باسقاسىن قايدام, باسپا ءىسى دامىعان مەملەكەتتىڭ وركەنيەت ولكەسىنە وزگە ەلدەن ءبىر قادام جاقىن تۇراتىنى اقيقات. الايدا ءناشرياتتىڭ ءناشىن كەلتىرىپ, قالام يەلەرىن حالىققا تانىتۋ دا – جەڭىل جۇمىستىڭ ءبىرى ەمەس. وسى تۇرعىدا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى كىتاپ ءىسىن دامىتۋ ماقساتىندا بىرقاتار جوبانى ۇسىنىپ وتىر. اتالعان جوبانىڭ ماڭىزى مەن تيىمدىلىگىنە توقتالىپ, جازۋشىلار مەن مەملەكەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ پىكىرىن تارازىلاپ كوردىك.
جاقىندا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەكە پاراقشاسىندا كىتاپ شىعارۋ ىسىنە قاتىستى جاڭا ەرەجەلەردى بەكىتكەنى تۋرالى ۇندەۋ جاريالادى. وندا سالا ءمينيسترى ەندى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپ سانى ارتاتىنىن جانە وتىنىشتەر جىلىنا ەكى رەت قابىلداناتىنىن ايتتى. جاڭا ەرەجە بويىنشا, ادەبي شىعارمانىڭ كولەمىنە قاراي اقىن-جازۋشىلارعا گرانت بەرىلەدى. مىسالى, 160 بەت كىتاپقا 4 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولىنەدى. ال كىتاپتى شىعارىپ, ساتۋ قالامگەردىڭ موينىندا بولماق. اۆتورلىق قۇقىق تا وزىندە قالادى. دەمەك قالامگەر كىتاپتى جازۋمەن قاتار, ساتا ءبىلۋى كەرەك. ال بىراق جۇرەككە جەتكىزە جازا العانىمەن, اقشاعا وتكىزە المايتىن قالامگەرلەر قايتپەك؟ گرانتتى ۇتقان كۇننىڭ وزىندە, باسپامەن كەلىسىپ, ونىڭ جارناماسىن جاساۋ, وڭىرلەرگە جەتكىزۋ شىعارماشىل ادامعا قيىنداۋ بولارى انىق. بىراق وزىنە سەنىمدى جازۋشىنى «كىتابىم وتپەي قالار ما ەكەن؟» دەگەن كۇماندى وي مازالاماسا كەرەك-ءتى. مىنەكەي, وسى ءبىر جاڭا ەرەجە شىعارماشىلىق تۇلعالاردى شىنايى نارىققا بەيىمدەلۋگە شاقىرعانداي. ال قالامگەر قاۋىمنىڭ بۇل جاڭالىقتى قالاي قابىلداعانى بىزگە دە قىزىق.
جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ 30 جىلدان بەرى كىتاپ شىعارۋ, جازۋشىنىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ جونىندەگى ماسەلەلەردە كوپتەگەن تۇيتكىل بولعانىن, بولىپ تا جاتقانىن, بىراق سوڭعى ءۇش جىلدا وڭ وزگەرىستەردىڭ كوپ بولعانىن ايتادى:
– ايدا بالاەۆانىڭ كىتاپ ىسىنە قاتىستى التى ماسەلەنى كوتەرگەنى ءبىزدى قۋانتتى. بىراق الدە دە تولىقتىراتىن تۇسى كوپ. ماسەلەن, «قالاماقى جانە اۆتورلىق قۇقىق» دەگەن تارماقتى تارقاتايىق. مەملەكەت 10 باسپا تاباققا 4 ملن اقشا بەرسە, جازۋشىعا اجەپتاۋىر كومەك. بىراق وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەكىنشى ءبىر ماسەلە بار. ءتورت ميلليون گرانت العان قالامگەر 160 بەتتىك شىعارماسىن ءوزى شىعارىپ, ءوزى تاراتۋ كەرەك. ول تاعى ماسەلە. سونىمەن قاتار باسپادا اۆتوردان كەيىن ەڭ ماڭىزدى ادام – ادەبي رەداكتور بولۋى كەرەك ەدى. ءبىز وسىنى ۇمىتتىق. ويتكەنى قازىر باسپاعا اقشا بەرىپ شىعارادى. ال ادەبي رەداكتورمەن ەشكىمنىڭ شارۋاسى بولماي قالدى. مىنە, وسى زاڭعا ونىڭ دا مارتەبەسىن ەنگىزۋ كەرەك, – دەدى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى.
