قازاقستان ءۇشىن ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ – كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. ترانزيت دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى بىرنەشە ەلدىڭ قاتىسۋى ارقىلى رەتتەلەتىن شارۋا بولعاندىقتان, جاقىن ماڭداعى كورشىلەرمەن «كۇلتوبەنىڭ باسىندا» كۇندە كەزدەسەدى. سونداعى تالقى ەتەتىندەرى – كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋ جولدارىن ىزدەۋ. تاراپتار ءۇشىن ءتيىمدى كەلىسىمگە قولجەتكىزۋ.
تاياۋدا ماڭعىستاۋدا سولتۇستىك-وڭتۇستىك جانە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتى (تحكم) دالىزدەرىن دامىتۋ بويىنشا كەڭەس ءوتتى. وندا قازاقستان, رەسەي, تۇرىكمەنستاننىڭ بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇراتىنى جاريالاندى. اقتاۋ پورتى مەن يراننىڭ سولتۇستىك پورتتارى اراسىندا جۇك تاسىمالىن جۇزەگە اسىراتىن سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزى – بالاما ساۋدا مارشرۋتتارىن دامىتۋ تۇرعىسىنان وتە بولاشاعى بار باعىت. ماڭعىستاۋ وبلىسى ارقىلى سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزىنىڭ شىعىس تارماعى وتەدى.
«سەرۆيستى جاقسارتۋ, جۇكتەردى جەتكىزۋ ۋاقىتىن قىسقارتۋ جانە اتالعان كولىك دالىزىندە «بىرىڭعاي تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قازاقستان, رەسەي جانە تۇرىكمەنستاننىڭ تەمىرجول اكىمشىلىكتەرى بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزى بويىنشا تەمىرجول كولىگىمەن تاسىمالدانعان جۇكتەردىڭ كولەمى 2,1 ملن توننانى قۇرادى, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 4%-عا ارتىق. 2027 جىلعا قاراي ءدالىزدىڭ كولىك الەۋەتى جىلىنا 6 ملن توننادان 10 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتىلاتىن بولادى», دەدى كولىك ۆيتسە-ءمينيسترى ماقسات قالياقپاروۆ.
ايتا كەتەيىك, سولتۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزى سكانديناۆيا ەلدەرى مەن ەاەو-نىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىن كاۆكاز, ورتا ازيا ارقىلى پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرىمەن, ءۇندى مۇحيتىمەن بايلانىستىرادى. اتالعان باعدار بويىنشا تاسىمالدىڭ الەۋەتتى كولەمى 20 ملن تونناعا جۋىق. دالىزگە ءۇش باعىت كىرەدى. استراحان جانە ماحاچكالا پورتتارى ارقىلى ترانسكاسپي باعدارى, ونىڭ وتكىزگىشتىك قابىلەتى جىلىنا – 5 ملن توننا. ازەربايجان ارقىلى استارا شەكارالىق ستانساسىنا دەيىنگى ارالىقتاعى باتىس باعدارىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى – 1 ملن توننا. ءۇشىنشىسى – شىعىس باعدارى قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان ارقىلى ءوتىپ, جىلىنا 6 ملن توننا جۇك وتكىزە الادى.
Tحكم – شىعىس-باتىس باعىتتارىنا ماڭىزدى بالاما. ونىڭ وتكىزۋ قابىلەتى – 6 ملن توننا. بىلتىر تاسىمالداۋ كولەمى 2,76 ملن تونناعا جەتتى. بۇل بۇرناعى جىلدان 65%-عا جوعارى. بيىل جىل باسىنان بەرى تاسىمالداۋ 274,2 مىڭ توننانى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىمەن سالىستىرعاندا 147%-عا ارتا تۇسكەن. تحكم-دە ينفراقۇرىلىمدى جانە تەرمينالدىق قۋاتتى جاقسارتۋ, پورتتاردى كەڭەيتۋ, جىلجىمالى قۇرامدى ۇلعايتۋ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ جانە تاسىمالداۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
مۇنىڭ ءبارى 2027 جىلعا قاراي اتالعان كولىك مارشرۋتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ ءىرى جۇمىستاردىڭ قاتارىندا «دوستىق-مويىنتى» تەمىرجول تەلىمىنىڭ ەكىنشى جولدارىن جانە «الماتى» اينالما تەمىرجول جەلىسىن, اقتاۋ تەڭىز پورتىنداعى كونتەينەرلىك حابتى, قۇرىق پورتىنداعى «سارجا» كوپفۋنكتسيونالدى تەرمينالىن سالۋ, ەكى پورتتى دا تەرەڭدەتۋ شارالارى بار.
