تۋبەركۋلەز تۇپكىلىكتى جويىلا ما؟

جاسىرىن تۋبەركۋلەز قالاي انىقتالادى؟

بۇگىندە ەلىمىزدە تۋبەركۋلەز ماسەلە­سىندە ەپيدەميالىق جاعداي تۇراقتال­عان, ءتيىستى مەديتسينالىق مەكەمەلەر تىنىمسىز جۇمىسىن جالعاستىرىپ وتىر. ناتيجە بار. ءبىر عانا الماتىنى الىپ قاراساق, كەيىنگى 10 جىلدا تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ كورسەتكىشى 60,5%-عا, ال ءولىم-ءجىتىم 82,7%-عا ازايعان. نەگىزگى كورسەتكىشتەر ورتاشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەردەن تومەن. 2023 جىلى 484 ادامنان تۋبەركۋلەز تابىلسا, ديس­پان­سەرلىك ەسەپتە 650 ناۋقاس تۇر. تۋبەر­كۋلەزدىڭ تارالۋ كورسەتكىشى 3,1%-عا تومەندەپ, 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 28,3-ءتى قۇرايدى.

الماتىدا دۇنيەجۇزىلىك تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەس كۇنىنە وراي 24 ناۋ­رىزعا دەيىن جالعاساتىن ايلىق باس­تال­عانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ال جالپى مەگاپوليستە تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋ «2023-2024 جىلدارعا ارنالعان فتيزيو­پۋلمونولوگيالىق قىزمەتتى دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسىنا» سايكەس جۇرگىزىلىپ وتىر.

تۋبەركۋلەزدى تاراتپاۋ ماسەلەسىندە بالالار مەن ستۋدەنت جاستارعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىندىكتەن, ستۋدەنتتەر ارا­سىنداعى سىرقاتتانۋ كورسەت­كىشى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 17,4%-عا تومەندەدى.

تۋبەركۋلەزبەن كۇرەسۋدىڭ ماڭىزدى تۇسى – اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋ جانە زەرتحا­نا­لىق دياگنوستيكا جۇرگىزۋ بولسا, الما­تى قالاسىنىڭ فتيزيوپۋلمونولوگيا ورتالىعىندا زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالعان باكتەريولوگيالىق زەرتحانا بار. 2022 جىلى وسى زەرتحانادا جاڭا «Xpert MTB/XDR» اپپاراتى ورناتىلعان. بۇل اپپارات تۋبەركۋلەزگە قارسى پرەپاراتتارعا دارىلىك سەزىمتالدىق تەستىن نەبارى 90 مينۋت ىشىندە شىعارىپ بەرەدى. وعان قوسا پاتسيەنتتەردىڭ «G-xpert» مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋىن تىكەلەي ەمحانالاردىڭ وزىندە جۇرگىزۋ ءۇشىن قالانىڭ ءۇش ەمحاناسىندا «G-xpert» اپپاراتتارى ورناتىلدى.

«تۋبەركۋلەزبەن كۇرەسۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى كەزەڭى – جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى توپتاعىلار اراسىندا جۇرگىزىلەتىن سكرينينگ. 2024 جىلدان باستاپ الماتى قالا­سىنىڭ فتيزيوپۋلمونولوگيا ورتا­لى­عىندا كۆانتيفەرروندىق تەستپەن تەكسەرۋ باستالدى. بۇل زاماناۋي زەرتحا­نالىق سىناق تۋبەركۋلەز ينفەكتسياسىنىڭ بەلسەندى جانە جاسىرىن تۇرلەرىن انىق­تاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مانتۋ مەن دياسكينتەستەن ايىرماشىلىعى, كۆان­تيفەررون سىناعى دەنەگە انتيگەندەر مەن باكتەريالاردى ەنگىزۋدى قاجەت ەتپەيدى. تەست جۇرگىزۋ ءۇشىن تامىردان قان الىنىپ, ناتيجە بىرنەشە كۇننەن كەيىن دايىن بولادى. بۇل سىناقتىڭ دالدىگى تەرى سىناقتارىنا قاراعاندا الدە­قايدا جوعارى جانە ينفەكتسيا تابىل­عان جاعدايدا عانا وڭ ناتيجە كورسە­تەدى», دەيدى الماتى قالالىق فتيزيو­پۋلمونولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانار ساپيەۆا.

