كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ, دەپۋتاتتار بىرقاتار زاڭ جوباسىن تالقىعا سالدى. جيىن ەڭ الدىمەن ءماجىلىس قاتارىنا جاڭادان قابىلدانعان دەپۋتات نۇرسۇلتان بايتىلەسوۆتىڭ انت بەرۋىمەن باستالدى. ول زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا سايلاندى.
عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىق قۇرىلادى
جالپى وتىرىستا الدىمەن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ەكى زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا تىڭدالدى. «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى بويىنشا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك بايانداما جاسادى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى جانە پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارى اياسىندا ازىرلەنىپ وتىر.
«حالىقارالىق پراكتيكادا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ كەمىندە توعىز كەزەڭى ەرەكشەلەنەدى. بارلىق دەڭگەيدەن وتكەننەن كەيىن عانا تەحنولوگيالاردى نەمەسە ءونىمدى تولىق كوممەرتسيالىق ورنالاستىرۋ, نارىققا ەندىرۋ كەزەڭى باستالۋى كەرەك. «تەحنولوگيالاردىڭ دايىندىق دەڭگەيلەرىن» زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق ساياساتى ىشكى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دەڭگەيدى ارتتىرۋعا, الەمدىك تەحنولوگيالىق كوشباسشىلارعا قاتىستى يننوۆاتسيالىق الشاقتىقتى قىسقارتۋعا, وتاندىق كومپانيالاردىڭ وزدەرىنىڭ كوممەرتسيالىق ماقساتتارىندا پايدالانۋ ءۇشىن جاڭا سىرتقى اقپارات الۋ بولىگىندە يگەرۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالادى», دەدى مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇيىمداستىرۋ-باسقارۋشىلىق, كادرلىق, قارجىلىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق الەۋەتتىڭ بەس قۇرامداس بولىگىنىڭ ءبىرى سانالاتىن اقپاراتتىق-تالدامالىق قامتاماسىز ەتۋ بۇگىندە جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلمايدى. ساپالى تالداۋسىز عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەمەس.
«مۇنىڭ ءبارى عىلىمدى دامىتۋ جانە ەلىمىزدىڭ دامىعان مەملەكەتتەر پۋلىنا شىعۋى جونىندەگى ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ ورىندالۋىنا قاۋىپ توندىرەدى. عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتتىڭ مونيتورينگى عىلىمي ۇدەرىستى اقپاراتتىق-تالدامالىق سۇيەمەلدەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل, ارينە, عىلىم مەن يننوۆاتسيالار دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىنا ىقپال ەتەدى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا زاڭنامالىق دەڭگەيدە عىلىمي جەتىستىكتەردى, عىلىمي يننوۆاتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالار نارىعىن قاداعالاۋ, ولاردىڭ ونەركاسىپ سالالارى, ونەركاسىپ سۋبەكتىلەرى جانە عىلىمي ۇيىمداردىڭ تەحنولوگيالىق ازىرلىگى دەڭگەيى بولىنىسىندە سىني تەحنولوگيالارعا بەيىمدەلۋ جانە ولارمەن اراقاتىناس الەۋەتىن باعالاۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن عىلىمي-تەحنيكالىق اقپاراتتى جيناۋ, وڭدەۋ جانە تالداۋ جونىندەگى تەتىكتى قاراستىرۋ ۇسىنىلادى», دەگەن ساياسات نۇربەك وسى نورمانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ونى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن دا اتاپ ءوتتى.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى جاس عالىمداردى عىلىمعا تارتۋ ءۇشىن 2023 جىلى 19 قازاندا العاش رەت مينيسترلىك پەن «وتباسى بانك» اق (بانك قاراجاتى ەسەبىنەن) اراسىندا جاس عالىمدارعا 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانىن ەسكە سالدى. وسى كەلىسىم اياسىندا بىلتىر 1 جەلتوقساننان بەرى 80-نەن استام جاس عالىم باسپانا العان.
عىلىمعا بيزنەستىڭ قولداۋى كەرەك
جالپى وتىرىستا «سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا مىندەتتى تولەمدەر تۋرالى» كودەكسكە (سالىق كودەكسى) عىلىم ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلانىپ, ول جايىندا الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسحات ايماعامبەتوۆ بايانداما جاسادى.
سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ باستى ماقساتى – وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ عىلىم سالاسىنا ينۆەستيتسيا جاساۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋىن ىنتالاندىرۋ. ءدال وسى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلى وتكەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ سەسسياسىندا كوتەرىپ, ءتيىستى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
زاڭ جوباسىندا عىلىم سالاسىنا جەكە ينۆەستيتسيا قۇيعان, جاڭا عىلىمي ورتالىقتار اشقان كومپانيالارعا بىرقاتار جاڭا سالىقتىق پرەفەرەنتسيا بەرۋ ۇسىنىلعانىن اتاپ وتكەن دەپۋتات قازىرگى تاڭدا, وكىنىشكە قاراي, بيزنەس عىلىم سالاسىنا ينۆەستيتسيا جاساۋعا, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتپايتىنىن جانە وسى باعىتتا قاراجات جۇمساۋعا ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن ايتتى. «ال الەمدەگى تاجىريبەنى قاراساق, عىلىمي جەتىستىكتەرگە سەرپىلىس بەرىپ, جاڭا وندىرىستەر قۇرىپ, عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىراتىن دا –جەكە كومپانيالار. وسىعان بايلانىستى عىلىمعا ينۆەستيتسيا جاسايتىن جانە ونى وندىرىسكە ەنگىزەتىن بيزنەس ءۇشىن بىرقاتار جەڭىلدىك ۇسىنىلىپ وتىر», دەدى ول.
جەڭىلدىكتەردىڭ ءبىرىنشىسى – سالىقتىق شەگەرىمدەر. زاڭ جوباسىندا عىلىمي زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ جانىنان عىلىمي ورتالىقتار اشۋعا جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە جۇمسالعان قاراجاتتىڭ 100%-ىن سالىقتىق شەگەرىمگە جاتقىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
«بۇل – ماڭىزدى نورما. مىسالى, «الفا» كومپانياسى ق.ساتباەۆ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان عىلىمي ورتالىق اشۋعا 100 ملن تەڭگە جۇمساسا, وندا ول وسى جۇمسالعان شىعىننان سالىق تولەمەيدى. سونداي-اق ول تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا ءوز قاراجاتىن جۇمساپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزبەك بولسا دا, ونىڭ جۇمساعان قاراجاتى شەگەرىمگە تۇسەتىن بولادى. مىنە, وسىلايشا بيزنەس عالىمدارىمىزدىڭ زەرتتەۋلەرىن وندىرىسكە ەنگىزىپ, عىلىمي ورتالىقتاردى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, بيۋدجەتكە ودان دا كوپ سالىق تولەۋگە مۇمكىندىك تۋادى», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
ول بۇل تاجىريبە الەمدە كەڭ تارالعانىن, مىسالى سينگاپۋر, ۇلىبريتانيا, جاپونيا جانە قىتاي سياقتى كوپتەگەن الدىڭعى قاتارلى ەلدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان بارلىق ءىرى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى, يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر وسىنداي ىنتالاندىرۋدىڭ ارقاسىندا جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن قۇرىلعانىن ايتتى.
ەكىنشى جەڭىلدىك – سالىق سوماسىن ازايتۋ. زاڭ جوباسىندا جەكە كومپانيا ءۇشىن تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالعان شىعىستار بويىنشا سالىق سوماسىن 50%-عا ازايتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. «ەگەر كاسىپكەرلەر نەمەسە عىلىمي ۇيىمدار, نە ۋنيۆەرسيتەتتەر وزدەرىنىڭ جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن, تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارىن وندىرىسكە ەنگىزسە, وندا بۇل شىعىستاردىڭ 50%-ى سالىق سالىناتىن تابىستى ايقىنداۋ كەزىندە ءدال وسى 50% كولەمدە ازايتىلادى», دەدى دەپۋتات.
ءۇشىنشى جەڭىلدىك – سالىق پرەفەرەنتسيالارىنىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قولدانىستاعى زاڭنامادا عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرعان كومپانيالارعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر از بولسا دا بار, بىراق ولاردىڭ ءوزى ءتيىمدى ىسكە اسىپ جاتقان جوق. ويتكەنى بۇل نورمالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى تەتىكتەر جۇمىس ىستەمەيدى. «كەيبىر باعىتتار بويىنشا نورمالار بولسا دا, بيزنەسمەندەر ولاردى قولدانۋعا قورىقتى. وسىلايشا, بۇل نورمالار ءىس جۇزىندە ءتيىمدى جۇمىس ىستەمەدى. مىسالى, ءبىر كومپانيا عىلىمعا 100 ملن تەڭگە جۇمسايدى, سودان كەيىن سالىق سالاتىن سوماسىن ازايتام دەيدى, بىراق ونى ناقتى دالەلدەيتىن تەتىكتەرى, قۇجاتتارى بولماعان سوڭ, سالىق ورگاندارىنىڭ الدىندا دالەلدەي المايدى», دەدى دەپۋتات.
8,5 ملن ادامنىڭ موينىندا نەسيە بار
ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا تالقىلانعان تاعى ءبىر وزەكتى زاڭ جوباسى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كرەديت بەرۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى». بۇل تۋرالى بايانداما جاساعان زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق قوعامداعى كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەرگە توقتالدى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 8,5 ميلليون وتانداسىمىزدىڭ قارجى ۇيىمدارىنىڭ الدىندا 19 ترلن تەڭگە بەرەشەگى بار, ونىڭ ىشىندە 8,2 ميلليون ازاماتتىڭ كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر بويىنشا بەرەشەگى 10 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە 1,6 ملن ازامات نەسيە قارىزىن وتەۋدى 90 كۇننەن اسا كەشىكتىرىپ ءجۇر. ولاردىڭ جالپى قارىزى – 1,7 ترلن تەڭگە.
ءۇنزيلا شاپاق زاڭ جوباسىندا حالىقتى نەسيە «قۇلدىعىنان» قۇتقارۋ ءۇشىن بىرنەشە جول قاراستىرىلعانىن جەتكىزدى. سونىڭ ءبىرى – نەسيە تولەمىن 90 كۇننەن اسا كەشىكتىرگەن ادامدارعا كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرۋگە تىيىم سالۋ. «حالىقتىڭ شامادان تىس نەسيە الۋىنا جول بەرمەس ءۇشىن تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرەشەگىنىڭ ءابسوليۋتتى مولشەرىن شەكتەۋدە رەتتەۋ ءراسىمىن قاتاڭداتۋ قاجەت. قازىر بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرى بويىنشا بەرەشەكتىڭ ورتاشا دەڭگەيى شامامەن 1,5 ملن تەڭگەنى قۇرايدى, بۇل رەتتە مۇنداي نەسيەلەر بويىنشا بەرەشەكتىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى زاڭنامادا بەلگىلەنبەگەن. قارىز جۇكتەمەسىنىڭ شامادان تىس ءوسۋىن شەكتەۋ ءۇشىن زاڭنامالىق تۇرعىدا تۇتىنۋشىلىق نەسيە دەگەن ۇعىم ەنگىزىلەدى, بۇل ونىڭ ەڭ جوعارى ءمانىن (بانكتەر ءۇشىن – 5 ملن تەڭگە, مقۇ ءۇشىن – 2 ملن تەڭگە) نورماتيۆتىك دەڭگەيدە شەكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى دەپۋتات.
ەكىنشى جول – نەسيەلەر بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى سوتقا دەيىن رەتتەۋ اياسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ. ءۇشىنشى جول – اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ. سونىمەن بىرگە ازاماتتاردىڭ نەسيەلەر بويىنشا بانكروتتىق راسىمىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ كوزدەلىپ وتىر. «2023 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى جانە باسقا دا كرەديتورلاردىڭ نەسيەلەرى بويىنشا جەكە تۇلعالاردىڭ سوتتان تىس بانكروتتىعىنىڭ زاڭنامالىق ءراسىمى ەنگىزىلدى. بانكروتتىققا ءوتىنىش بەرۋ ءۇشىن قارىز الۋشىدان اعىمداعى بەرەشەگى بويىنشا مەرزىمى وتكەن قارىزدىڭ رەتتەلۋى تۋرالى كوپتەگەن قۇجات پەن مالىمەت بەرۋ تالاپ ەتىلەدى. قازىرگى تاڭدا 84 مىڭ ءوتىنىشتىڭ ىشىندە بانكروتتىق ءراسىمى 9,5 مىڭ (11,3%) ازاماتقا قاتىستى جۇرگىزىلدى», دەپ اتاپ ءوتتى ءۇ.شاپاق.
ءماجىلىس دەپۋتاتى نەسيە الۋعا قاتىستى الاياقتىق قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ دا ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي وقيعالار سانى كوبەيىپ, وتكەن جىلى ازاماتتارعا كەلتىرىلگەن زيان كولەمى 5,8 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.
وتىرىس بارىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيزنەس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ سەنات ۇسىنعان جاڭا رەداكتسياداعى جەكەلەگەن باپتارى دا تالقىلانىپ, كەيىن دەپۋتاتتار ءتۇرلى سالا باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.