جالپى, جوعارىدا ايتىلعان ەكى باعىتتان بولەك, ەل اۋماعى ارقىلى قىتاي – ەۋروپا, قىتاي – رەسەي, قىتاي – ورتالىق ازيا, قىتاي – يران ترانزيتتىك دالىزدەرى دە وتەدى. 2022 جىلى تۋىنداپ, قازىرگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان گەوساياسي جاعداي مەن سانكتسيالىق شەكتەۋلەر ترانزيتتىك تاسىمال ديناميكاسىن السىرەتىپ جىبەردى. مىسالى, قىتاي – ەۋروپا – قىتاي باعدارىندا بىلتىر 6 ايدا كونتەينەرلىك تاسىمال كولەمى 218 مىڭ جيىرما فۋتتىق ەكۆيۆالەنتتى (جفە) قۇراپ, 2022 جىلدىڭ ادەپكى جارتى جىلىمەن سالىستىرعاندا 8,5 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەنى ءمالىم. دەگەنمەن بۇل باسەڭدەۋ باسقا باعىتتاردى ءىشىنارا دامىتۋعا ىقپال ەتتى. ءسويتىپ, لوگيستيكانى دامىتۋ باعىتىندا كليەنتتەرگە جاڭا باعدارلار ۇسىنىلدى. ماسەلەن, قىتاي – رەسەي باعدارى بويىنشا بىلتىر العاشقى جارتىجىلدىقتا 1500 كونتەينەرلىك پويىز جونەلتىلگەن. بۇل كورسەتكىش تە ودان الدىڭعى جىلدان 22 ەسە جوعارى. بۇرىن بەلارۋس ەلىنەن قىتايعا كونتەينەرلىك پويىزدار سەرۆيسى رەسەي ارقىلى وتسە, ەندى بۇل تاسىمال قازاقستان ارقىلى ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر.
ەل ۇكىمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, جاقىن كەلەشەكتە ترانسكاسپي ارقىلى مۇناي جەتكىزۋدى 3 ملن تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلەدى. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى مۇناي تاسىمالداۋدىڭ تاۋەكەلى ارتقاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ رەسەيدى اينالىپ وتەتىن مارشرۋتتاردى دامىتۋعا دەن قويعانى بەلگىلى. ءبىز ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە ۇتىمدى امال بولىپ سانالاتىن ترانسكاسپي باعىتى اياسىندا مۇناي الدىمەن اقتاۋ تەڭىز پورتىنا جەتكىزىلىپ, سول جەردەن تانكەرگە تيەلىپ باكۋگە جونەلتىلەدى. ءارى قاراي «باكۋ – تبيليسي – جەيحان» مۇناي قۇبىرى ارقىلى جەرورتا تەڭىزىنە شىعادى.
