بەكزادا ونەردىڭ ۇلىعى سانالعان قۇسبەگىلىكتىڭ شىققان تەگى, ءتۇپ-تامىرى تۋراسىندا تالاس توقتاعان ەمەس. تاريحتان ەسكەن اڭىزدىڭ جەلىسى جوشى حاننىڭ 3 مىڭ, حان ابىلايدىڭ 500 بۇركىتى مەن 300 قارشىعاسى, سۇڭقارى بولعانىن بايان ەتەدى. قۇبىلاي حاننىڭ ساياتشىلىققا سالاتىن قىراندارىن باپتايتىن 10 مىڭ قۇسبەگىسى بولعانى ايتىلادى. قۇسبەگىلىك ونەر قازاق قىزدارىنا دا قونعانىن ايگىلەپ جۇرگەن ارۋلار شوعىرى قالىڭداپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. قۇسبەگى قازاق قىزىنىڭ ەسكەرتكىشى قۇمنان قاشالىپ ەۋروپا قۇرلىعىندا قاسقايىپ تۇر.
تۇيەنىڭ قومىنداعى ونەر
كونە تۇركى تىلىندە يامبۋ اتالعان, قۇيىلمالى التىن, بولماسا كۇمىس دەگەن ماعىنا ۇستەيتىن جامبى اتۋ ويىنىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر تىم تەرەڭگە تىرەيدى. كوشپەلىلەردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن سىنايتىن سايىپقىران ونەردى بۇگىندە قازاقتىڭ قالاقتاي عانا قىزى اتپەن ەمەس, تۇيە ۇستىندە مەڭگەرىپ, رەكورد تا ورناتتى. الماتى قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى ارۋجان امانگەلدىقىزىن وقۋدان تىس ۋاقىتتا ىزدەيتىندەر الماتىداعى «توپجارعان» ەتنو ورتالىعىنان تابادى.
«جىلقىعا بالا كۇنىمنەن ەرەكشە جاقىن بولدىم. بۇعان اۋىلدا ەسەيگەنىمىز, كوزىمىزدى اشقاننان اكەم مەن شەشەمنىڭ ءتورت ت ۇلىكتى ورگىزگەنى اسەر ەتكەن دە شىعار. جەتكىنشەك شاعىمنان جىلقىنىڭ جالىنا جارماسىپ, شوقتىعىنا قوناقتاعانشا تىنىم تاپپايتىن ەدىم. بۇعانام قاتقاننان اساۋ تايدى ءوزىم ۇيرەتىپ باستىقتىرىپ الاتىنمىن. ءمىنىستىڭ اتىنان گورى وسقىرىنىپ جەر تارپىعان شۋ اساۋ تايدىڭ شادىر مىنەزىن جۋاسىتۋ ءۇشىن جۇرەكتىلىك كەرەك. مەندە قورقۋ, تايسالۋ دەگەن بولماپتى. مۇمكىن بالالىق اڭعالدىق شىعار. جالىنان سيپاتپايتىن, توقىم ۇشى تيمەگەن تايدى شالما ۇرىپ ۇستاپ, قۇلاعىنان باسىپ تۇرعاندا قارعىپ مىنەمىن. اساۋ «كۇتپەگەن قوناعىن» توڭكەرىپ تاستاۋعا تالپىنىپ تىكە شاپشىپ قارعيدى, موينىن ىشىنە الىپ موڭكيدى. قامشىمەن ساباپ ودان بەتەر اشۋىنا تيەم. اۋىزدىعى ەزۋىن ءتىلىپ قاناتقان شۋ اساۋدى جۋاسىتقانىمدى قۇربىلارىما ايتىپ ماقتانعىم كەلەتىن.
تۇيە ۇستىندە جامبى اتۋ دا وڭايعا سوققان جوق. بىلتىر جازدا ەتنوورتالىقتىڭ جەتەكشىسى عابيت بەردىباي ۇلى اساۋ تۇيەلەردى اكەلدى. شۋداسىنان ۇستاتپايتىن تۇيەلەردى ءمىنۋ ءۇشىن اساۋ ۇيرەتەتىن شاباندوزداردى شاقىرتتىق. ولاردان كەيىن عانا ءبىز ءمىنىپ, جامبى اتۋعا باۋلىدىق. ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, ۇيرەتۋگە از كۇش كەتكەن جوق. قايتا اتپەن شاۋىپ كەلە جاتىپ جامبى اتۋ الدەقايدا وڭاي سەكىلدى. تۇيەمىز العاشىندا ساداقتان ۇرىكتى, جامبىعا جۋىماي سىرتتاپ قاشاتىن ەدى, باستىقتىرامىز دەپ ءجۇرىپ قۇلادىم دا. تۇيە ۇستىندە ساداقتى وقتاۋ مەن كوزدەۋ قيىندىق تۋدىرادى. سەبەبى جەلىسى قارادۇرسىن, شوقىراقتاپ شايقاپ جىبەرەدى. جامبى اتۋدان قازاق, كارىس ءستيلى بويىنشا دودادا جۇلدە يەلەندىم. قازىر اتقا ءمىنىپ قىز قۋعا, تۇيەمەن جامبى اتۋ سايىسىنا دا قاتىسىپ ءجۇرمىن», دەيدى ارۋجان امانگەلدىقىزى.
شاباندوز قىزدىڭ تاعى ءبىر ونەرى – قۇسبەگىلىك. شىرعا تارتىپ, تۇلەككە وتىرعىزىپ باپتاپ جۇرگەن بۇركىتى دە بار.
ارۋجاننىڭ اتقا قونعانى قاتار قۇربىلارىنا دا ۇلگى. جامبى اتۋدى تۇيە ۇستىندە ۇيرەنگەن قىزعا ىلەسىپ ەتنوورتالىققا كەلۋشىلەردىڭ دە قاتارى ارتقان. ول قىزداردىڭ اتقا جاقىنداۋى ەرمەك ءۇشىن, ال ارۋجان بۇعان ونەر رەتىندە قارايدى. جىلقىنىڭ مىنەر جاعى مەن قامشىلار جاعىن ايىرا المايتىن قالادا وسكەن قىزدارعا قامشىنىڭ بۇلدىرگىسىن قاي قولدىڭ بىلەگىنە ءىلۋ كەرەگىن دە ۇيرەتەدى. قىز قۋ سايىسىنا دا قاتىسادى. تۇيە ۇستىندە جامبى اتۋدان قازاقستاننىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى.
«بىردە قىز قۋعا قاتىستىم. قۋعىنشى جىگىت اتىن بوربايلاتىپ سابالاعانىمەن دە شابان ەكەن, قۋىپ جەتە المادى. كورەرمەن قيقۋعا باسقاندا قىزاراقتاپ قالدى. «ۇيالعان تەك تۇرماس» دەپ تورەشىدەن تاعى دا ءبىر مۇمكىندىك سۇرادى. اتىمنىڭ جۇيرىكتىگىنە سەنگەن مەن دە كەلىسىم بەردىم. بىراق ەر ازامات قوي, ەكىنشى رەت تىزگىنىمدى تەجەپ, قۋىپ جەتۋىنە وراي تۋعىزدىم», دەيدى مەرگەن قىز.
جانارىندا – جەبەسى
بيىل كۇزدە استانا قالاسىندا وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىندا ساداق اتۋشىلارعا زور سەنىم ارتىلىپ وتىر. ەكى جىل بۇرىن تۇركيادا وتكەن كوشپەلىلەر ويىنىندا ساداق اتۋدان مەرگەندەرگە التىن مەدال بۇيىرمادى. ەرلەر اراسىنداعى سىنعا 32 ەلدەن 95 سپورتشى قاتىسىپ, قاسىمحان قانات كۇمىس مەدالدى مىسە تۇتتى. 2022 جىلى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىندا قىزدار اراسىندا جۇلدە يەلەنەدى دەپ ايىم تىلەپبەرگەننەن دە مول ءۇمىت كۇتتىك. سەبەبى 70-تەن اسا مەرگەننىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ 16 ۇزدىكتىڭ قاتارىندا نەگىزگى سايىسقا وتكەن ەدى. بىراق شەشۋشى ساتتە تالاي دودادا توپ جارعان قىرعىز قىزىنىڭ ۇپايى قوماقتى بولدى دا, فينالدىق سىنعا جەتە المادى. بيىل كوشپەلىلەر ويىنىنا ەلىمىزدىڭ ساداقشىلارى ەكىنشى مارتە قاتىسادى. ايىمدى بۇل سپورتقا قىزىقتىرعان – ريو جازعى وليمپياداسى. ايتپەسە نەگىزگى ماماندىعى بويىنشا ارحەولوگيا-ەتنولوگيا مامانى.
«2016 جىلى برازيليادا وتكەن جازعى وليمپيا ويىندارىندا ساداقشىلاردىڭ سايىسىن تاماشالادىم. ايەلدەر اراسىنداعى جەكەلەي سىندا وڭتۇستىك كورەيا سپورتشىسى چحان حە دجين وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. ءوزى جازعى وليمپيادا دوداسىنا العاش قاتىسىپ, التىن مەدال يەلەندى. كوماندالىق سايىستا دا وڭتۇستىك كورەيا كومانداسى جەڭىسكە جەتتى. سپورتتىق جىلناماسىنا زەر سالساڭىز, سوڭعى 40 جىلدىڭ بەدەرىندە ساداق اتۋدان وڭتۇستىك كورەيا مەرگەندەرىنىڭ مەرەيى ۇستەم ءتۇسىپ ءجۇر. بۇل ەلدە ساداق اتۋ سپورتىنا دەگەن قۇرمەت تە, حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى دا جوعارى ەكەنى وسىدان-اق اڭعارىلادى. جازعى وليمپيا ويىندارىنداعى ساداقشى قىزداردىڭ ونەرىنە ءتانتى بولىپ, اۋەستىگىم ارتقانى سونداي, بىردەن مالىمەت, دەرەك ىزدەدىم. دۇنيە جۇزىنە ايگىلى مەرگەندەردىڭ كوپشىلىگى جاسامىس تارتا باستاعان ەكەن. سوندا دا ساپتان قالماي شەبەرلىگىمەن ايگىلى. دەمەك, بۇل سپورت ءتۇرىن يگەرۋ ماعان دا كەش ەمەس ەكەنىن ءبىلدىم», دەيدى ساداقشى قىز.
سپورتشىنىڭ باستى مەجەسى – كۇزدە استانا قالاسىندا وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنى. قازاق جەرىن دۋمانعا بولەيتىن ۇلىق دودادا جانكۇيەر مەرەيىن اسىرۋعا بارىن سالىپ ازىرلەنىپ ءجۇر. جاقىندا ساداق اتۋدان بىرنەشە سپورتشىعا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى اتاعى بەرىلدى. ىشىندە ايىم تىلەپبەرگەن دە بار.
