جەتىسۋعا جەرسىنگەن قىزعالداق

باعباننىڭ ايتۋىنشا, 10 ملن جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن تيان-شان تاۋىنىڭ ەتەگىندە باس كيىم پىشىندەس ەرەكشە ادەمى گۇل پايدا بولعان. وسى جەردەن باستاۋ العان قىزعالداق گ ۇلى بۇكىل الەمگە تارادى. قازىر الەمدە قىزعالداقتىڭ 3 000-نان اسا ءتۇرى كەزدەسەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى – قازاقستان قىزعال­داعىنىڭ تۇقىمى. قازىر بۇل گۇل قاي مەرەكەنىڭ دە سانىنە اينالعان. قازاقى تۇسىنىك بويىنشا قىزعالداق – كوكتەمنىڭ, جاڭا تىرشىلىكتىڭ ءبىر بەلگىسى. ەلىمىزدە وسەتىن قىزعالداقتىڭ 18 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن.

كاسىپكەر ءوزىنىڭ بۇل ىسىنە 6 ملن تەڭ­گەگە جۋىق جەكە قاراجاتىن جۇم­ساعان. بۇگىندە  جىلىجايىندا قىزىل, سارى, قىزعىلت, اق, ءتۇرلى ءتۇستى, پيون تارىزدەس, شاشاقتى جانە قوس ءتۇستى قىزعالداقتىڭ سان الۋان ءتۇرى كوز قۋان­تىپ, كوڭىل جادىراتادى. جىلى­جاي­­دا «كوكتەم ارۋىنىڭ» 14 ءتۇرىن جايقالتىپ وتىر. وسى ءبىر قاراپايىم ەڭبەك ادامىنىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگى – كوپشىلىككە ۇلگى. كوكتەم مەرەكەسى دەگەندە, ەڭ الدىمەن, ويىمىزعا اسەم دە نازىك گۇل شوقتارى ورالادى, اسىرەسە قىزعالداقتىڭ ورنى بولەك.

«مەن نەگە وسى وزىمىزدە جاقسى وسەتىن قىزعالداقتاردى الىستان اكە­لە­مىز دەپ ويلادىم. ونى سىرتتان تاسىمالداعاننان كەيىن ول گۇلدىڭ باعاسىنا دا, ساپاسىنا دا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. مەنىڭ قىزعالداقتارىم ەشقايدان اكەلىنگەن جوق, باقشامدا ءوسىپ تۇر, دەمەك ولاردىڭ گۇل شوقتارى دا ال­دە­قايدا ۇزاعىراق تۇرادى», دەيدى ب.بولەگەنوۆ.

وكىنىشتىسى, بۇل – ماۋسىمدىق جۇ­مىس. دەگەنمەن وعان قاراماستان ايەلى ەكەۋى جايقالعان جىلىجايدان الىسقا ۇزاعىسى كەلمەيدى. ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمىسى بار بولعاندىقتان قىسقى ۋاقىتتى پايدالى ءارى قىزىقتى وتكىزۋ نيەتىمەن وسى ءىستى قولعا الىپتى. بولاشاقتا دا گۇل وسىرۋمەن اينا­لىسۋعا نيەتتى.

جالپى, الماتىدان باستاۋ العان قىز­عالداقتار باتىسقا ءجيى ۇزاتىل­عان. الدىمەن پارسى جەرىندە, كەيىن تۇركيادا ەرەكشە گۇلدەر ەگىلە باستادى. تۇركيادا ولار العاش رەت كاسىبي تۇردە تاڭدالدى. وندا قىزعالداقتارعا «لالە» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن. وسىدان كەيىن تۇرىك ەلىندە «لالە» ەسىمى ءجيى قويىلىپ, تانىمالدىققا يە بول­عان. ەۋروپاعا قىزعالداق تۇقىمى العاش رەت 1554 جىلى اكەلىنىپ, «ۆەنا» دارىلىك وسىمدىكتەر باعىنا وتىر­­عى­زىلعان. ال «قىزعالداقتار ەلى» اتانىپ كەتكەن گوللاندياعا ەرەكشە گۇلدەر 1570 جىلى جەتكەن. وسى كەزدەن باستاپ ەۋروپادا ناعىز «قىزعالداقتار مانياسى» باستالادى. ونى كاسىپكەر گۇل شارۋاسىن باستاماس بۇرىن ابدەن زەرتتەگەن ەكەن.

«كوپ ويلانا كەلە قىزعالداق ءوسىرۋدى ۇيعاردىم. وزىمە تيەسىلى باق­شامنىڭ اۋماعىندا جالپى اۋدا­نى 110 شارشى مەتر جىلى­جاي سالدىم. سودان سوڭ گول­لان­ديا قىزعالداقتارىنىڭ تامىر-تۇيىندەرىن ساتىپ الدىم. ارنايى كومپانيا الماتىدان جەتكىزىپ بەردى. ونىڭ 14 ءتۇرلى سورتىنىڭ 30 مىڭعا جۋىق ءتۇبىرىن وتىرعىزدىم. ولاردىڭ ءتورت-بەسەۋى ەرتە گۇلدەيتىن سورت, قازىر­د­ىڭ وزىندە گۇلدەپ تۇر. گۇلدەردى تەح­نو­لوگيالىق ستاندارتقا ساي ساقتاۋعا قويامىن. جىلىجاي جىلى, سوندىقتان گۇلدەر جۇمساق, ال ساباعى مەن بۇرشىگى قاتتى ءارى سەرپىندى بولۋى ءۇشىن ولاردى سۋىقتا ۇستاۋ كەرەك. سول ءۇشىن ماعان جازعى ءاسۇيدى جابدىقتاۋعا تۋرا كەلدى. بۇل دا جەڭىل بولعان جوق. كوكتەمگە قاراي قىزعالداقتارىما سۇرانىس بولادى دەگەن ۇمىتتەمىن. جالپى, گۇلدەردى ءوسىرۋ, اسىرەسە جىلىجاي جاعدايىندا كۇتىپ-باپتاۋ ەرەكشە كۇش-جىگەر مەن قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. تەمپەراتۋرا رەجىمىن ساقتاۋمەن قاتار ىلعالدىلىق دەڭگەيى جانە باسقا دا كوپتەگەن سىرت كوزگە ۇساق-تۇيەك سياقتى كورىنگەنىمەن ماڭىزدى فاكتورلار بار. مەن گۇل بيز­نەسىنىڭ وسى بۇكىل ەرەكشەلىگىن بىرتىندەپ يگەردىم, ەندى ءونىمىمدى ساتۋ ءۇشىن ىسكەرلىك بايلانىستار ورناتۋىم كەرەك», دەيدى كاسىپ يەسى.

ول بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلى مۇم­كىن­دىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. Instagram مەن TikTok جەلىسىندە @sarkand_tulpan پاراقشاسى ارقىلى جارناما جاساپ, كوپشىلىككە ۇسىنادى. العاش رەت قولعا الىپ, گۇل ءوسىرىپ وتىرعان باۋىرجانعا زايىبى رانيا كومەكتەسەدى. ەگەر ءونىمنىڭ ءوتىمى كوڭىلدەگىدەي ءارى قولايلى بولىپ, تۇتىنۋشىلارى ەسەلەنسە, وندا كەلەسى جىلى قىزعالداق ءوسىرۋدى جالعاستىرىپ, كولەمىن بىرتە-بىرتە 150 مىڭ داناعا جەتكىزبەكشى. قازىردىڭ وزىندە تۇرعىنداردان ۇسىنىس كوپتەپ ءتۇسىپ جاتىر.

جەتىسۋ وبلىسى