جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جاسىرىن قىلمىسى

بىلتىر الەمدىك كيبەرقاۋىپسىزدىك يندەكسىندە قازاقستان 78-ورىنعا جاي­عاسقان. ءۇش جىل بۇرىن 31-ورىندا بولىپتى. ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى جىلدارى ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىنىڭ جاريا بولىپ كەتۋ فاكتىلەرى دە جيىلە­گەن. تاياق­تىڭ ەكى ۇشى بار دەگەندەي, الاياق­تار دا جاساندى ينتەللەكتىنى ءوز ماق­­­­سات­ى­نا ىڭعايلايدى. بۇل – ەلىمىز­­دەگى عانا ەمەس, دۇنيەجۇزىندەگى تۇيت­­كىل­­دى ما­سەلە. مىسالى, ۇلىبريتانيا بيلى­گى دە وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتى­سى­نا جوس­­پارلانعان سايلاۋدىڭ ءادىل وتۋى­نە جا­ساندى ينتەللەكت كەرى اسەر ەتەدى دەپ قاۋىپتەنەدى. ويتكەنى كەيىنگى ۋاقىت­تا ساياساتكەرلەردىڭ جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جاسالعان جالعان بەينە مەن اۋديوجازبالارى جەلىدە قاپتاپ كەتكەن. ساراپشىلار تەحنولوگيالىق كومپا­نيالار مەن ۇكىمەت بىرلەسىپ شارا قولدانباسا, جالعان اقپاراتتار ءتۇرلى شيەلەنىسكە الىپ كەلۋى مۇمكىن دەيدى. وتكەن جىلى لەيبوريستەر پارتيا­سى­نىڭ كوشباس­شى­سى كير ستارمەردىڭ ارىپتەستەرىنە داۋىس كوتەرىپ, بەيادەپ سوزدەر ايتىپ جاتقانى الەۋمەتتىك جە­لىلەردە تارادى. كەيىن بۇل – جاساندى ينتەللەكت جاساعان جالعان اۋديوجازبا ەكەنى ءمالىم بولدى. ساراپشىلار ديپفەيكپەن كۇرەس جۇرگىزىلمەسە, دەمو­كرا­تياعا قاۋىپ تونەدى دەپ ەسەپتەيدى. اشىپ ايتساق, ديپفەيك – جاساندى ينتەل­لەكت كومەگىمەن وڭدەلگەن فوتو, بەينە نەمەسە اۋديوجازبالار. بۇل تەحنولوگيا ادامداردىڭ بەينەلەرىن پايدالانىپ, ولاردى سويلەتىپ, كەز كەلگەن داۋىستى سالادى, سونىمەن قاتار ەشقاشان ايتپاعان سوزدەردى ايتقىزۋى مۇمكىن. ديپفەيك العاشىندا 2016 جىلى پايدا بولدى, بىراق قاراپايىم قولدانۋشىلارعا قول­جەتىمسىز ەدى. الايدا بيىلدان باس­تاپ, ديپفەيك جاسايتىن باعدارلاما­لار بارلىق ينتەرنەت قولدانۋشىلارعا قولجەتىمدى بولىپ, كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. سول ءۇشىن دە عالامتورداعى دۇ­نيە­لەردى سارالاي بىلۋگە بالالاردى عانا ۇيرەتىپ قويماي, ەرەسەكتەردى دە تارتۋ كەرەك.

اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك مامانى باتىر­­جان تيۋتەەۆ كوپ جاعدايدا دەربەس دەرەك­تەردىڭ جاريالانۋىنا ازامات­تاردىڭ وزدەرى «اتسالىساتىنىن» ايتادى:

«بىردە بىزگە ءبىر كومپانيا كەلىپ اق­پا­راتتىق قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرىپ بە­رۋى­مىزدى سۇرادى. جاڭا جىلدىڭ قار­ساڭى ەدى. ءبىز ول كومپانيانىڭ بار­لىق قىزمەتكەرلەرىنە: «سىزگە جاڭا جىلدىق سىياقى بەرىلەدى دەگەن ماتىندە حات جولدادىق. سوڭىندا مىنا سىلتەمەگە ءوتىڭىز دەگەن سويلەم بولدى». سول كومپانيانىڭ جۇيەلىك اكىم­شىسىنىڭ ءوزى ءتورت رەت كىرىپ, لوگين مەن قۇپيا­سوزىن جازىپ قويعان كەز دە بولعان. قىزمەتكەرلەر وسىلاي ابايسىزدا حاكەر­لەردى ءوز كومپيۋتەرىنە كىرگىزىپ الادى. ولار جۇيەگە ەنىپ العان سوڭ, ءوز ماقسا­تىن جۇزەگە اسىرادى», دەيدى اقپاراتتىق قاۋىپ­­سىزدىك مامانى.

ينتەرنەت-بانكينگ قىزمەتىن قولدا­ن­عاندا دا ساق بولعان ءجون. ماسەلەن, قازىر ءتۇرلى بايقاۋعا قاتىسامىن دەپ بەل­گىسىز سايتتارعا ءوزىنىڭ ەسەپشوتى تۋرالى اقپاراتتى ەش ويلانباستان ەنگىزەتىن تۇتىنۋشىلار از ەمەس. مۇنداي ارەكەتتەر سول شوتتاعى اقشانىڭ جوعالۋىنا اكەپ سوقتىراتىن جاعدايلارعا كۇندە كۋا بولىپ وتىرمىز. ءبىز كۇندەلىكتى قولداناتىن ۇيالى تەلەفوندار تەك بايلانىس قۇرالى عانا ەمەس. قۇرىلعىدا ونىڭ يەسى جايىن­دا مالىمەت كوپ. سول سەبەپتى ماماندار تەلەفونعا قانداي دا ءبىر قوسىمشا ورناتپاس بۇرىن نەمەسە سىلتەمەگە وتپەس بۇرىن ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرىپ الۋ­عا كەڭەس بەرەدى. «Citibank Kazakhstan» باس ديرەكتورى اندرەي كۋريليننىڭ:  «بۇگىندە بانكتى توناۋعا تاپانشا كەرەك ەمەس, ونى جاساندى ينتەللەكت كومە­گىمەن-اق جاساۋعا بولادى. الەمدە بانك عيماراتىنان قولما-قول اقشانى تو­ناۋ­مەن سالىستىرعاندا, كيبەرشابۋىل­دار ۇلكەن پروبلەما اكەلەدى», دەگەنى بار ەدى.

كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ۆيتالي پەروۆ الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالايتىن اق­پاراتقا وتە ساق بولۋ كەرەكتىگىن ايتادى:

«قىزدار كوبىنە «مەن (شەتەلگە) ۇشىپ بارا جاتىرمىن. مىنە, بيلەتىم», دەپ سالىپ قويادى. بيلەت ارقىلى وتە كوپ ماڭىزدى اقپاراتتى بىلۋگە بولادى. ول بيلەتتى قايتارىپ, ورنىنا باسقاسىن الىپ تاستاۋعا دا بولادى نەمەسە ۇرىلار ءسىز­دىڭ ەكى اپتا ۇيدە بولمايتىنىڭىزدى ءبىلىپ, مەكەنجايىڭىزدى انىقتاپ, ۇر­لىق­قا ءتۇسۋى دە مۇمكىن», دەيدى ول.

ازاماتتار ەڭ باستىسى كيبەرگي­­گيە­نا ۇعىمىن تۇسىنسە ابزال دەيدى قاۋىپ­سىز­دىك ماماندارى. بۇل ءبىر قاراعاندا تىم قاراپايىم ەرەجەلەر. ياعني كۇماندى قوسىمشا مەن سايتقا دەرەگىن تىركە­مە­سە, كەز كەلگەن سىلتەمەگە وتپەسە دەيدى. قۇ­­پيا­­سوزگە دە مۇقيات بولعان ابزال ەكەن. مىسالى, «Password», «123456», «111111», «123123» سەكىلدى قۇپياسوزدەر ەڭ ءجيى قول­دانىلادى. وسىلايشا, حاكەرلەر مەن الاياق­تاردىڭ جۇمىسىن ءوزىمىز جەڭىل­دەتىپ بەرەدى ەكەنبىز.

اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماماندارىن الاڭداتقان تاعى ءبىر ماسەلە بار. ول – مامان تاپشىلىعى. سوندىقتان دا بولار, وسى سالاعا ءبىلىم گرانتتارى دا كو­بەيگەن. 2022 جىلى باكالاۆرياتقا 2700 گرانت بولىنسە, 2023 جىلى 3000-نان اسادى. جالپى, ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارى اق­پاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماماندارىن دايارلاي باستاعانىنا – 10 جىل. ياعني ەكى بۋىن تۇلەك قانا تاربيەلەپ ۇلگەر­گەن. سولار­دىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجە­سىن الداعى بىرنەشە جىلدىقتا كورىپ قالارمىز. ارينە, ەگەر ول ماماندار شەتەل اسىپ كەتپەسە...

بەكزات قۇلشار,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ستۋدەنتى