تۋبەركۋلەزدىڭ ديففەرەنتسيالدى دياگنوستيكاسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنىڭ فتيزيوپۋلمونولوگيا ورتا­لىعىندا جاپونيادا شىعارىلعان 64 ءتىلىمدى كومپيۋتەرلىك توموگراف قولدا­نىلادى. بۇل قۇرىلعى تۋبەركۋلەزدى باسقا اۋرۋلاردان اجىراتۋعا جانە ءدال دياگ­نوز قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر 2023 جىلى ەرەسەكتەر مەن بالالار اراسىندا تۋبەركۋلەزگە قارسى 64 608 ادامعا سكرينينگتىك تەكسەرۋ جۇرگىزىلسە, مانتۋ رەاكتسياسى تۋبەركۋلەز جۇقتىرۋ قاۋپى بار 124 372 بالاعا جاسالعان.

بالالار اراسىنداعى تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋدىڭ ماڭىزدى ادىستەرىنىڭ ءبىرى جاڭا تۋعان نارەستەلەرگە بتسج ۆاكتسيناسىن ەگۋ بولعانىمەن, ورتالىق باسشىسى مىناداي مالىمەتتەردى العا تارتتى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا بتسج ۆاكتسيناسىمەن جاڭا تۋعان بالالاردىڭ 88,3%-ى قامتىلدى. بىراق بالالاردىڭ 11,7%-ى ۆاكتسينالانباعان, 3,8%-ى جەكە سەنىمدەرى بويىنشا ەگۋدەن باس تارتسا, ال 7,8%-ىن­دا مەديتسينالىق قارسى كورسەتىلىمدەرى بولعان.

ماماندار قازىر بۇكىل الەمدە تۋبەر­كۋ­لەزدىڭ جاسىرىن ءتۇرىن ەمدەۋ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن, الايدا اتا-انا­لار­دىڭ كوپشىلىگى بالالارداعى جاسى­رىن تۋبەركۋلەز ينفەكتسياسىن پروفي­لاكتيكالىق ەمدەۋدەن باس تارتاتىنىن ايتادى.

الماتىدا قاناتقاقتى  جوبا باستالدى

وسى ارادا تۋبەركۋلەزدى اۋىزدىق­تاۋداعى ماڭىزدى جەتىستىك رەتىندە ەمدەۋ ۋاقىتى قىسقارعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. كەيىنگى ون جىلدا تاجىريبەگە تۋبەركۋلەزگە قارسى جاڭا پرەپاراتتار مەن قىسقا­مەرزىمدى ەمدەۋ رەجىمدەرى ەنگىزىلدى. بۇل ەمدەۋ ۋاقىتىن بۇرىنعىداي 20-24 اي ەمەس, 6-9 ايعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وسىلايشا, 2024 جىلى الماتى قالاسىندا ەمدەۋدىڭ جاڭا رەجىمدەرى قاناتقاقتى جوباعا ەنگىزىلدى. بۇگىنگى تاڭدا 11 پاتسيەنت جاڭا رەجىم بويىنشا ەم-دوم الۋدى باستاعان.

«بۇل تۋبەركۋلەز جۇقتىرۋ مەن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وعان قوسا الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن 922 ناۋقاسقا اي سايىن 41 400 تەڭگە قاراجات بولەدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاراجاتى ارقىلى 63 ناۋقاسقا جول ءجۇرۋ بيلەتتەرى, ازىق-ت ۇلىك تۇرىندە جانە باسقا دا كومەكتەر كورسەتىلدى», دەيدى ج.ساپيەۆا.

سول سياقتى «مەيىرىمدى جول» قوعام­دىق قورى 2022 جىلدان باستاپ جاھاندىق قوردىڭ شاعىن گرانتى ارقىلى وسال توپتار مەن مەديتسينالىق كومەككە قول­جەتىمدىلىگى شەكتەۋلى جاندار اراسىندا ءوز جۇمىسىن جۇرگىزىپ وتىر دەسەك, بۇلار – ينەكتسيالىق ەسىرتكىنى پايدالاناتىندار, ءۇيسىز-كۇيسىز, بەلگىلى ءبىر تۇرعىلىقتى جەرى جوقتار, ىشىمدىككە سالىنعان جانە ەسىرتكى قولداناتىن ادامدار, بۇرىن ءىستى بولعاندار, تۇتقىندار, ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىندەر, ميگرانتتار.

تۋبەركۋلەزگە قارسى ءىس-شارالاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا فتيزيو­پۋلمونولوگيا ورتالىعى الماتىنىڭ بارلىق مەديتسينالىق ۇيىمىندا 188 مونيتورينگ جۇرگىزگەنىن ايتادى.

ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇلەسى

الماتى قالالىق وكق بريفينگىندە ۆولونتەرلىك نەگىزدە جۇمىس ىستەپ وتىرعان «مەيىرىم جولى» قوعامدىق قورىنىڭ وكىلدەرى دە ءسوز الدى.

ء«بىز جۇمىس بارىسىندا تاعدىر تالكە­گىنە دۋشار بولعاندارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ناشاقورلىقتان, ماسكۇنەمدىكتەن زارداپ شەگەتىن ءۇيسىز-كۇيسىز ادامدارمەن, بۇرىنعى تۇتقىندارمەن, از قامتىلعان پاتسيەنتتەرمەن جۇمىس ىستەيمىز», دەيدى قور ۇيلەستىرۋشىسى ماديار ءابدىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, وسال توپتاردىڭ مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە قولجەتىم­دىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن الماتى قالاسىن­داعى بارلىق مساك ۇيىمىمەن, جەكە مەديتسينالىق ورتالىقتارمەن مامىلەلەر جاسالعان. قالانىڭ ءاربىر اۋدانىنداعى ءاربىر ەمحانانىڭ پاتسيەنتتەرىمەن جۇمىس جۇرگىزىپ, جان-جاقتى كومەك كورسەتە الاتىن اۋتريچ-قىزمەتكەرلەر بەكىتىلگەن. ويتكەنى ولار – ناۋقاستاردىڭ جاعدايىمەن جەتە تانىس, وزدەرى دە ەمدەلىپ, قولداۋشى توپتاردىڭ دەمەۋىمەن ەمىنە شيپا تاپقان بەلگىلى ءبىر قاۋىمداستىق وكىلدەرى. مىسالى, 2023 جىلى وسى «مەيىرىمدى جول» قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن وسال توپتاعىلار اراسىندا تۋبەركۋلەزدىڭ 39 جاعدايى انىقتالعان.

قوردىڭ جۇمىسىن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى قولدايتىندىقتان, 2023 جىلدىڭ قاراشا ايىندا العاش رەت مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس ءبولىنىپ, «ستيگما جانە كەمسىتۋشىلىك – ناداندىققا قارسى كۇرەس», «تۋبەركۋلەزدىڭ اۋىرتپالىعىن تومەندەتۋدەگى ۇەۇ ءرولى», «مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل پسيحولوگياسى», «پاتسيەنتتەر مەن ولاردىڭ وتباسىن پسيحوالەۋمەتتىك قولداۋ» سىندى سەمينار-ترەنينگتەرى وتكىزىلگەن.

ەپيدەميالىق جاعداي تۇراقتى

بۇگىندە قازاقستان بۇۇ-نىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى تۋبەركۋلەز جونىندەگى كەڭە­سى­­نىڭ ساياسي دەكلاراتسياسىنا قوسىلعان­دىق­تان, 2035 جىلعا قاراي تۋبەركۋلەزدى ەپي­دەميا رەتىندە جويۋعا باعىتتالعان END TB ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋشى ەل رە­­تىندە ءوز مىندەتتەمەلەرىن اتقارىپ كەلەدى.

قازىر ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزدىڭ ەپيدە­ميا­لىق جاعدايى تۇراقتى دەۋگە بولادى. 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 2023 جىلى تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ – 4,9%-عا, ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشى –14,3%-عا, تارالۋ دەڭگەيى 5,4%-عا ازايدى.

«بۇگىندە تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ نەگىزى­نەن امبۋلاتوريالىق جاعدايدا جۇرگىزى­لەدى. ەمدەۋدىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن باس­تاپ ناۋقاس ينفەكتسيالىق باقىلاۋ شا­را­لارى مەن كلينيكالىق جاعدايدى ۇس­تان­­عان جاعدايدا ۇيىندە بولا الادى. تۋ­بەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ ام­بۋلاتوريالىق ەمدەۋدەگى ۇلەس سالما­عى 2023 جىلى 64,6% بولدى, ال ددۇ ستان­دارتى – 55%, ناۋقاستاردىڭ 36,4%-ى ۇيا­لى تەلەفون, پلانشەت, ءموبيلدى قو­سىمشالاردى پايدالانا وتىرىپ, بەينە­-با­قىلاۋ ارقىلى ەمدەلدى», دەيدى ۇلت­تىق فتيزيوپۋلمونولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مالىك ادەنوۆ.

قازىر ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ باستاپقى بۋىنى دەڭگەيىندە پتر (مولە­كۋلالىق-گەنەتيكالىق دياگنوستيكا) ادىسىمەن تۋبەركۋلەزدى جانە دارىگە ءتوزىم­دى تۋبەركۋلەزدى انىقتاۋدىڭ زاماناۋي ەكسپرەسس-ادىستەرى ەنگىزىلگەن. ددۇ ۇسىنىم­دارىنا سايكەس كوپتەگەن دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ مەرزىمى 24 ايدان 9-12 ايعا دەيىن قىسقارسا, دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ تيىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشى 80%-عا جەتىپ وتىر, ددۇ ستاندارتى بويىنشا ول 80%-دان كەم بولماۋى كەرەك.

دەگەنمەن ءالى دە الەمنىڭ تالاي ەلى ءۇشىن دارىلەرگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەز قاۋىپ­تى كەسەل بولىپ قالا بەرەدى. وسى دەرتتى جۇقتىرماۋعا ەشكىمگە كەپىلدىك جوق. ءومىر ءسۇرۋ ستاندارتتارى جوعا­رى ءارى مەديتسينالىق قىزمەتى ساپالى مەم­­لەكەت­تەردىڭ تۇرعىندارى دا ودان ساقتان­دىرىلماعاندىقتان, «تۋبەركۋلەز» كومپونەنتى بويىنشا جاھاندىق قور جوباسىن ىسكە اسىرۋ توبىنىڭ مەنەدجەرى شاحيمۋرات يسمايلوۆ «باستى مىندەت – تۋبەركۋلەزدىڭ ۇكىم ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ», دەيدى.

ءوز كەزەگىندە دسۇ-نىڭ ەۋروپالىق وڭىرلىك بيۋروسى تۋبەركۋلەزگە قارسى كۇرەستە قاجەتتى كاپيتال سالىمدارىن قام­تاماسىز ەتۋگە, دسۇ-نىڭ سوڭعى ۇسى­نىم­دارىن ورىنداپ, يننوۆاتسيالىق تاسىل­دەردى ەنگىزۋگە, ازاماتتىق قوعام ۇيىم­دارىمەن بەلسەندى ارەكەت جاساۋعا شاقىرادى. ەگەر ساراپشىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا تۋبەركۋلەزگە شالدىققانداردى ينەكتسياسىز جانە اۋرۋحاناعا جاتقىزباي-اق ەمدەپ الۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, پاتسيەنتتەر ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپتى قاراۋ كەرەك.

الماتى