«وي دا كوپ, ۋايىم دا كوپ ويلاي بەرسەڭ». اۋەزوۆ ءسوزى وي بازارىنىڭ بىردە ولجالى, بىردە قول قۋسىرتقان ارنەشىك احۋالىنان حابار بەرەدى. ەڭ ابزال ويلار – شارق ۇرعان ىزدەنىس شيىرىنان, تاجىربيە جيىنىنان تۇزىلسە كەرەك. ەندەشە, سانا تۇكپىرىندە جالت ەتكەن جارلى-جارسىز وي-تۇيىندەر لەگىن الدىڭىزعا جايدىق, قادىرلى وقىرمان.
دوستوەۆسكي
سەمەي قالاسى, دوستوەۆسكي مۇراجايى. مۇراجاي ءىشى قىستىڭ كۇنىندە دالادان سۋىق تارتادى. انتەك سولعا بۇرىلساڭىز, جازۋشىنىڭ قويىن-قونىشىنا تىعىپ ءجۇرىپ وقىعان الاقانداي عانا كىتاپشالارعا كەزىگەسىز. بۇكىل ءومىرى «اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا» وتكەن قالامگەر قولى قالت ەتكەندە وسى ءبىر كىتاپتارعا ۇڭىلگەن دەسەدى. شەكسپير, گيوتە, گوفمان, گيۋگو, شيللەر سەكىلدى ەسىمدەر كوزگە ۇرادى. راسىندا, گيوتە مەن شەكسپير تابيعاتى جازۋشىعا ەتەنە جاقىن, ۇقساس. گيۋگونىڭ قىزىقتى ءارى شىتىرمان ءتىلى دە. مۇراجايدىڭ قاق ورتاسىندا شوقان مەن دوستوەۆسكيدىڭ سۋرەتى ىلىنگەن. الماس كوز, سىمباتى كەلىسكەن دانىشپان شوقاننىڭ جاعى سۋالىپ, قاشقاريادان قۇرت اۋرۋىنا شالدىعىپ ورالعان مەزەتى ەكەن. ءبىرى ماسكەۋدە, ءبىرى قۇسمۇرىندا تۋعان قوس تۇلعانى قاي قۇدىرەت جولىقتىردى؟ قىزىق. مۇراجايدىڭ كىرەر تۇسىنداعى تاقتاعا جازۋشىنىڭ اعاسىنا جازعان حاتىنان ءۇزىندى قيىپ الىنعان. اۋدارماسى بىلايشا ءوربيدى: «ادامدا ۇلكەن جۇمباق بار. ونى شەشۋ كەرەك. وسى جۇمباقتى شەشۋگە بۇكىل عۇمىرىڭدى ارناساڭ دا, مۇنى بوس وتكەن ۋاقىتقا بالاي كورمە. مەن وسى جۇمباقتى شەشۋمەن اينالىسامىن, ويتكەنى ادام بولعىم كەلەدى…». شىنىندا, ادام بالاسى ءومىر بويى ءوزىنىڭ باستاپقى تۇما بولمىسىنا ۇزدىكسىز تالپىنۋشى, رۋمي تىلىمەن جەتكىزسەك, ءومىر بويى اتامەكەنىن اڭساعان تۇبىرىنەن كەسىلگەن قامىس ىسپەتتى. انادان سونشالىق پاك, كىرشىكسىز بولىپ تۋعان ءسابي ساناسىن اقىماق ادامداردىڭ ءسوزى مەن مازمۇنسىز كىتاپتاردان قورعاپ تۇرار قۇدىرەت بولسا عوي! بارلىق جاراتىلىستى ءدال وزىندەي كورىپ, جۇرەگىن ايقارا اشىپ ۇمتىلعان 17 جاستاعى ستۋدەنت بالانىڭ العاش رەت ەرگەجەيلى ۇستازسىماقتان اۋىر ءسوز ەستىگەن ءنابي كوڭىلىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى؟ قانشاما بەيكۇنا بالا ماسكۇنەم اكەنىڭ قاتىگەز سوزدەرىن ەستۋى سەبەپتى ءومىر بويى كەمباعالدىق سەزىمىنەن ارىلا الماي, ءوزىن وزگەلەردەن قور ساناپ, شارشى توپقا جايراڭداپ كىرە الماي, رۋحاني مۇگەدەككە اينالاتىنىن باعامداپ كورەلىكشى؟ ءبىر عانا ادامنىڭ قاتەلىگىنەن وزگە باۋىرى بۇكىل سانالى عۇمىرىندا كەمتارلىق ازابىن تارتۋى اقىل-ساناعا سيار ما ەدى؟ ءسىرا, ءتاڭىردىڭ بارلىق حاقىنى كەشسە دە, ادام حاقىسىن كەشپەيتىنىندە ۇلكەن ءمان بولسا كەرەك...
ء ىنجىل
ءىنجىلدىڭ «جاڭا وسيەتىندە» يسا پايعامباردىڭ ءومىرى جونىندە بايان ەتىلەدى. تولستوي اقساقالدى تاڭ-تاماشا قالدىرعان «تاۋلى وسيەتتەگى» مىنا ءبىر دانالىقتارعا نازار سالىڭىز. «قازىناڭىز قايدا بولسا, جۇرەگىڭىز سوندا», ء«تانىڭىزدىڭ شامشىراعى – كوزىڭىز. ەگەر كوزىڭىز تازا بولسا, كەۋدەڭىز دە جارىق بولعانى, ەگەر كوزىڭىز تازا بولماسا, كەۋدەڭىز دە كومەسكى تارتادى», «ەرتەڭگى كۇنگە قام جەمەڭىز, ويتكەنى ەرتەڭگى كۇننىڭ ءوزى ءسىزدىڭ قامىڭىزدى ويلايدى, ادامعا ءاربىر كۇننىڭ ءوز قامقورلىعى جەتكىلىكتى», «باۋىرىڭنىڭ كوزىندەگى بورەنەنى كورە تۇرا, ءوزىڭنىڭ كوزىڭدەگى بورەنەنى نەگە كورمەيسىڭ؟ ءوز كوزىڭدە بورەنە بولا تۇرا, باۋىرىڭا «كوزىڭدەگى بورەنەنى الىپ بەرەيىن!» دەپ قالاي ايتپاقسىڭ؟», «تار جولعا ءتۇسىڭىز, ويتكەنى كەڭ جول ارقاشان كوپشىلىككە ارنالعان…». ىنجىلدەگى مىسالدار مەن تامسىلدەر ارقىلى استارلى دانالىقتارعا كەزىگۋگە بولادى. يسا پايعامباردىڭ كەمباعالداردى ەمدەۋى, عاجايىپتار كورسەتۋى حيكمەت ەسىگىنىڭ ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا كەڭ ەكەنىن سەزدىرەدى. پايعامباردىڭ سوڭىنان ون ەكى اپوستول (مۇسىلمانشا حاۋاري) ەرگەنى جازىلادى. ال باسقا ادامدار شە؟ جالپى, نەگە ەجەلدەن اقىماق كوپ, اقىلدى از؟ قاراڭىز, ءتاۋراتتا جازىلعان نۇح پايعامبار ءوز قاۋىمىن مىڭ جىل ىزگىلىك جولىنا شاقىرعاندا سوڭىنان ەرگەندەر وتىز ادام عانا دەلىنەدى. ال مۇسا, مۇحاممەد پايعامباردىڭ تۇيەنىڭ جەمتىگىنە كومىلگەنى نە پەرعاۋىننىڭ زۇلماتىنا ۇشىراعانى سوزىمىزگە ايعاق. نەگە ءومىر مانىنە ۇڭىلگەن الدەبىر فيلوسوف: «ادامدار – وزىنەن اۋمايتىن اقىماق ۇرپاق تۋدىرۋشىلار» دەدى, نەگە اباي «مىڭمەن جالعىز الىستىم» دەپ زار توكتى؟ مەنىڭشە, ىزگىلىك جولى ادامعا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. سوندىقتان دا مەحناتتى ءھام ءشارباتتى جاۋاپكەرشىلىكتەن بويىن الا قاشۋشىلار شاشەتەكتەن. ويتكەنى ەرىك قاقپاسى اشىق.
چەحوۆ
ءسىز چەحوۆتى 17 نە 18 جاسىڭىزدا وقىعان ساتتە ونداعى كەيىپكەرلەردىڭ تەك وسى كىتاپتا بولاتىنىنا, ومىردەگى ادامداردىڭ يدەالعا جاقىن ەكەنىنە سەنەسىز. سوندىقتان دا پاسكال «اقىماق ادامعا ادامداردىڭ ءبارى بىردەي بولىپ كورىنەدى, ال اقىلدى ادامعا ءار ادامنىڭ ەرەكشەلىگى (ساۋاتتىلىعى نە ناداندىعى) كوزگە ۇرعانداي كورىنىپ تۇرادى» دەيدى. وسە كەلە, ەگەر ىزدەنىس جولىڭىزدى ودان ءارى جالعاعان بولساڭىز, باياعى چەحوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى كىتاپتان شىعىپ, كۇندەلىكتى ومىردە الدىڭىزدان كەزىگىپ, سىزگە قول ۇسىنادى. تاڭ قالاسىز. «اپىر-اي, قاراپايىم عانا شىندىقتاردى بىلمەيتىن, بىلۋگە تالپىنبايتىن, قۇدايدى كانتتىڭ قوراپشاسىمەن عانا ولشەيتىن مۇنداي ادامدار ءومىردى قالاي سۇرەدى؟» دەگەن ويعا قالاسىز. از كۇننەن سوڭ الگى كەيىپكەرلەر ءسىزدى ءوزى سەكىلدى بولماعانىڭىز ءۇشىن بەيساۋات سوزدەر ايتىپ, رەنجىتە باستايدى. ءسىز تاعى دەربەس ويلارعا ەنىپ, ادام بالاسى باسىنا تاقيا كيىپ, يەگىنە ساقال وسىرسە دە, ءتىپتى جاسى 87-گە كەلسە دە ەشقاشان جانى (ەگەر ءىلىم ىزدەنبەسە) ەسەيمەيتىنىن, سوندىقتان قارتايعان تەرىدەن شىققان دىبىستىڭ ءبارى شىندىق ەمەس ەكەنىن باعامدايسىز. سول ساتتە ەلىكتەۋمەن عانا ءومىرى تاۋسىلعان, رۋحى ءۇشىن ەش ميراس قالدىرماعان تاندەرگە جانىڭىز اشىپ, ولارعا جول نۇسقاماق بولاسىز. اقىرى بۇل نيەتتەن ءوز ەركىڭىزبەن قايتىپ, جەكە عالام اينەگىڭىزدىڭ پەردەسىن ءتۇرىپ, وڭاشا قالاسىز. چەحوۆتى ءبىرشاما جىلدان سوڭ قايتا پاراقتايسىز. ءاربىر ءسوزى ومىرلىك تاجىريبەمەن بىرگە سۇيەگىڭىزگە ەنىپ, نە تاعى تەرەڭ مۇڭعا كومىلەسىز, نە قىران-توپان كۇلكىگە باتاسىز...