بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا مەكتەپتەن كەيىن بىردەن ءتۇسىپ كەتۋ بايگەدەن اتى وزعانمەن بىردەي بولاتىن, ويتكەنى ديپلومى بار ادام جاقسى قىزمەتكە ورنالاساتىن. سودان بولار, اتا-انانىڭ ارمانى دا بالالارىنىڭ وقىپ-توقىپ, ديپلوم الۋى ەدى.
ءيا, زامان وزگەردى, قوعام نارىقتىق جاعدايعا كوشتى, بۇرىنعىداي جاقسى جۇمىسقا تۇرۋعا ديپلوم كەپىل بولا الماي قالدى. سوندىقتان «ديپلومى بار جۇمىسسىزدار» دەگەن ستاتيستيكالىق گرافا پايدا بولدى, سوعان قاراماستان وقۋ اقىلى بولسا دا قوعامدا ديپلوم جارىسى باسەڭدەمەي تۇر. وقۋدىڭ باعاسى ارزان ەمەس, ەڭ تومەنگى باعا جىلىنا 550-600 مىڭ, ورتاشاسى 1 ملن, ال قىمباتى 7,5 ملن تەڭگە جانە گرانت ارقىلى تەگىن وقۋ بار. اتا-انانىڭ ارمانىن وڭاي ورىنداۋ جولى گرانت ەكەنىن كوپتەگەن جاس ءتۇسىندى دە, وسى وڭاي جولعا لاپ قويدى.
مەملەكەت وقۋ گرانتتارىن بەرۋدى 2008 جىلى باستاعان بولاتىن, بۇل جونىندە ۇكىمەت ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سودان بەرى مىڭداعان ستۋدەنت تەگىن وقىپ, ديپلوم الدى. 2017-2022 جىلدارى ولاردىڭ سانى 49,5%-عا كوبەيىپتى. بىراق الماقتىڭ دا سالماعى بار دەگەندەي, مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن وقىعاننان كەيىن, العان ماماندىعىڭ بويىنشا ءۇش جىل قىزمەت ەتۋ كەرەك ەكەن. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەندەگى ۇلتتىق تەست بالىنا سايكەس ماماندىق تاڭداۋ شەكتەۋى بولعان سوڭ, ايتەۋىر ديپلوم السام دەگەن ويمەن ءوزى قالاماعان ماماندىققا تۇسە سالعاندار كوپ بولدى. ال وقۋدان كەيىن قالانىڭ بالاسى اۋىلعا بارعىسى كەلمەدى, ال اۋىلدىڭ قىزدارى قالادا تۇرمىس قۇرىپ قالىپ جاتتى, مىنە, وسىنداي ءتۇرلى سەبەپپەن «گرانتنيكتەر» بەلگىلەنگەن شارتتى بۇزۋشى بولىپ شىعا كەلدى. ءسويتىپ, «گرانت الدىم, بالەگە قالدىم» دەۋشىلەردىڭ سانى 2019 جىلى 50 پايىزعا جەتكەن.
دەگەنمەن بۇل جەردە ءبىرتالاي جەڭىلدىك جاسالعان. 2018 جىلى ءۇش مىڭنان استام گرانت الۋشىلار ءماجبۇرلى جۇمىس ىستەۋدەن بوساتىلعان. سونىمەن قاتار باسىندا ەڭبەك ءوتىلىن جاساۋ پەداگوگيكالىق, مەديتسينالىق, ۆەتەرينارلىق جانە باسقا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا تالاپ ەتىلسە, 2017 جىلى وقۋعا ءتۇسىپ, بىتىرگەندەر تەك ماماندىعى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردا عانا ەمەس, باسقا دا سالالاردى ەڭبەك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. بىراق اۋىل كۆوتاسىمەن وقۋعا تۇسكەندەر مىندەتتى تۇردە اۋىلدا ەڭبەك ەتۋگە ءتيىس.
بۇل جۇيەنىڭ وپەراتورى مينيسترلىكتىڭ «قارجى ورتالىعى» بولىپ تابىلادى, ول ۇكىمەت قاۋلىسىمەن 2000 جىلى 12 قازاندا مەملەكەتتىك مەكەمە رەتىندە قۇرىلعان. باستى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى گرانتپەن وقۋ بىتىرگەندەردىڭ جۇمىسقا تۇرۋىن قاداعالايدى, ەگەر ماماندىعىنا سايكەس مەكەمەگە بارماسا وقۋ شىعىنىن قايتارادى. بالا اقشانى قايدان تاپسىن, كوپشىلىك اتا-انادا جاعداي جوق, سونىمەن مينيسترلىكتىڭ قارجى ورتالىعى مەن كەشەگى ستۋدەنت اراسىندا جاعالاي سوتتاسۋ بولىپ جاتقان كورىنەدى.
ەندىگى سۇراق سول ديپلومى بارلارعا جەتكىلىكتى جۇمىس ورنى بار ما دەگەنگە سايادى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا جۇمىسسىزدىق – 5% اسقان ەمەس, وتكەن جىلعى كورسەتكىش – 4,7%, بۇل شامامەن ەڭبەككە جارامدى 9,2 ميلليون ادامنىڭ ىشىندەگى 451,5 مىڭ جۇمىسى جوقتارى. بىراق بۇل ستاتيستيكادا جاسىرىن جۇمىسسىزدىق ەسكەرىلمەگەن, ء«وزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىندار», «فورمالدى ەمەس جۇمىسباستىلىق», «ۋاقىتشا جۇمىس ىستەمەيتىندەر», «جاسىرىن جۇمىسسىزدىق», ء«ونىمدى ەمەس ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەندەردى» ەسەپكە العاندا جۇمىسىزدىق الدەقايدا كوپ (20% كەم بولمايدى) دەگەن ساراپشىلاردىڭ ەسەبى بار.
سوندىقتان 2017 جىلدان باستاپ ديپلومى بار مامانداردىڭ 30%-ى جۇمىسسىز كورىنەدى, ولاردىڭ سانى قازىر كوبەيمەسە ازايعان جوق.
ال تەگىن گرانت الۋشىلاردىڭ قاتارى ازايماي تۇر. وتكەن جىلى مينيسترلىك 73 مىڭ گرانت بولسە, 2023-2024 وقۋ جىلىنا 88,2 مىڭ گرانت ءبولىپ وتىر جانە مينيستر ساياسات نۇربەك جىلىنا گرانت بەرۋ 10% ارتاتىنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار بۇل مينيسترلىك جارىم-جارتىلاي گرانت ءبولۋ جۇيەسىن ەنگىزبەكشى. بۇل جاڭالىقتىڭ ءمانى ۇبت دا العان باعاسىنا سايكەس تالاپكەر جوعارى وقۋ ورىندارىنا ستۋدەنت بولا الادى جانە وعان مەملەكەت وقۋ باعاسىنىڭ 30%–75%-ىن تولەپ وتىرادى.
جاستارعا جۇمىس ورىندارى جەتپەي جاتقاندا, ديپلومى بار مىڭداعان جاس ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا الماي جۇرگەندە بيۋدجەت قاراجاتىن شاشىپ, گرانتتى ۇدەتە بەرۋ نەگە كەرەك دەگەن وي تۋادى. ونىڭ ورنىنا بۇل ماسەلەنى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسە شەشۋ جولىن ىزدەستىرگەندەرى دۇرىس بولماي ما. العاشقى قادام رەتىندە تەگىن گرانت تەك مەملەكەتتىك ورگاندارعا كەرەكتى ماماندىقتار دايىنداۋعا بەرىلسە دەيمىز. مىسالى, اۋىل اكىمدىكتەرىنە جانە باسقا جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنا بىلىكتى قىزمەتكەرلەر كەرەك, مەديتسينا, ەكولوگيا, سۋ شارۋاشىلىعى ماماندارعا ءزارۋ.