جالپى, بۇل باعداردى پايدالانۋشىلار جول ءجۇرۋ بويىنشا ۋاقىتتان ۇتاتىنىن جاقسى بىلەدى. وتكەن ايدان باستاپ «KTZ Express» اق قىتايدىڭ سيان قالاسىنان ازەربايجان ەلىنىڭ اپشەرون ستانساسى مەن گرۋزيا استاناسىنداعى پوتي ستانساسىنا ءۇش كونتەينەرلىك پويىز جونەلتتى. بۇل رەتتە, كومپانيا سەرۆيسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى جەتكىزۋ مەرزىمى ەكەنى ءمالىم. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان اۋماعى ارقىلى قىتايدان ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا جانە باسقا دا ەلدەرگە ترانزيتپەن 12-15 كۇن ارالىعىندا جەتىپ بارۋعا بولادى. جۇك جونەلتۋشىلەر «KTZ Express» اق تحكب بويىنشا جۇكتەردى ساپالى جانە ۋاقتىلى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتە الاتىنىنا سەنىمدى. جىل باسىنان بەرى اتالعان باعىتتاعى مارشرۋت بويىنشا جۇكتەردىڭ كەڭ نومەنكلاتۋراسى بار 13 كونتەينەرلىك پويىز ءجۇردى.
كومپانيا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن كوتەرە بەرۋگە باسا نازار اۋدارىپ وتىرادى. وعان قوسا بيزنەس-ۇدەرىستەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە وڭتايلاندىرۋعا باعىتتالعان تسيفرلىق شەشىمدەرى تىس ەلدەردەگى ارىپتەستەردىڭ ويىن ءدوپ باسىپ تۇر. 2024 جىلدىڭ العاشقى ايىندا اقتاۋ تەڭىز پورتى ارقىلى جۇكتەردى اۋىستىرىپ تيەۋدىڭ جالپى كولەمى 360 مىڭ توننادان اسىپتى. بۇل 2023 جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭنىڭ كورسەتكىشىنەن 12,7%-عا جوعارى كورىنەدى. اتاپ ايتقاندا, پورت 3 مىڭ توننا استىق, 310 مىڭ توننا مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىن اۋىستىرىپ تيەۋدى قامتاماسىز ەتكەن.
تەڭىز ايلاعى 2,3 مىڭنان استام كونتەينەردى جيىرما فۋتتىق ەكۆيۆالەنتتە وڭدەگەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىنداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 30%-عا كوپ. ونىڭ ىشىندە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا 2 مىڭنان استام جفە (جيىرما فۋنتتىق ەكۆاۆالەنت) بار. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ دەڭگەيىنە قاراعاندا 2 ەسە ءوسىپتى. جالپى, بىلتىر تەمىرجول ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمال كولەمى 23,2 ملن توننانى قۇرادى. ءسويتىپ, جىلدىق تاسىمال كورسەتكىشى 10 پايىزعا جەدەلدەدى. كونتەينەرلىك تاسىمال كولەمى 1,1 ملن دوللار جفە-گە جەتىپ, ول دا بۇرناعى جىلدان 6 پايىزعا ارتتى.
سونىمەن قاتار تحكب بويىنشا ترانزيتتىك تاسىمال كولەمى 1,3 ملن توننانى قۇراعانى ماعلۇم. نەگىزى بۇل باعىت بويىنشا وتەتىن نەگىزگى اعىن كونتەينەرلىك ەمەس جۇكتەرمەن بايلانىستى. بىراق كونتەينەرلىك تاسىمال جوعارى باسەكەلەستىك سالاسى بولعاندىقتان ونى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. كونتەينەرلىك تاسىمالدا كوبىنە تەمىرجول تەڭىز باعدارىمەن باسەكەگە ءتۇسىپ جاتاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قازاقستان تەمىر جولى» (قتج) ازەربايجان جانە گرۋزيا تەمىرجولدارىمەن بىرگە تحكب-نى دامىتۋ اياسىندا ديسپەتچەرلىك ورتالىق قۇردى. بۇل سەرۆيستى جاقسارتۋعا, جىلدامدىقتى ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. سونىمەن قاتار ول پويىزدار قوزعالىسىن ۇيلەستىرىپ, اقپاراتتى جىلدام بەرۋگە اسەر ەتىپ جاتىر. وسى باعداردىڭ تارتىمدىلىعىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا كونتەينەرلىك تاسىمال جىلدامدىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن التىنكول مەن اقتاۋ پورتى اراسىندا شاتتل پويىزدار سەرۆيسى دە ىسكە قوسىلدى.