پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا 2024 جىلعى قاڭتار-اقپان ايلارىنداعى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى قارالدى. سونداي-اق ءىرى قالالاردا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە قويىلدى.
ينفلياتسيانى باقىلاۋ باستى نازاردا
وتىرىستا العاش بولىپ ءسوز العان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ ەسەپتى كەزەڭدە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 4,2%-دى قۇراعانىن مالىمدەدى. قاڭتار ايىندا كورسەتكىش 3,9% بولعان. ناقتى سەكتورداعى وڭ ديناميكا – 5,1%-عا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ديناميكا 3,5%-عا جەتكەن. سالالار اراسىندا قۇرىلىس, اقپارات جانە بايلانىس, كولىك جانە قويمالاۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبى ەڭ جاقسى ءوسىمدى كورسەتىپ وتىر.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنى 7,9%-دى قۇراعان. ولاردىڭ كولەمى قۇرىلىستا – 2,7 ەسە, ءبىلىم بەرۋدە – 56%-عا, كولىك پەن قويمالاۋدا – 47%-عا, اقپارات پەن بايلانىستا – 45%-عا, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە – 37%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا 12%-عا وسكەن كورىنەدى.
«الدىن الا قورىتىندىلار بويىنشا, 2024 جىلعى قاڭتاردا رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 10 ملرد دوللاردان استى. ەكسپورت شامامەن 6 ملرد دوللاردى قۇراپ, ونداعى وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 1,6 ملرد دوللار, تاۋارلار يمپورتى 4 ملرد دوللار بولدى. ءسويتىپ, ەلدىڭ وڭ ساۋدا بالانسى 1,7 ملرد دوللارعا جەتتى», دەدى مينيستر.
قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 3,2 ترلن تەڭگە كىرىس ءتۇسىپ, جوسپار 102,5%-عا ورىندالعانىن مالىمدەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت – 1,9 ترلن تەڭگەگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 1,3 ترلن تەڭگەگە تولىققان. ەسەپتى كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىسى 96,6%-عا ورىندالعان.
ۇكىمەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى ساقتالىپ وتىرعانىن قۇپتاعانىمەن, ديناميكانى ءالى دە ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
«مينيسترلىكتەر مەن وڭىردەگى ءبىرىنشى باسشىلار جوسپاردى ساپالى ءارى ۋاقىتىلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا ءتيىس. ۇكىمەت جۇمىلا جۇمىس ىستەپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋى كەرەك» دەگەن ول, ينفلياتسيالىق قىسىمدى تومەندەتۋ كەرەكتىگىنە دە باسا نازار اۋداردى. ەكى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا جىلدىق ماندە باياۋلاپ, 9,3%-دى قۇراعان. بۇل رەتتە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك الدىندا ونى 8%-دان تومەن ۇستاۋ مىندەتى تۇر.
«كۇرىش, جۇمىرتقا, جەمىس, سۋسىن, سارى ماي جانە ماكارون ونىمدەرىنىڭ باعاسى قىمباتتاعان. باعاسى ءوسىپ كەتكەن پوزيتسيا سانى ەداۋىر كوپ. دەمەك بۇل ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ.
ينفلياتسيانىڭ ەڭ كوپ ءوسۋى قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا تىركەلىپتى.