شىنىن ايتقاندا, گرانتپەن وقۋ بىتىرگەن ستۋدەنتتەردى كەيبىر مەكەمەلەر قىزمەتكە الماي جاتادى, ويتكەنى وقۋ ورنىنىڭ باعىتى العان ماماندىقتارىنا سايكەس كەلمەيدى. مىسالى, پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارى زاڭگەرلەردى, قارجى, ديزاين, گرافيكا, اسپاپ جاساۋ (پريبوروستروەنيە), كلينيكالىق پسيحولوگيا, مەديتسينا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندىقتارىن دايارلاپ جاتادى, ولاردىڭ العان بىلىمدەرى سايكەس سالانىڭ تالاپتارىنا كەلمەي جاتادى, سوندىقتان جاس ماماندار جارامسىز.
مەملەكەتتىك وقۋ گرانتىنان باسقا كوپتەگەن گرانت ءتۇرى بار. «قازاقستان حالقىنا» 850 ءبىلىم گرانتىن جەتىم بالالارعا بولگەن, TAIBURYL ارنايى شاكىرتاقىنى تالانتتى جاستارعا, سول سياقتى اكادەميك ش.ەسەنوۆ قورى, «قازمۇنايگاز» بەلگىلەگەن س.وتەباەۆ اتىنداعى شاكىرتاقى مۇناي سالاسىنىڭ بولاشاق ماماندارىنا, KazEnergy كومپانياسى ەنەرگەتيكا ماماندىقتارىنا بەرۋدە. ۇلتتىق بانك ماگيسترلەردى دايىنداۋعا ارنايى گرانت ءبولىپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەندە الماتىدا ستۋدەنتتەرمەن, جاس عالىمدارمەن كەزدەسۋىندە ەلىمىزدە ساپالى جانە قولجەتىمدى ءبىلىمدى دامىتۋعا باستى نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ايتتى. كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتتا اجەپتاۋىر ىلگەرىلەۋ بار, دەگەنمەن تالاپقا سايكەس كەلمەيتىن ءبىرتالاي جوعارى وقۋ ورنى مەن كوللەدج جابىلدى, بۇل جۇمىس ونان ءارى جالعاسىن تابۋعا ءتيىس دەي وتىرىپ, ء«بىزدىڭ ەلگە ديپلوم تاراتاتىن كەڭسەلەر ەمەس, باسەكەلەسۋگە قابىلەتتى وقۋ ورىندارى قاجەت. قوعامدا ديپلوم الۋ ەمەس, ءبىلىم عيباداتى ورىن الۋعا ءتيىس», دەگەن بولاتىن.
گرانت ماسەلەسىندە تەك ديپلوم الۋ ەمەس, ستۋدەنتتەردىڭ تەرەڭ بىلىمگە قۇشتارلىقتارىنىڭ جوقتىعى جاتقان سياقتى. مۇنىڭ ەكىنشى جاعى بار, ول وقىتۋشىلار تاراپىنان دا تەرەڭ ءبىلىم بەرۋگە قۇلشىنىستارىنىڭ جوقتىعى, ايلىقتارى ستۋدەنتتەردىڭ تولەمدەرىنە بايلانىستى بولعان سوڭ, بۇل سالاداعى كەمشىلىكتەرگە امالسىزدان كوز جۇمادى. ستۋدەنتتىڭ ساباققا كەلمەۋى, ەمتيحاندا اۋزىن اشپايتىنداردىڭ جاقسى باعا الۋلارى سالعىرتتىق تۋعىزادى. وسىنىڭ ءبارى ءبىلىمسىز ستۋدەنتتىڭ ديپلوم الىپ شىعۋىنا اكەلىپ سوعادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە تەرەڭ رەفورما قاجەت ەكەندىگى ايقىن بولىپ تۇر.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى