ەڭبەككە ساي ناپاقا

اي سايىن 150-160 مىڭ تەڭگە ليزينگتىڭ اقشاسىن تولەيدى. ال بىراق اۆتوبۋستى كۇتىپ ۇستاۋ, جۇر­گىزۋشىنىڭ ايلىعى, جانار-جاعار­ماي شىعىنىن ەسەپتەگەندە تابىس تۇككە دە جەتپەي قالادى. مىنە, وسى شىعىنداردى جابۋعا مەملەكەت سۋبسيديا تولەيدى.

دەگەنمەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ شۋ كوتەرۋىنە باستى سەبەپ ايلىق ماسەلەسى بولدى. ولار الماتى, استاناداعى شوپىرلار سەكىلدى 15 كۇنگە 400-500 مىڭ تەڭگە ايلىق تولەۋدى تالاپ ەتتى. كاسىپوداق قالا اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ باستاپقىدا ايلىقتى 226 مىڭعا كوتەردى. وسىمەن داۋ-داماي باسىلعانداي بولدى. الايدا ءسال ۋاقىتتان كەيىن جۇرگىزۋشىلەر تاعى دا ايلىق­تى كوتەرسىن دەپ تالاپ قويدى. كاسىپ­وداق ەگەر جۇمىسشىلار تالابى ورىندالماي, اۆتوبۋستار جۇمىسقا شىقپاي قويسا, قالادا ناعىز دۇربەلەڭ باستالادى دەپ اكىمدىكتى ايلىقتى كوتەرۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەردى قايتا قاراۋعا كوندىرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جولاۋشى تاسىمالداۋشى كومپانيالاردىڭ اۆتوبۋس جۇرگىزۋشى قىزمەتكەرلەرى­نىڭ جالاقىسى 370 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلدى.

«شىمكەنت قالاسى كاسىپ­وداق­تار ورتالىعى» اۋماقتىق كاسىپ­وداقتار بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى باۋىرجان التەەۆتىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسشىلار قۇقىن قورعايتىن ۇيىمنىڭ بىلتىر اتقارعان جۇ­مىس­تارىنىڭ بۇل – ءبىر پاراسى عانا. جالپى, كاسىپوداقتىڭ ءبىر مىندەتى جۇمىسشىلاردىڭ ماسەلەسىن دەر كەزىندە شەشىپ, ەرە­ۋىلگە جەتكىزبەۋ دەيدى وكىل. بۇ­عان قوسا كاسىپوداق «شىمكەنت رەم­سەرۆيس», «راحات-شىمكەنت», «كور­پوراتسيا بەرەكە ا», «وڭتۇستىك قۇرىلىس سەرۆيس», «اۆتوكومبينات 4» سەرىكتەستىكتەرىندە ەڭبەك داۋلا­رىنىڭ الدىن الدى.

«ادامعا ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى – لايىقتى جۇمىسپەن قامتىلۋ. ەكىن­شىدەن, ەڭبەك ورنى قاۋىپسىز بولۋى شارت. سونىمەن بىرگە جالاقىسى دا قوماقتى, تۇتىنۋ سەبەتىنە ساي بولۋى قاجەت. بىلتىر ەلدە 21% ينفلياتسيا بولدى. بيىل 12%-دى شامالاپ تۇر. وعان جۇمىسشىنىڭ ەش كىناسى جوق قوي. سوندىقتان مەكەمە ينفلياتسياعا قاراي جۇمىسشى­نىڭ ايلىعىن يندەكساتسيالاپ وتىرۋى قاجەت. بۇل – ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ جۇمىس بەرۋشىگە قو­يىپ وتىرعان تالابى. ياعني ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قاراي ايلىقتى يندەكساتسيالاۋ – مىندەت. كەز كەل­گەن مەكەمەنىڭ وعان جاعدايى كەلەدى. الايدا كوپشىلىگى ولاي ەت­كىسى كەلمەي تابىسىن جاسىرادى. پايدا تاپپاسا, ول مەكەمە جۇمىس ىستەمەيتىن ەدى. ايتپەسە, ماسەلەن, ءبىر ۇيىمنىڭ باسشىسى قوس-قوس كولىككە, ءزاۋلىم ۇيلەر سالۋعا اق­شانى قاي جاقتان الىپ جاتىر. ەكى جىلدا قالادا مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىعى 50% كوتەرىلدى. ەندى وسى باستامانى جەكە كاسىپكەرلەر دە قولداسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. كاسىپورىندار تا­بىس تاپقان سايىن جۇمىسشىلاردىڭ دا ايلىق جالاقىسى كوتەرىلىپ ­وتىرۋى كەرەك. شىمكەنتتە قازىر­گى تاڭدا ورتاشا ايلىق جالاقى – 270 مىڭ تەڭگە. پرەزيدەنت باستاماسىمەن ەڭ تومەنگى ايلىق جالاقى ەلىمىز­دە 85 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلدى. ول باستاپقى كەزدە 42 مىڭ تەڭگە بولاتىن. سودان 60 مىڭعا ءوستى. ەندى 85 مىڭ بولىپ وتىر. اتقارۋشى بيلىكتىڭ ايلىقتى جوعارىلاتۋعا كاسىپوداقتىڭ دا ۇلكەن ىقپالى تيگەنىن جاسىرۋعا بولمايدى. ال نەگىزىندە ەڭ تومەنگى ايلىق ورتاشا جالاقىنىڭ 50%-ىنان تومەن بولماۋى كەرەك. ماسەلەن, شىمكەنتتە ەڭ تومەنگى ايلىق 270 مىڭنىڭ جارتىسى 135 مىڭ تەڭگە بولۋى شارت. كاسىپوداق ايلىق كوتەرۋ ماسەلەسىن 3 جىلدان بەرى ايتىپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ ەل «ەستيتىن مەملەكەت» قاعيداسىن ۇستاناتىندىقتان ەڭ تومەنگى ايلىق جالاقى 3 جىلدا 42 مىڭنان 85 مىڭعا ءوستى. دەگەنمەن ول الدە دە كوتەرىلەدى دەگەن سەنىم بار. بۇيىرسا, 135 مىڭعا جەتسە, كاسىپوداق ءوز ماقساتىنا جەتتى دەگەن ءسوز. ءتىپتى ايلىقتى ەسەپتەۋدىڭ تىڭ ءتاسىلىن مەملەكەت باسشىسىنا ۇسىندىق. پرەزيدەنت جاڭا ءتاسىلدى پايدالانۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋدى دا تاپسىردى», دەدى ب.التەەۆ.

