بيىل قاڭتاردىڭ سوڭىنا تامان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە دۇنيە جۇزىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىن زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق «Transparency International» ۇيىمى بىلتىرعى سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسىنىڭ ناتيجەلەرىن جاريالادى. وندا قازاقستان 180 ەلدىڭ ىشىندە 93-ورىنعا يە بولىپ, پوزيتسياسىن 8 تارماققا جاقسارتىپتى. بۇل ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مونيتورينگ پەن مادەنيەتتىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك.
الايدا قوعام تاراپىنان باتىل ايىپتالىپ, اشكەرەلەنىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورىندار اشىق كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقانىنا قاراماستان, ەلىمىزدە جەمقورلىق كورىنىستەرى تىيىلماي, كەرىسىنشە ادىلەتتىلىك, ەلدىك, تۇتاستىق سىندى قۇندىلىقتاردى جەگى قۇرتتاي جالماپ بارا جاتقانى قاتتى الاڭداتادى.
قوعامدى ىندەتتەي جايلاعان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ اۋىر ءبىر سالاسى – پاراقورلىق. پاراقورلىق – ەلدىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن كەرتارتپا كەسەلدىڭ ءبىرى. جەمقورلىق, پاراقورلىق ەتەك العان جەردە ادىلدىك پەن شىندىققا, ىزگىلىك پەن ادامشىلىققا ورىن قالمايدى.
كلاسسيكالىق باسقارۋ ۇلگىسىنە جەتىپ, وركەن جايىپ وتىرعان قاي مەملەكەتتى الىپ قاراساڭىز دا جاپپاي جەمقورلىق اتاۋلىدان ادا. ۇكىمەتىنىڭ بۇل جەگى قۇرتپەن كۇرەسى دە كۇشتى, حالقىنىڭ پاراقورلىققا دەگەن نولدىك توزبەۋشىلىگىنە دە ءتانتى بولاسىڭ.
ال بىزدە شە؟ بىزدە بالانىڭ دا, پارانىڭ دا العاشقى قادامى پەرزەنتحانادان باستالادى دەمەسكە شاراڭ جوق. «قولى جەڭىل بولسىن» دەپ حيرۋرگ, اكۋشەر-گينەكولوگتەردى بايىتىپ جاتقان دا ءوزىمىز. ءبىز ءۇشىن اقشانى بىرەۋ استىرتىن كەلىپ بەرىپ كەتىپ جاتقان جوق. بۇل رەتتە بىرجاقتى قاراۋعا تاعى بولمايدى. اكۋشەرلەردىڭ كەيبىرى ىمداپ ىڭعاي تانىتسا, كەيدە العىسى كەلمەگەن ادالدىعىنا قاراماي, جابىسا كەتىپ قالتاسىنا تىقپالايتىن تاعى ءوزىمىز. سويتە وتىرىپ, قوعامدا قالىپتاسقان «بىزدە اقشاسىز ەش تىرلىك بىتپەيدى, شەشىلمەيدى» دەگەن كەرەعار كوزقاراستىڭ ومىرشەڭدىگىنە ءوزىمىز «ۇلەس» قوسىپ كەلەمىز.
بالاباقشاعا بالاڭدى ورنالاستىرۋ, مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ جۇمىسقا تۇرۋ ماشاقاتىنىڭ دا تورەسى تاعى دا – پاراقورلىق. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرسىن اقتارىپ شىقساڭىز, جاڭالىقتار تىزبەگىندەگى پارامەن ۇستالعان, سىبايلاس جەمقورلىق بويىنشا كۇدىككە ىلىنگەندەردىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا قاتىستىلاردىڭ قاتارى باسىم. قۇددى ءبىر وسى سالا باسشىلارى ءبىلىمدى جۇيەلەۋمەن ەمەس, ءوز «تىرلىگىن شەشۋمەن» اينالىسىپ كەتكەن بە دەرسىڭ. جۋىردا عانا تالدىقورعان قالالىق ءبىلىم ءبولىمى ەسەپشىسىنىڭ ەكى ميلليارد تەڭگەنى «جانسىزدارعا» جالاقى ەتىپ بەرىپ, قازىنادان قارجى جىمقىرعانى جۇرتشىلىقتىڭ عانا ەمەس, جەمقورلىققا قارسى كۇرەسەتىن كۇشتىك قۇرىلىم وكىلدەرىنىڭ دە جاعاسىن ۇستاتتى. بۇل ەندى سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىنداعى فاكتىلەر. ال پارا تۇرىندەگىسىن دە از دەپ ايتا المايمىز. «انتيكور» وندايلاردىڭ تالايىن اشكەرەلەدى.
جۋىردا ءبىر وڭىرگە ساپارلاپ بارعانىمىزدا ءبىر دۇكەندەگى ساتۋشىسى مەن ونىڭ تانىسىنىڭ اڭگىمەسىن قۇلاعىمىز شالىپ قالدى. دۇكەنشىنىڭ ايتۋىنشا, سول قالاداعى جاڭادان اشىلعان مەكتەپكە مۇعالىمدەردى قاتاڭ كونكۋرسپەن قابىلداپ جاتىر ەكەن. ونىسىنا ءىشىمىز جىلىپ قالدى. الايدا دۇكەن ساتۋشىسىنىڭ قارىنداسىنىڭ ول كونكۋرسقا قاتىسپاي-اق, 2 ميلليون تەڭگەمەن سول مەكتەپتىڭ مۇعالىمى اتانعانىن ەستىپ, كوڭىل قۇلازىدى. ەلىمىزدە ۇرپاق تاربيەسى مەن ۇلتتىڭ بولاشاعى سەنىپ تاپسىرىلعان سالادا اسقان ساقتىقپەن ءارى پاراساتپەن شەشىلۋگە ءتيىس نارسەلەردىڭ پارامەن شەشىلىپ كەتىپ جاتقانى قىنجىلتادى.
ەلىمىزدە تەك ءبىلىم سالاسى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق بىلىعىنا باتىپ جاتىر دەۋدەن اۋلاقپىز. ۇرپاقتى ادال ەڭبەگىمەن, تازا ارىمەن تاربيەلەپ وتىرعان مۇعالىمدەر دە بارشىلىق. الايدا قۇزىرلى ورگاننىڭ رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرسىنان قوعامنىڭ كەز كەلگەن سالاسىنا قاتىستى سىبايلاس جەمقورلىق, پاراقورلىق, الاياقتىق فاكتىلەرىن تابۋعا بولادى.
قاي ءوڭىردىڭ بولسىن جول قۇرىلىسى مەن اۆتوموبيل جولدارىنا قاتىستى باسقارماسى باسشىلارىنان جولدىڭ ساپاسى نەگە ۇزاققا شىدامايتىنىن سۇراساڭ, ونىڭ سەبەبىن كولىكتىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە اكەلىپ تىرەيدى. ياعني ولار كوپ جاعدايدا اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ نورمادان تىس سالماق ارتپاۋىنا, كۇن كۇرت ىسىپ كەتىپ, اسفالت جۇمساراتىن كۇيگە جەتكەندە ولاردىڭ جولدا جۇرۋىنە شەكتەۋ قويمايتىن كورىنەدى. قىسقاسى, جۇرگىزۋشىلەر ونىڭ ءبارىن كوز قىستى, بارماق باستى ارەكەتپەن «شەشىپ» كەتەدى ەكەن. وسىدان كەيىن جول ساپاسى تۋرالى كىمنەن, نە سۇرايمىز؟ جاڭا سالىنعان كەيبىر جولدىڭ دا جايى قابىلداعانداردىڭ قاعازىندا عانا قانتتاي. اينالىپ كەلگەندە تاعى وزىمىزگە كەلىپ تىرەلەدى. پارا سۇرايتىندارعا بەرەتىن دە, المايتىندارعا الۋدى ۇيرەتەتىن دە ءوزىمىز.