ال جاس جازۋشى ءاليحان جاقسىلىقتىڭ پىكىرىنشە, كىتاپقا بايلانىستى وزگەرىستەر ماسىلدىق پسيحولوگياعا نەگىزدەلگەن. ول وقىرمانى جوق, سەنىمسىز جازۋشىلاردىڭ اينالىسار شارۋاسى.
– بيىل مەن ەكى رومان شىعارۋدى جوسپارلادىم. ءبىرىنشى رومانىمدى كەلىنشەگىمنىڭ اتىنا نەسيە الىپ باستىم. ساتىلىمعا شىعاردىم, بىراق ەشقانداي دۇكەنمەن كەلىسىمشارتقا وتىرمادىم. ويتكەنى كىتاپ دۇكەندەرى تانىمال جازۋشىلاردى عانا قابىلدايدى. ءارى ولاردىڭ تۇسكەن پايدادان ۇستاپ قالاتىن پايىزدىق مولشەرى كوپ. سوندىقتان ءوزىم جەكە پاراقشامدا, دوستارىمنىڭ پاراقشاسىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ساتتىم. بۇنىڭ بىرنەشە ارتىقشىلىعى بار. بىرىنشىدەن, بارىنشا تاۋەلسىز بولاسىز. ەكىنشى جاعى, كىتاپتى شىنايى وقىرماندار الادى. ياعني مەملەكەت باسىپ بەرگەندەگىدەي ءار جەردە جاتپايدى. ساتىپ العان وقىرمان مىندەتتى تۇردە وقيدى, پىكىر ايتادى. وقىرماندار دا جازۋشىنىڭ ءوز قاراجاتىنا باسقانىنا قاراپ قۇرمەت كورسەتەدى. ويتكەنى قازىر ءبارى شىنايىلىقتى جاقسى كورەدى. مويىندايمىن, ازداپ قينالدىم. كىتاپقا سۇرانىس وتە جوعارى. پوشتاعا ءبىر, تاكسيگە ەكى, پويىزعا ءۇش جۇگىرىپ ءار وبلىسقا, ءار قالا, اۋدان, اۋىلعا جەتكىزىپ ءجۇرمىز. بىزدە شىنايى وقىرماندار قالىپتاسقان جانە ولار كوپ. تەك قانا بار ماسەلە ءبىزدىڭ جازۋشىلاردا. ءبارى وسىنداي مەملەكەت تاراپىنان بولاتىن دۇنيەگە اۋىزدانىپ العان. ماسىلدىق پسيحولوگيا. ال ادەبيەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى وقىرمانىڭدى قالىپتاستىرۋ كەرەك. ودان سوڭ ساتىلىم, ودان سوڭ سىن, تالداۋ, باعاڭدى, ورنىڭدى, ءال-دارمەنىڭدى ءبىلۋ, سودان سوڭ قالاماقى الۋ. دامىعان ەلدەردە جازۋشى جازادى, ءوزى باسادى, ءوزى ساتادى نەمەسە ىسكە كوماندا ارالاسادى. ولار وسىلاي اقشا تابادى. مەن ج.روۋلينگتىڭ ۇلىبريتانيا بيلىگىنە الاقان جايىپ وتىرعانىن ەلەستەتە المايمىن نەمەسە ستيۆەن كينگ يلون ماسككە بارىپ «جاسىل ميل» دەگەن كىتاپ جازىپ ەدىم, شىعارۋعا كومەكتەسىڭىزشى» دەپ تۇرعانىن دا ويلاي المايمىن. بىراق ءبىز, جازۋشىلار كاسىپكەرلەردەن اقشا سۇراۋعا ءماجبۇر بولدىق. بۇل نەدەن, نەگە؟ بۇل – سەنىمسىزدىكتەن. «كىتاپتى ءوز اقشاما باسسام شىعىنعا ۇشىرامايمىن با, وتپەي قالسا قايتەمىن؟» دەگەن قورقىنىشتان. جوق, قازىر كىتاپ وتەدى جانە مىڭداعان تيراجبەن ساتىلادى. سوندىقتان قالاماقى دەگەن, «اعا, كومەكتەسىڭىزشى» دەگەن ماسىلدىق پسيحولوگيادان بىرتىندەپ ارىلۋىمىز كەرەك, – دەيدى ءا.جاقسىلىق.
سونىمەن, جاڭا ەرەجە بويىنشا جازۋشىنىڭ وزىنە اۆتورلىق قۇقىقتىڭ بەرىلۋى – بۇل كىتاپتى شىعارۋ جاعىنان قيىن بولعانىمەن, كەيىن اۆتوردىڭ سول ەڭبەگىن اقتايتىن وقىرمانى بولسا, بۇل – وتە جاقسى. ويتكەنى كىتاپحانا قويمالارىندا پاراقتارى اشىلماي, ونىڭ ساتىلىمىنا اۆتوردىڭ ءوزى دە ارالاسا الماي قالعاننان گورى شىنايى وقىرمانداردىڭ باعاسىن ءبىلىپ, كىتابىڭ وتسە دە, وتپەسە دە وزىڭە بايلانىستى ەكەنىن بىلگەن – الدەقايدا دۇرىس سياقتى. ەندى تەك ساراپتاما كوميسسياسىندا جىكشىلدىككە جول بەرمەيتىن عادىلەتتى قازىلار وتىرسا دەيمىز. سونىمەن قاتار, مينيسترلىك شىعارىلاتىن كىتاپتاردى تارازىلاعاندا كوپشىلىككە تانىس ەمەس تانىمدىق جانە عىلىمي كىتاپتاردىڭ دا جاي-كۇيىن ەسكەرەدى دەگەن ويدامىز.
كىتاپ ىسىندەگى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ ازدىعىندا. ايتالىق, «Meloman» كىتاپ دۇكەنىندەگى قازاقشا كىتاپتاردىڭ ۇلەسى – 16 پايىز. بۇل تسيفر ءسىز بەن بىزگە از بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق كەيىنگى جىلدارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كوپ. الايدا حالىقتىڭ ۇلەسىنە شاققاندا بۇل – الدە دە از كورسەتكىش. وسى ورايدا مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ 1923 جىلى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىنە جاريالاعان ء«باسپاسوزىمىز نە كۇيدە؟» ماقالاسى ويعا ورالادى. «قازاق رەسپۋبليكاسىندا ورىسپەن قازاق سانى شامالاس دەپ ەسەپتەسەك, ورىسشا, قازاقشا باسىلعان كىتاپتاردىڭ دا سانى قارايلاس بولۋ كەرەك ەدى. ەكىنشى, قازاقتىڭ باسپاسوزگە اسا مۇقتاجدىعىن ەسكەرگەندە, قازاق كىتاپتارى ارتىعىراق باسىلسا كەرەك ەدى. ارتىق بولماعاندا دا كەم بولماۋعا ءتيىس ەدى. بۇل كەمشىلىكتەردىڭ سەبەبى نەدەن؟ مۇنى ورىستىڭ قازاققا قىلىپ وتىرعان وزبىرلىعى دەيمىز بە؟ قاپەلىمدە وسىلاي كورىنۋگە مۇمكىن. بىراق دۇرىسىندا, ولاي ەمەس: بار ايىپ وزىمىزدەن, ءوزىمىزدىڭ شالاعايلىعىمىزدان, كۇشىمىزدىڭ ازدىعىنان, از كۇشتى پايدالانا الماي وتىرعان ولاقتىعىمىزدان», دەيدى م.دۋلات ۇلى.
ارادا ءبىر عاسىر ءوتتى. بىراق بۇل ماسەلە تولىق شەشىلدى دەي المايمىز. سايىپ كەلگەندە ءدال قازىر باسپا مادەنيەتىن كوتەرۋ كەزەڭىندە تۇرمىز. قالام يەلەرىنىڭ قالتاسىن دا, كوڭىلىن دە تولتىرىپ, وقىرمان قاۋىمنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەنەتىن الدە دە جاقسى ءارى تىڭ جوبالار دايارلاناتىنىنا سەنىمىمىز مول.
بەكزات قۇلشار,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى