تاعدىرمەن استاسقان تۋىندى

بىرنەشە جىل بۇرىن جۇماباي شاشتاي ۇلى «رەپرەسسياعا ۇشىراعان» «قىزىل قاردى» قايتا جازىپ, رومانعا اينالدىردى. وتىز جىلدان كەيىن وز­گەشە تۇرلەنگەن شىعارما كىتاپ بولىپ, وقىرمانىمەن قايتا قاۋىشتى. جا­زۋشىمەن ءبىر سۇحباتىمدا: «كوپ جىل­داردى اراعا سالىپ بارىپ «قىزىل قاردى» قايتا جازعان ەكەنسىز, ەستۋىمىزشە. ديناميكاسى جاقسى, بىراق ءا دەگەننەن «جولى بولماعان» بۇل شىعارماعا ورالۋدىڭ قاجەتى بار ما ەدى؟» دەگەنىمدە بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدى: «دوس ءارى باۋىر رافات دەگەن ادە­بيەت­شىنىڭ ماقسۇت دەگەن بىرگە وقىعان جىگىتى كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى حابارلاسىپ: «جۇمەكە, «قىزىل قاردى» نەگە ۇلعايت­پايسىز؟ رافات تولىق كورىنۋ كەرەك قوي دەپ ويلايمىن» دەپ بازىناعا ۇقساس ۇسىنىسىن ايتىپ قالدى. رافاتتىڭ جازۋىما دا شاراپاتى كوپ ءتيىپ, كەمشىلىكتەردى كوزىمە باقىرايتىپ قويىپ بۇكپەسىز ايتىپ سالاتىن. بىراق «قىزىل قاردا» ءوزىنىڭ پروتوتيپ ەكەنىن بىلسە دە, ول تۋراسىندا ءبىراۋىز ءتىس جا­رىپ, ءتىل قاتقان ەمەس. ونىڭ ومىردەگى ورنى اسا قىمبات كورىندى مە, كۋرستاس دوسى­نىڭ قولقاسى سەبەپكەر بولدى ما, ايتەۋىر قولىما قالام العىزعان ەدى».

شىعارمانى باستاماي جاتىپ, الدىمەن تاقىرىبىنا ەرىكسىز ۇڭىلەسىز. قاردىڭ قىزىلى بولۋشى ما ەدى؟ تاقىرىپتىڭ استارىندا ءبىر سىردىڭ بارى انىق. جالپى, بۇل روماندا قوي ءوسىرۋشى جاستاردىڭ قاجىر-قايراتى كورسەتىلگەن دەپ ءجيى ايتىلادى. اتالعان پىكىرمەن تولىققاندى كەلىسۋگە بولماس. نەگە دەسەڭىز, اۆتوردىڭ ايتپاعى قوي شارۋاشىلىعىمەن عانا بايلانىستى ەمەس. قالامگەر قوي باعۋدى ادەبي فون رەتىندە الىپ, سول ارقىلى اكە مەن بالا اراسىنداعى كىرشىكسىز قارىم-قاتىناستى جانە وقۋ-بىلىمگە قۇشتار جاس كەيىپكەردىڭ ىشكى پسيحولوگياسىن جەتكىزىپ وتىر. قوي ءوسىرۋشى اكە مەن بالانىڭ وبرازى سول قوعامنىڭ كەلبەتىنەن ءھام تىنىسىنان حابار بەرەدى. سانسىزباي قارت پەن ۇلى جايلاۋدىڭ تىنىمسىز جانە قايتالاما تىرشىلىگى ءبىر قاراعاندا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن اڭداتسا, تەرەڭدەپ ۇڭىلسەڭىز, اكە سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرگىسى كەلمەيتىن ۇل مەن سوقىر ساياساتتىڭ ايداۋىمەن قوي سوڭىنا ىلەسكەن قاريانىڭ مۇڭلى شەرىنە جولىعاسىز. سول ۋاقىتتاعى قوعامنىڭ انىق بەت-بەينەسى اتاكاسىپكە تىكەلەي باي­لانىپ تۇرعانىن اۆتور شىعارمادا ادەمى سۋرەتتەيدى. ماسەلەن, شاندوزدىڭ جايلاۋعا ايتقان مىنا ءبىر سوزىندە ءوز زامانىنىڭ تابى ءبىلىنىپ تۇرعانداي: ء«اي, اكەڭ باققان قويدى قاقان (جايلاۋدىڭ تۋعان اعاسى) باقتى. قاقان باققان قويدى سەن باقتىڭ. تۇقىمدارىڭا بۇدان باسقا كاسىپ جازبادى ما؟ ايتشى سونى».