كاسىپوداق 2023 جىلدى «قا­ۋىپ­سىز ەڭبەك جىلى» دەپ جاريا­لاپتى. سونىڭ اياسىندا 44 سەمينار وتكىزگەن. ء«حالىڭ قالاي, باستاۋىش ۇيىمى؟» دەگەن اكتسيا ۇيىمداستىرعان. كاسىپوداق ۇيىمىنا مۇشە ەمەس مەكەمەلەرگە دە بارىپ ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى, ەڭبەككەرلەر قۇقىعى جونىندە تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. كاسىپوداق توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي سەمينارلاردىڭ ناتيجەسىندە مەگاپوليس كاسىپ­ورىن­دارىندا وندىرىستىك جاراقات الۋ, جازاتايىم وقيعالار تومەندەي باستاعان. ماسەلەن, 2022 جىلى جازاتايىم وقيعالار سانى 30 بولسا, 10 ادام قايتىس بولعان. بىلتىر 5 ادام جۇمىس ورنىندا قايتىس بولسا, 19 ادام ءتۇرلى دارەجەدە جاراقات العان. تاعى ءبىر ايتا كە­تەرلىگى, قازا بولعان 5 ادامنىڭ تور­تەۋى – ەشقانداي كاسىپوداعى جوق مەكەمەلەردىڭ جۇمىسشىلارى. ياعني كاسىپوداق توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستىك جاراقات پەن قايعىلى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدا كاسىپوداقتىڭ اتقارار ءرولى ۇلكەن بولىپ تۇر. بۇعان قوسا وندىرىستىك جاراقاتتانۋ دەڭگەيى رەسپۋبليكا بويىنشا مىڭ ادامعا شاققاندا 0,31%-دان اسپاۋعا ءتيىس. ال مەگاپوليستە بۇل كورسەتكىش بىلتىر 0,017 %-دى قۇرادى.

سونداي-اق شىمكەنتتە الەۋ­مەتتىك ارىپتەستىك, الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ جو­نىندەگى وڭىرلىك كوميسسيا جۇ­مىس ىستەيدى. بىلتىر ۇشجاقتى كو­ميس­سيانىڭ 6 ءماجىلىسى وتكەن. ناتي­جەسىندە, 70 كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيتىن 1 150 قىزمەتكەردىڭ 500 ملن تەڭگەگە جۋىق جالاقى قارىزدارى قايتارىلدى. ەڭبەك داۋلارىنىڭ الدىن الۋدىڭ, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ باستى كەپىلى – ۇجىمدىق شارت. مەگاپوليستە كاسىپوداققا قاراستى مەكەمەلەردە 1 755 ۇجىمدىق شارت ءتۇزىلدى. كاسىپوداق توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, 6 مىڭنان اسا كاسىپورنى بار قالا ءۇشىن بۇل كورسەتكىش وتە از. دەگەنمەن مەگاپوليستەگى ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالدى ايماقتاردا ورنالاسقان كوپتەگەن ءوندىرىس ورنىندا ۇجىمدىق شارت تۇزىلمەگەن.

جالپى اۋماقتىق كاسىپوداق­تار بىرلەستىگى رەسپۋبليكالىق كا­سىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ شىمكەنتتەگى وكىلدىگى بولىپ سا­نالادى. ونىڭ 8 سالالىق, 7 جەر­­گىلىكتى كاسىپوداق فيليالدارى بار. شىمكەنتتەگى اۋماقتىق كا­سىپوداقتار بىرلەستىگىنە – 60 مىڭ­عا جۋىق ادام مۇشە. ءوز كەزە­گىن­دە كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى 2024 جىلدى «لايىقتى ەڭبەك جىلى» دەپ جاريالادى.

شىمكەنت