«ەگەر وڭىرلەر جەرگىلىكتى جەردە ينفلياتسيانى تومەندەتۋ بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلداماسا, ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن ماعان دەرەۋ بايانداۋىڭىزدى سۇرايمىن. تۇراقتاندىرۋ قورلارى, فورۆاردتىق جانە وففتەيك-كەلىسىمشارتتار, ءونىم قۇنىن ارزانداتۋدى سۋبسيديالاۋ, باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ساۋدا سۋبەكتىسىمەن كەلىسىم جاساۋ سياقتى پارمەندى تەتىكتەردى بەلسەندى پايدالانۋ كەرەك», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار يمپورتقا تاۋەلدى ءونىم ءوندىرىسىن كەڭەيتۋ جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن وندىرۋگە ارنالعان باسىم داقىلداردىڭ ەگىس القاپتارىن ۇلعايتۋ قاجەت. «اكىمدەر دەلدالدىق سحەمالاردى انىقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيالار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ءتيىس. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ينفلياتسيانى باقىلاۋ جانە تومەندەتۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن ساپالى ورىنداۋدى تاپسىرامىن», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسى ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن دايىن ينفراقۇرىلىمنىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ەكەنىن قاداپ ايتتى. قازىرگى كەزدە توزۋ دەڭگەيىن ازايتۋ ءۇشىن ەلەكترمەن, جىلۋمەن جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىندە بەلسەندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىن جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندەگى بارلىق ءىس-شارا ساپالى جۇزەگە اسىرىلىپ, ۋاقتىلى اياقتالۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە ساتىپ الۋ بارىسىندا وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلۋى قاجەت. سونداي-اق ازىرلەنىپ جاتقان ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپاردا تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىن نىعايتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى كوزدەگەن ءجون», دەدى ول.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق ساياسات باسىمدىعىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن قىسقارتۋ جانە بارشاعا تەڭ مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ. وسى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ كەشەندى جەكەشەلەندىرۋ جانە مەملەكەتكە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋ ارقىلى سۇيەمەلدەنگەنى ءجون.
ء«بىز مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 14%-ىنا دەيىن قىسقارتۋعا ءتيىسپىز. بيىل كەشەندى جەكەشەلەندىرۋ جوسپارىن 90%-عا ىسكە اسىرۋ قاجەت», دەدى.
قايتا وڭدەيتىن 37 زاۋىت ىسكە قوسىلادى
وتىرىستا ءىرى قالالاردا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ ماسەلەسى قارالىپ, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ ۇكىمەت قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى جوبالاردى جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋ تەتىگىن بەكىتكەنىن ەسكە سالدى. بۇل قوقىس تاسيتىن كولىكتەردى ساتىپ الۋعا, سۇرىپتاۋ جەلىلەرىن ىسكە قوسۋعا جانە قايتا وڭدەۋ قۋاتتارىنا قاتىستى. قارجىلاندىرۋ ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى ارقىلى 3 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى نەسيە بەرۋ مەرزىمىن جانە 3%-دىق سىياقى مولشەرلەمەسىن قاراستىرادى.
بۇگىندە 232 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 94 جوبا ىرىكتەلىپتى. ولاردى ىسكە اسىرۋ توسەمتاستاردى, ليۋكتەردى, قوقىس جاشىكتەرىن, شىنى ىدىستاردى, سترەيچ پلەنكالارىن جانە باسقا دا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار شىعارۋدى جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۋاتتىلىعى جىلىنا 3 ملن توننادان اساتىن سۇرىپتاۋ جەلىلەرىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋ بويىنشا وڭىرلەر ارقىلى 21 جوبا پىسىقتالعان. جوبالاردى ىسكە اسىرۋ سۇرىپتاۋ جەلىلەرىنىڭ قۋاتىن قازىرگى 1,7 ملن توننادان 4,7 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى قالالار مەن ءىرى ەلدى مەكەندەردى قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ بويىنشا جالپى قۋاتتىلىعى جىلىنا 1,2 ملن توننادان اساتىن جاڭا 37 زاۋىت سالۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 8 زاۋىتتى جاڭعىرتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل وڭدەۋ كولەمىن جىلىنا 1,4 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى. تاقىرىپقا وراي, قاپتاماشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى باتىربەك اۋباكىروۆ جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ جانە قولدانىستاعى قۋات كوزدەرىن جاڭعىرتۋ تۋرالى بايانداما جاسادى.
پرەمەر-مينيستر وڭىرلەردە ءالى كۇنگە كوممۋنالدىق قالدىقتاردى ۇتىمدى جيناۋ مەن شىعارۋعا جانە ولاردى سۇرىپتاپ, قايتا وڭدەۋگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي جۇرگەنىن اتاپ ايتتى. سالدارىنان وڭدى-سولدى رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ۇيىندىلەرى پايدا بولا باستاعان. ولاردى جويۋ ماسەلەسى دە ۋاقىتىلى شەشىلمەيدى.
«حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, دامىعان ەلدەر تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتادان وڭدەپ, بارىنشا كادەگە جاراتادى. ال بىزدە جينالعان قوقىستى جەرگە كومە سالۋ, ءتىپتى بولماسا تاۋداي قىلىپ ءۇيىپ قويۋ ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. بۇل ەلدى مەكەننىڭ كوركىن بۇزۋمەن قاتار, ەشقانداي سانيتاريالىق, ەكولوگيالىق نورمالارعا ساي كەلمەيدى», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ.
تاماق قالدىقتارىن كادەگە جاراتۋ مەن قايتا وڭدەۋ ماسەلەلەرى دە شەشىمىن تاپپاعان. وسىعان بايلانىستى قالدىقتاردى جيناۋدان باستاپ, قايتا وڭدەۋگە دەيىن كادەگە جاراتۋدىڭ ءتيىستى تەتىكتەرىن ازىرلەۋ قاجەت.
«مينيسترلىك پەن وڭىرلەر بۇل جۇمىستى سوزبالاڭعا سالىپ جىبەردى. كاسىپورىنداردىڭ كوپشىلىگى قايتالاما شيكىزاتتى جيناۋمەن, ونى بۋىپ-ءتۇيىپ, شەتەلگە ساتۋمەن عانا اينالىسادى. ال قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, تۇپكىلىكتى ءونىم شىعارىپ وتىرعاندار از», دەدى.
ول جاقسى مىسال رەتىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «رادۋگا» كومپانياسى پوليەتيلەن مەن قاعاز قالدىقتارىن قايتا وڭدەپ, حالىق تۇتىناتىن ءارتۇرلى تاۋار ءوندىرىپ وتىرعانىن ايتتى. شىمكەنتتە «ەۆروكريستالل» كومپانياسى شىنىنى قايتا وڭدەپ, ىدىس-اياق شىعارادى. الماتى وبلىسىندا «KZ recycling» كومپانياسى ماكۋلاتۋرادان قاعاز ونىمدەرىن شىعارادى. ال قىزىلوردادا ءاربىر اۋدان قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋگە قاتىستى ءوز جوبالارىن ىسكە اسىرىپ جاتىر.
بۇل رەتتە ۇكىمەت باسشىسى اتىراۋ, اقتوبە جانە اباي وبلىستارى كوپتەن بەرى قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جەلىسىن ىسكە قوسا الماي تۇرعانىن اتاپ ءوتىپ, بۇكىل الەمدە قوقىستى قايتا وڭدەۋ تابىستى بيزنەس بولىپ وتىرعانىن, قازاقستان دا بۇل باعىتتا زامانا كوشىنەن قالماۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
«وسىنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە كاسىپورىنداردى ەكونوميكالىق جاعىنان ىنتالاندىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى ەنگىزىلۋى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, كوممۋنالدىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ مەن سۇرىپتاۋ جوبالارى 15 جىلعا 3% جەڭىلدىكتى مولشەرلەمەمەن ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى ارقىلى قارجىلاندىرىلاتىن بولادى», دەدى.
قالدىقتار جيناۋ, تاسىمالداۋ جانە قايتا وڭدەۋدى جۇزەگە اسىراتىن كاسىپورىندار ءۇشىن ەكوقولداۋ تولەم باعدارلاماسىنىڭ تەتىگى قايتا ىسكە قوسىلعانىن ايتتى. «قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ناقتى جۇيەسى ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق اسەر بەرىپ قانا قويماي, كاسىپورىندار اشۋعا, جاڭا تەحنولوگيالار تارتۋعا, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا دا ىقپال ەتەدى», دەپ قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ سالاسىنا ينۆەستورلار تارتۋدىڭ قوسىمشا تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى, ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار بويىنشا ءوتىنىمدى جەدەلدەتىپ قاراۋ شارالارىن قابىلداۋدى جانە تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەنگە دەيىن ءاربىر جوبانى قولداۋدى قامتاماسىز ەتىپ, سالادا باستالعان بارلىق جوبانى ىسكە قوسۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋدى تاپسىردى.