتتى. دەمەك بار ماسەلە قانداي يدەولوگيانى ۇستانۋعا, ونى قانداي ماقساتقا, ەڭ باستىسى, قالاي پايدالانۋعا تىرەلەدى.
قازىرگى تاڭداعى ماڭىزدى يدەولوگيالىق تۇجىرىمداردى پرەزيدەنت «تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق» دەپ قاداۋ-قاداۋ ەتىپ, اتاپ-اتاپ كورسەتتى. ورىننىڭ تارلىعىنا بايلانىستى ءبىز ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىككە عانا از-كەم توقتالساق دەيمىز.
كىسىلىكتىڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – ادامنىڭ ادىلدىگى. ەلدىكتىڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – قوعامنىڭ ادىلدىگى. حالقىمىز اقىلدىڭ ازبايتىنىنا, ارامدىقتىڭ وزبايتىنىنا, ادىلدىكتىڭ توزبايتىنىنا قاي كەزدە دە سەنگەن. بابالارىمىز بىزگە حالىقتىق قۇندىلىقتاردىڭ اسا ءبىر قاسيەتتىسى رەتىندە ادىلەتتىلىكتى اماناتتاعان. سونىمەن بىرگە ادىلەتتى قازاقستان دەگەنىمىز بارلىق ماسەلەسى شەشىلە قالاتىن قازاقستان ەمەستىگىن دە ەستەن ەكى ەلى شىعارۋعا بولمايدى. ادىلەتتىلىك ورناتۋ – ءتۇيىندى ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋدىڭ تەتىگى. ادىلەت – ءادىل ەتۋ. ادىلەتتىلىك – بىرەۋلەردىڭ ماڭدايى تەرلەمەي-اق, شەكەسى شىلقىپ ءومىر سۇرۋىنە, بىرەۋلەردىڭ ارقا ەتى ارشا كۇيگە تۇسسە دە, كەدەيلىكتىڭ قامىتىنان قۇتىلماي جۇرۋىنە توسقاۋىل قويۋ دەگەن ءسوز. ادىلەتتىلىك – قولىنان ءىس كەلەتىندەردىڭ, ەلىم دەيتىندەردىڭ, جەرىم دەيتىندەردىڭ جۇلدىزى جانۋىنا جاعداي جاساۋ, اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرىپ, جوعارىعا جۇلقىنا جىلجيتىنداردىڭ, ءسويتىپ, وزىنەن قابىلەتتىلەردىڭ الدىن ورايتىنداردىڭ قادامىن تۇساۋ دەگەن ءسوز. جاقسى جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جاقسى تۇرۋى, شارۋاسىن ماندىتپايتىنداردىڭ, ءىسىن وندىرمەيتىندەردىڭ شاماسىنا قاراي كۇن كەشۋى, كورپەسىنە قاراي كوسىلۋى دە – ادىلەتتىلىك. مەريتوكراتيانىڭ تۇپكى ءمانى دە – ادىلەتتىلىك. ءبىز ادەتتە مەريتوكراتيانىڭ ءبىر قىرىن لايىقتىلاردىڭ جوعارىلاتىلۋىن ايتامىز. جوق, لايىقسىزداردىڭ تومەندەتىلۋى دە – مەريتوكراتيا. بۇكىل الەمدە سولاي. ەگەر ادام وزىنەن قابىلەتى كەم تۇرعىلاسى اكەسىنىڭ, كوكەسىنىڭ, جاكەسىنىڭ كومەگىمەن, جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقاتىن جىلماعايلىعىمەن ءۇرىپ ءىشىپ, شايقاپ توگىپ جۇرگەنىن كورسە, وندا قوعامداعى ادىلەتتىلىكتەن تۇڭىلەدى, تورىعادى. قانشا جانتالاسسا دا, ءىسى ىلگەرىلەمەي جاتقان اكەسىنە قاراپ, بالالاردىڭ دا جىگەرى جاسيدى, ولاردىڭ دا ءومىردى باستاماي جاتىپ, بولاشاقتان ءۇمىتى ۇزىلەدى. مىنە, ادىلەتتىلىك وسىعان جول بەرمەۋ ءۇشىن كەرەك.
الەۋمەتتى ءادىل ەتۋ ارقىلى-اق تالاي ءتۇيىندى تارقاتا الامىز. باعا ءادىل قويىلسا, جالاقى ءادىل بەلگىلەنسە, قىزمەت ءادىل بەرىلسە, ەل بايلىعى ءادىل بولىنسە, قوعام مۇشەلەرىنىڭ كوڭىلى دە تىنىش تابادى. ادامنىڭ كوڭىلى تىنىش بولسا, قوعامنىڭ ءومىرى دۇرىس بولادى. وندا اركىم ءوز جەتىستىگى ءۇشىن ءوزىن باعالايدى, ءوز كەمىستىگى ءۇشىن ءوزىن كىنالايدى. سۇلتانماحمۇتتىڭ «جاقسىلىق كورسەم وزىمنەن, جاماندىق كورسەم وزىمنەن. بىرەۋ قىلدى دەگەندى, شىعارامىن سوزىمنەن» دەيتىنى سودان ەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىراۋداعى ءسوزى «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» دەپ اتالدى. ادالدىقتى ارداقتاۋ قوعامدىق قارىم-قاتىناستا جاڭا ۇلگى-قالىپتار ورنىقتىرادى. ەندىگى جەردە كوپتەگەن ۇعىم بىرتە-بىرتە قايتا قارالادى. ەڭبەكتىڭ قادىرى ارتادى. ەڭبەكسىز كەلەتىن بايلىقتىڭ جولى كەسىلە باستايدى. بۇعان كەلەسى جىلدان-اق كىرىستى جاريا ەتۋدىڭ جاپپاي ەنگىزىلەتىنى دە كومەكتەسەدى. ول بويىنشا بارا-بارا بارشا جۇرتشىلىق جىلما-جىل ءوزىنىڭ تابىسىنىڭ شىققان كوزىن جىپكە ءتىزىپ تۇرىپ كورسەتىپ وتىرۋعا مىندەتتى. مىناۋ – ايلىقتان ءتۇستى, مىناۋ – سىيلىقتان ءتۇستى, مىناۋ – ءۇيدى ساتقانىمنان, مىناۋ – كولىگىمدى ساتقانىمنان, مىناۋ – قالاماقىدان ءتۇستى, سوعان انانى الدىم, سوعان مىنانى سالدىم دەگەن سياقتى. جانە وسىنىڭ ءبارى قۇجاتپەن تياناقتالۋعا ءتيىس. تابىسىڭىزدى تياناقتاي الماساڭىز, وزىڭىزگە عانا رەنجۋىڭىز كەرەك. تەك وسىنىڭ ءوزى ادامنىڭ اياعىن ابايلاپ باستىرتادى. جىمىسقى جولمەن الىنعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتى, كولدەنەڭ تابىستان تۇسكەن قىمبات كولىكتى, تاعى باسقانى اعاسىنىڭ, اپاسىنىڭ, ناعاشىسىنىڭ, باجاسىنىڭ, بالدىزىنىڭ اتىنا جازدىرىپ قوياتىن بۇرىنعى ساسىق قۋلىق تا وندايلاردى قۇتقارمايدى, ويتكەنى الگى مول تابىستىڭ شىققان كوزىن ەندى سول ادامدار – اعاسى, اپاسى, ناعاشىسى, باجاسى, بالدىزى قۇجاتپەن تياناقتاۋعا ءتيىستى بولادى... ولار قالاي تياناقتاسىن؟ ولار بۇدان بىلاي الگى باتپان بايلىقتى ءوز اتىنا جازدىرتۋدان ات-تونىن الا قاشادى, ارينە.
قوعام بىرلىگىنىڭ باستى شارتى – ادام بىرلىگى. ورتاق ماقساتقا ۇمتىلعاندا, وتباسىن اسىرايتىن, وتانىنا سەبى تيەتىن ەڭبەككە جۇمىلعاندا, ادىلدىككە سەنگەندە, زاڭعا كونگەندە, ادامدار دا بىرىگە تۇسەدى. قوعام بىرلىگىنىڭ تاعى ءبىر شارتى – حالىق پەن بيلىكتىڭ بىرلىگى, ءوزارا سەنىمى. بۇل بىرلىكتى بەكەمدەۋدىڭ, بۇل سەنىمدى نىعايتۋدىڭ ءبىر جولى – مەملەكەتتىك قىزمەتكە قۇرمەتتى قالپىنا كەلتىرۋ. وكىنىشكە قاراي, سان ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى مەملەكەتتىك قىزمەتشى اتاۋلىعا «شەنەۋنىك» دەگەن شەكپەندى جابا سالىپ, شەتىنەن وڭدى-سولدى شەنەۋ, بەدەلىن ءتۇسىرۋ ادەتكە اينالىپ بارادى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىنى بيلىكتى بەتالدى بەتتەن الۋ باسىپ تۇرعان قازىرگىدەي ۋاقىتتا مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋدىڭ باستى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك قىزمەت ەكەنىن, ەلدىكتى ەڭسەلەنتۋدىڭ تايعاق كەشۋلى جولىندا اتتان تۇسپەي, ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشىپ جۇرگەن ازاماتتار بارىن ايتۋ, ولاردىڭ اتىن, ابىرويىن عايباتتان, جالادان قورعاۋ قاجەت-اق. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى تۇقىرتا بەرگەن سايىن مەملەكەتتىڭ دە تۇعىرى تۇقىرتىلا تۇسەدى. وسىنى دا ەسكەرەيىكشى.
جەتىستىك پەن كەمىستىكتىڭ ارا-سالماعى تۋرالى بايىپتى پىكىر ادىلەتتىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك ۇيلەسكەن جەردە عانا قالىپتاسا الادى. الايدا قالايدا ەشنارسەگە كوڭىلى تولماي سويلەۋ, اتقارىلعان ءىستىڭ بارىنە تەك قارالاي قاراۋ ادەتى سوڭعى كەزدە دەربەس ويلاۋدىڭ, وزىندىك پىكىرى بولۋدىڭ, ەركىن ويلاۋدىڭ كورىنىسى رەتىندە دارىپتەلىپ, ءوزىنىڭ قوعامداعى ورنىن قولدان كوتەرمەلەۋدىڭ, ءويتىپ-ءبۇيتىپ ءوز باعاسىن ارتتىرۋعا تىرىسۋدىڭ قۇرالىنا اينالىپ بارا جاتقانىن الەۋمەتتىك جەلىلەردەن ءسات سايىن كورىپ وتىرمىز. حالىقارالىق, ۇلتارالىق قاتىناستارعا قاتىستى ويعا كەلگەن وسپادار ءسوزدى وڭدى-سولدى ويقاستاتا بەرۋدىڭ اۋىر سالدارلارى بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. بۇعان «ۆ فەيسبۋكە ۆاجنو منەنيە تەح, ۋ كوگو ەگو نە سپراشيۆايۋت» دەي سالۋدىڭ ءجونى كەلمەيدى. سوندىقتان ينتەرنەت سايتتارىنداعى مودەراتورلىق قىزمەتكە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىكتى دە ويلاستىرماسا بولمايدى, تەگىندە. بۇل جونىندەگى دەپۋتات كەزىمىزدە وتكىزە الماعان ۇسىنىسىمىزدى زەينەتكەر كەزىمىزدە وتكىزە قالادى ەكەنبىز دەپ ۇمىتتەنە قويماسپىز, دەگەنمەن مودەراتسيانىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلەتىن مونيتورينگ ەكەنىن, ونىڭ قوعامنىڭ الەۋمەتتىك گيگيەناسى ءۇشىن قاجەتتىلىگىن قايتالاي ايتۋدى پارىز سانايمىز.
اڭگىمەنى ءبىر تاقىرىپپەن شەكتەيىن دەپ باستاعانىمىز راس. ايتسە دە ءسوز سوڭىندا مىنا جايدى ايتپاي تاعى كەتە المايمىز. كورىسۋ كۇنىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, كەڭىستىگىن كوبەيتكەن, ءسويتىپ, ونى ءىس جۇزىندە ءاز ناۋرىزدىڭ ءتولباسىنا اينالدىرىپ بەرگەن بۇل ءسوز ۇلتتىق ۇلى مەرەكەمىزدى جاڭاشا اتاپ ءوتۋدىڭ ناقتى تەتىگىن تابۋىمەن دە كوپ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋعا جول اشاتىن بۇل جاقسىلىقتىڭ جايىقتىڭ جاعاسىندا, قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان وسىناۋ داڭقتى ءداستۇرى اتام زاماننان بەرى دۇبىرلەپ اتالاتىن ولكەدە جاريا ەتىلۋى دە جانىمىزدى جادىراتىپ جىبەرگەنى جانە راس.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى