كۇيىك حاننىڭ حاتى

كۇيىك حان بيلىك قۇرعان جىلدارى الەم ەلدەرىمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتىپ, حات-حابار الماسىپ تۇرعان ەكەن. وسىنداي تاريحي قۇجاتتىڭ ءبىرى – كۇيىك حاننىڭ 1246 جىلى قاراشا ايىندا ريم پاپاسى IV يننوكەنتكە جازعان حاتى. بۇل حاتتى جەتكىزگەن ادام – ساياحاتشى پلانو كارپيني. حات اۋەلى پارسى تىلىندە جازىلىپ, دەرەۋ لاتىن تىلىنە تارجىمەلەنگەن كورىنەدى. حاتتىڭ ۇزىندىعى – 1,12 مەتر, ەنى – 20 سم. قۇجاتتىڭ سوڭىنا قاعاننىڭ قىزىل بوياۋلى ءمورى باسىلعان. قۇندى قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى قازىر ۆاتيكان كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى.

وتكەن جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا موڭعولياعا رەسمي ساپارمەن بارعان پاپا فرانتسيسك جوعارىداعى كۇيىك حان حاتىنىڭ اسا ۇقىپتاپ, نازىك تەحنولوگيامەن جاڭعىرتىلعان كوشىرمەسىن الىپ بارىپ, ونى ءوزىن قۇرمەتتى قوناق بولۋعا شاقىرعان مەملەكەت باسشىسى ۋ.حۇرەلسۇحكە تابىس ەتكەن ەدى. جۋىقتا ۇلانبا­تىر قالاسىنا بارعان ساپارىمىزدا قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان شىڭ­عىس قاعان مۋزەيىنەن اتالعان حات­تىڭ ۆاتيكاننان كەلگەن تۇپنۇسقا­دان ايىرعىسىز كوشىرمەسىن كورىپ, كوز­ايىم بولدىق.

موڭعول اعايىندار قۇندى قۇ­جات قولدارىنا تيگەن ساتتەن باس­تاپ حاتتىڭ مازمۇنىن, وعان با­سىل­عان موردەگى جازۋدى موڭعول تىلىنە اۋدارىپ جاريالاعان ەكەن.