جايلاۋ – جاس وبراز. بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن جوعارى ءبىلىم الا الماي, قوي باعۋعا جاستىعىن سارپ ەتىپ جۇرگەن قازاق. قويشى اكەسىنە ءوز ارمان-قيالدارى تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز ايتا الماعان ول اتا-اناعا قارسى شىقپاۋدىڭ استارىن اشىپ تۇرعانداي. دەسەك تە جايلاۋدىڭ ويىندا مۇلدەم باسقا دۇنيە بارداي كورىندى. ەش­كىمگە تيەگىن اعىتا المايتىن سىر ونى بولاشاققا جەتەلەدى. قىزىعى سول, جايلاۋ قوي سوڭىنان تاياق ۇستاعان ساۋاتسىز قويشى ەمەس. كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق ازامات. ولاي دەيتىنىمىز, كەيىپكەردىڭ كىتاپقۇ­مارلىعىندا. ول وقىعان تۋرگەنەۆتىڭ «قار­ساڭدا» رومانى نەمەسە دجەك لون­دوننىڭ كىتاپتارى سوزىمىزگە ايعاق. ادەت­تە, قويشى دەسەك, سانامىزدا مالدان باس­قا ەشتەڭەگە قىزىقپايتىن ءھام تۇسىن­بەيتىن ادامنىڭ ەلەستەيتىنى راس. كەڭەس وداعى تۇسىندا وقۋعا تۇسە الماي قايت­قان جاستاردىڭ ۇجىمشار شارۋاشىلىعىنا اتسالىسۋى قالىپتى جاعداي ەدى. قازىرگى تاۋەلسىز قوعاممەن سالىس­تى­رار بولساق, اۋىلداعى قوي باعىپ جۇر­گەن جاس قازاقتىڭ قولىنان دجەك لوندون­نىڭ كىتاپتارىن كورۋ عاجايىپپەن تەڭ. شىعارماداعى كەيىپكەر شيرەك عاسىر بۇرىنعى قازاق قوعامىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە قاراعاندا ساۋاتتى, كىتاپقۇمار بولعانىن ايعاقتاپ تۇرعانداي.

شىعارما مازمۇنىنداعى اسەرلى شتريحتەر ءساتتى قولدانىلعان. جەمشوپكە ۇمتىلعان قويلاردىڭ اكە مەن بالانى تاپتاپ ءوتۋى, بىرىنشىدەن, جوقشىلىقتى ءبىلدىرىپ تۇرسا, ەكىنشىدەن, قوعامداعى ادامنان گورى مالدىڭ ماڭىزىن جوعارىلاتىپ تۇرعانداي. ارينە, ول ۋاقىتتا بيلىككە حالىق ەمەس, ولاردىڭ مال باسىنىڭ سانى كەرەك بولدى. مال اتاۋلىنىڭ مەملەكەت ءۇشىن قانشالىقتى كەرەك ەكەنىن اتال­عان رومان بۇكپەسىز ايتىپ تۇرعانداي. مۇندا ادىلەتسىزدىك تە جوق ەمەس. قويدىڭ امان­دىعى مەن كوبەيۋىن قالايتىن وكىمەت سول دارەجەدە ولارعا كومەك كورسەتە المادى. «ەش­تەڭەنى بىلمەيمىن. باستىسى, مال باسى امان بولسىن» دەگەن نيەتتەگى ادامدار شىعار­مانىڭ ءوڭىن كىرگىزىپ, زامان كەلبەتىنە بوياۋ قوسىپ تۇر. شىعارمادان مىسال كەلتىرسەك, باستىقتىڭ سانسىزباي قارتقا ايتقان: «قويدىڭ ءشوبىن جىلقىڭا بەرىپ تاۋىستىڭ. كۋلاكسىڭ. سوتتالاسىڭ, ءبىلدىڭ بە!» ءسوزى جازىقسىز جاپا شەگۋدىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەي نەمەنە؟! بۇل جوقشىلىقتىڭ سيپاتىن كورسەتۋمەن قاتار مەملەكەتتىڭ سول كەزەڭدەگى ەكونومي­كالىق احۋالىن اڭداتسا كەرەك. سانسىزباي قارتتىڭ «سۇم­دىق-اي, مالدىڭ دا ەسى اۋادى ەكەن! وسىلار ءوزىمىزدى جەپ قويماسا دە, اۋەلى!» دەگەن نازالى سوزدەرى جانە «القىمى ىسكەن ساۋلىق قاتارىنداعى ماڭگىرگەن قويدىڭ ءجۇنىن ج ۇلىپ جەپ; قاۋجاڭداپ تۇرعانداعى» وقىرماننىڭ اسەرى ءسىز ويلاعانداي بىر­قالىپتى بولماۋى مۇمكىن. وقىپ وتىرىپ, شوشىڭقىراپ قالعانىمىز راس.

شىعارمانىڭ ءون بويىنا ۇڭىلسەڭىز, ادامي قاسيەتتەردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جانە ادامي كۇيلەردى بايقايسىز. جالعىزدىق سارىنى ءار كەيىپكەرگە ورتاق. ماسەلەن, سانسىزباي قارتتىڭ كەمپىرى الىس اۋىلدا, ول وزىنشە جالعىز. اعاسى قاقاننىڭ مىنەزى ءبىر قىزىق, ول دارالىقتى جاقسى كورەدى. سوندىقتان جالعىز. ال جايلاۋ بار ويى شاندوزدىڭ ۇيىن­دەگى جاناردى ويلاۋمەن, ودان قالسا, قالاداعى وقۋىن قيالداۋمەن, ءوز ويىمەن ءوزى جالعىز.

ءيا, ادەبيەتتى تاعدىر جاسايدى. ءومىر كورمەي تۇرىپ ۇلكەن شىعارما تۋدىرۋ قيىن. جىلقىشىنىڭ بالاسى, ء(وزى دە قوي باققان) جۇماباي شاشتاي ۇلى دا 1968-1969 جىلعى كورگەن قىستى ومىردە وزىنەن باسقا ەشكىم كورمەگەن جۇت سياقتى قابىلد­اعان بولار. ال اكەسى وتە قيىن قىس بول­عانىن بىلسە دە, «كورمەگەنىمىز جوق قوي» دەپ جان بالاسىنا مۇڭىن شاقپايتىن ادام. بۇل – قازاقى مىنەزدىڭ سونشالىقتى ايتا قالارلىقتاي ىرىلىگى ەمەس شىعار, بالكي. سان عاسىردان بەرى قالىپتاسقان ءومىر سالتىنان اجىراي المايتىن ۇستانىم عانا شىعار. جالپى, جازۋشى جاساعان اكە وبرازدارىندا ورتاق ءبىر مىنەز بار: ءبارى دە ەڭبەكسۇيگىش, ۇستامدى, «بالام» دەپ ەمىرەنبەيتىن سالقىن ادامدار (اسىرەسە, «قىزىل قار» مەن «شال مەن جىلقىدا»). ارينە, بۇل جەردەن بۇرىنعى قازاق اكەلەرىنىڭ مىنەزىن كورەمىز. الايدا وسى اكە مەن بالانىڭ اعىنان جارىلىپ سويلەسە الماۋى, ەكەۋارا جاقىندىقتى تەك ءۇنسىز ۇعىسۋى نەمەسە بالانىڭ اكە الدىندا اقتارىلا الماۋىنىڭ سالدارى ۇلكەن ءبىر تراگەدياعا ۇلاسپاسا دا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مىنەز كەمباعالدىعىنا اكەلۋى مۇمكىن بە دەيسىڭ.