ەۋروپا ونىڭ ەسكەرتكىشىن سوقتى
ايشولپان نۇرعايىپقىزى 6 جاسىندا ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, 8 جاسىنان قىران ۇشىرىپ, 13 جاسىندا جەر جۇزىنە جاس بۇركىتشى قىز رەتىندە تانىلدى. العاشقى مۇشەلىنەن اسقان شاعىندا 79 بۇركىتشىنىڭ اراسىندا جالعىز قىز بالاسى رەتىندە سايىسقا قاتىسىپ, قىراعى قىرانىنىڭ ابجىلدىگىمەن دارالاندى. 13 جاستاعى قىزدى الەمگە ايگىلى ەتكەن – يزرايلدىك فوتوگراف اشەر سۆيدەنسكي. اپپاراتىن اسىنعان ساياحاتشى موڭعوليادا بۇركىتشىلىك نەگە تەك ەر ازاماتتارعا قونعان, قىز بالاسى شۇعىلدانباي ما دەگەندى ىندەتە زەرتتەيدى. سۇراي-سۇراي نۇرعايىپتىڭ ۇيىندە 13 جاستاعى قىزدىڭ بۇركىتىن تۇلەتىپ جۇرگەنىن ەستىپ ات باسىن بۇرادى. اشەردىڭ ارمانسىز تۇسىرگەن سان قىرلى فوتولارى كوپ وتپەي الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانۋى الەم رەجيسسەرلەرىن ەلەڭ ەتكىزىپ, دۇرك كوتەردى. الدىمەن بريتاندىق رەجيسسەر وتتو بەلل «بۇركىتشى» دەرەكتى ءفيلمىن ءتۇسىردى. ءفيلمدى تاسپالاۋ ءۇشىن رەجيسسەردى موڭعولياعا ماتاپ قويعانداي ماۋسىم ارالاتىپ بىرنەشە مارتە اكەلگەن دە وسى قۇسبەگىلىك ونەردىڭ قىز بالاسىنا قونۋى ەدى. قارشاداي ايشولپاننىڭ قولات-قولات قۇزارت شىڭ بيىگىنەن بەلىنە بايلاعان ارقاندى ساۋمالاي وتىرىپ, جاقپارداعى ۇيادان بالاپان الۋ ءساتىن دە تاسپالادى. سول شاقتا اسكەرگە كەتكەن اعاسىنىڭ بۇركىتىنە قاراپ قالعان قالاقتاي عانا قىز از ۋاقىتتا دۇنيەنىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىنىن ەشكىم بولجاپ بىلگەن جوق. الەمنىڭ 30-دان اسا ەلىنە تابانى تيگەن نۇرعايىپتىڭ بۇركىتشى قىزى جايىندا دەرەكتى فيلم, بەينەبايان ءتۇسىرىلىپ, ءتىپتى پورتۋگاليا ەلىندە قۇمنان ەسكەرتكىش تە سوعىلدى.
ۇلتتىق ونەرگە ناسيحات دەگەن وسى, ايشولپاننىڭ ارتىنان ەرگەن 15 بۇركىتشى قىز قازىر موڭعوليادا بۇركىتى مەن قارشىعاسىن, يتەلگى مەن سۇڭقارىن باپتايدى. ايشولپان 2019 جىلى موڭعوليادان قازاقستانعا قونىس اۋداردى. س.دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ماماندىعى بويىنشا وقيدى. كەلەشەكتە وسكەمەن قالاسىنان قۇسبەگىلىك مەكتەبىن اشىپ, شاكىرت تاربيەلەۋدى قولعا الماق.
قولىنا قىران قوندىرىپ...
الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى سوگەتى اۋىلىندا «جەتى قازىنا» ورتالىعى بار. قۇسبەگىلىكتى ورىستەتىپ, تازى تۇقىمىن ساقتاپ قالۋ جولىندا بۇتىندەي ءبىر ينستيتۋت اتقاراتىن شارۋانى ارقالاپ وتىرعان – وسى قارلىعاشتىڭ ۇياسىنداي عانا شاعىن مۇراجاي.