موردەگى جازۋدى قازاقشالاساق: «ماڭگى ءتاڭىردىڭ القاۋىنداعى ۇلى موڭعولدىڭ دالاي حانى جارلىق ەتەدى. بۇعان بويىندا جانى بار پەندە باس ءيىپ, بوي ۇسىنسىن!» دەلىنسە, ۇلكەن حاتتاعى جازۋدى قازاقشا­لاۋ­عا دارمەنىمىز جەتپەي, موڭعول ءتىل-جازۋىنىڭ بىلگىرى, تاريحشى-لينگۆيست سۇراعان راحمەت ۇلىنا ۇسىنىپ ەدىك. ول كىسى دەرەۋ تۇپنۇسقاداعى ماتىن­نەن ەش اۋىتقىتپاي تومەندەگىدەي قازاقشالاپ شىقتى: «جارلىعىمدى ءمىناجاتي  ۇلى پاتشا اعزام نازارىنا قۇلدىق. قورال دەگەن ۇيىقتا جيىن قۇراپ ۇيىسقان سىزدەرگە ءۇشبۋ ەلشىلەرىمىزدى جونەلتتىم, مارحابات! مارحابات وتىنىشتەردى دە بۇ ەلشىدەن قۇلاعدار بولدىم. زاۋدەعالام سىزدەر ءوز ۋاعدالارىڭىزدا بولساڭىزدار ءدىننىڭ ۇلى پاتشا اعزامى ءسىز ءوز با­سىڭىزبەن اتتانىپ كەلىپ بىزبەن ۇشى­راسۋىڭىز جونگە سايادى ءھام مە­نەن ءلايىم وسى ساتتە جاساققا ۇكىم­دەلگەن ءۇشبۋ جارلىقتىڭ ءدۇيىمىن دۋ­شار ەتۋىم ءمالىم. ءلايىم تاعى دا ما­عان ۇلىقتاۋ ءراسىمىن بۇيىرۋدى جاق­سىلىقتىڭ جوسىنى دەپ سىزدەر يشارا ەتتىڭىزدەر. سىزدەر ەلشى جولداپ مارحابات تىلەك ەتكەنىڭىز ەڭ تاپقىرلىق بولادى. الايدا ءبىز ءسىزدىڭ مارحابات­تى ءۋاجىڭىزدى تۇشىنا المادىق. زاۋدە ەكى قايتا ەلشى جولداپ, سىزدەر بۇكىل قىپشاق پەن كرەستوستىنىڭ ءمىناجاتتى مەكەندەرىن ەگەلەدى دەگەن ەكەن. ءبىز شوڭ ۇرەيلەندىك. بىزگە ءمالىم ەتىلگەندە بۇنىڭ قانداي دەڭگەيدە بۇرىسىنا ءۋاج ەتۋگە ۇندەپتى. وسى لەپەستى مۇقىس ءبىز تۇبىرىمەن تۇشىنا المادىق. شىڭعىس قاعان ءھام قاعان مەن دە ەلشى جولداپ وسى ەكى پەندەنى تەڭگىردىڭ بوشقاسىنان ادال بولۋدى  تاپسىرعان ەدىك. دەمەك ول كىسىلەر تەڭگىردىڭ بوشقاسىنان قيىس كەتتى. سەنىڭ ايتۋشى پەندەلەرىڭ ۇلى جيىن جينالعاندا, ەسە دورەكىلەنىپ, ءبىزدىڭ ەلشىنى ءتاسىلىم ەتتى. سو ءۇشىن ماڭگى تەڭگىر كۇشىنە لايىقتاپ, سول ەلدىڭ كىسىلەرىن كوزىن جويعان سىقىلدى. كەيبىرەۋلەرىن تەڭگىردىڭ بوشقاسىنا ساي ءتاڭىر ساقتادى. ايتپەگەندە ادال جانداردىڭ قىلشا جانىن قالاي قيۋعا ءدات بارماس بولار. سەن ءوزىڭ مالىمدەدىڭ ەمەس پە؟ مەن كريست مىناجاتكەرىمىن. ەڭ توبەدەگى جاراتۋشى قۇدايعا بەك حاقپىن, ونى بەك سۇيەم. جاۋىزدىقتى جاۋگەرلىكتى تىپتەن جەككورەم. الايدا ەڭ جو­عارعى جاراتقان تەڭگىر يەم وسىلاي كۇناكەرلىككە بارسا دا قايدان كۇناز­دىكتىڭ مەيىرىن قالايدى دەگەندى سەن بىلەمىسىڭ؟ سەن بۇلاي ايتساڭ جاراتقاندى قالاي تانىپ, ۇعاسىڭ؟ كۇن شىعىستان باتىسقا شەيىنگى كۇللى عالام تەڭگىر كۇشىنە سايكەس ءبىزدى قۇپتايدى. تەڭگىردىڭ بوشقا­سىنا وڭگە كىم دە كىم ءوز ىقىمىمەن ەشتەڭە جاساماۋى كەرەك. ءبىز دە ءسىز دە ونىڭ قۇزىرىڭىزدامىز, ءدۇم-دۇنيەنى شىن نيەتپەن ۇسىنۋدى شىن نيەتپەن بۇيىرامىز, ءوز قاراستى ۋاڭداردى ىلەستىرە ەشكىمدى دە سوڭىرا قالدىرماي بىزگە باعىنۋىڭ كەرەك. ەگەر بۇيتسە ءبىز سىزلەردى ءوز ەركىمەن باعىنىپ كەلگەندەر ەسەبىنە كورۋگە بولادى. ەگەر سىزلەر ۇلى تەڭگىردىڭ بوشقاسىنان بۇلتارىپ, جارلىققا قارسى كەلەر بولساڭىزدار تۋرا حاس دۇشپانعا سانايمىز. جوعارىدا ەسكەرتكەن الەتتىك ءادىلي جارلىققا ادەپپەن باس يۋمەن قاتار ارىرەك ۇعىنۋ تۋرا. ەگەر بۇرىس سانانى قۇپتاساڭىز نە بولارىن ءبىر تەڭگىردەن وزگە ەشكىم بىلمەس...»