ورتالىقتا قۇس ۇشىرىپ, قانسوناردا قانجىعاسىن مايلاپ جۇرگەن جاس قۇسبەگىنىڭ ءبىرى ايگەرىم جانقىلىشباي بۇركىتشىلەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى مەن اعالارىنا ىلەسىپ, العاشىندا كوگەرشىن اسىراپتى. ەسەيگەن شاعىندا يتەلگى, قارشىعانى قولعا ۇيرەتىپتى. 10 جاسىنان باستاپ بۇركىتكە جاقىنداپ, قىران قۇس وزىنە تارتا تۇسكەن. قاراشولاق اتالاتىن بۇركىتى – 13-كە شىققان قۋتۇلەك. ۇيادان ۇستاعان بالاپان شاعىنان ءوزى باپتاپ, حانتۇلەك كەزىنەن شىرعا تارتىپ, تۇلەككە وتىرعىزىپ كەلەدى. قاراشولاعى قاسقىرعا تۇسپەگەنىمەن دە قويان, قارساق, تۇلكىگە تۇيىلگەندە قۇتقارمايدى. ايگەرىم ءۇشىن بۇركىت باپتاپ, قۇس ۇشىرۋ – سايىسقا قاتىسۋدىڭ جولى ەمەس. ول ءۇشىن ۇلتتىق ونەردى دارىپتەۋ ماڭىزدى. ءتۇرلى فەستيۆالدەرگە ءوزىنىڭ ونەرىن, بۇركىتىنىڭ قىراعىلىعىن پاش ەتۋ ماقساتىندا قاتىسادى.
بۇل كۇندە بۇركىت ۇستاۋ – قىپ-قىزىل شىعىن. سەبەبى كۇندىك اسىنا كەمىندە 1 كيلوداي شيكى ەت قاجەت. ەت بولعاندا دا تۇزدالماعان, جاڭا سويىلعان ەت بولۋى كەرەك. اڭشىلىق ماۋسىم اشىلعاندا ۋايىم ەمەس, ءوزى تۇسكەن اڭنىڭ ەتى وزىنە بۇيىرادى. ال قولعا قاراپ قالعان شاقتا ءبىر ادامنىڭ تاماعىن ازىق ەتەدى. اڭشىلىق ماۋسىمعا ازىرلىك الدىنداعى تۇلەككە وتىرعىزۋ كەزىندەگى كىدىلىگى مەن كىرپيازدىعىن دا كوتەرۋ وڭاي ەمەس. قانات, قۇيرىعى سىنىپ, تۇلەككە وتىرعان قىراننىڭ جەمىن تاۋىپ بەرۋگە ەكىنىڭ ءبىرى شىدامايدى. ال ايگەرىم وسىنداي اۋىر ەڭبەكتى ارقالاپ كەلە جاتىر.
بىراق اقجەمدەپ بەرگەن جەڭسىك اسىن سىعىمداپ اساتۋ ارقىلى زار كۇيىنە ەنگەن بۇركىتىنىڭ قانسوناردا اڭعا ءشۇيىلىپ, قاعىپ تۇسكەن ءساتىن كورگەندە ارقاداعى باتپانداي اۋىرلىقتىڭ ءبارى سىلىنىپ تۇسەدى. قيقۋ سالىپ, اتىڭا قامشى باسىپ ىزىنەن قۋعاندا جان-دۇنيەڭنىڭ جانتالاسى اقتارىلىپ لىقسي شىعادى. ويتكەنى ىشتەگى ارپالىسقان تەبىرەنىس پەن تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ وتەۋى كوز الدىڭدا كولبەپ تۇر. ايگەرىمدى قۇسبەگىلىكتەن ۇزاتپاي ۇستاپ تۇرعان دا وسى كۇش.
قۇسبەگىلەر قىران بۇركىتى 10 جاسقا دەيىن قولعا ۇستايدى دا, كارى تۇلەك, وبا شاعىندا ەركىندىككە ۇشىرىپ جىبەرەدى. بالاپان كەزىنەن باۋىر باسىپ قالعان قىرانىن بۇركىتشى قىز قانشا قيماسا دا ەركىندىككە جىبەرمەك. ۇرپاق ءوسىرۋ بارىنەن ماڭىزدى.