تۇلعاتانۋشى

قاراتاۋ مەن الاتاۋ قولتىق­تاس­قان جۋالىنىڭ شاعىن عانا اۋى­لىن­دا دۇنيە كەلگەن دوقتىر­حان­ 6-سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ-اق اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەرگە شاعىن ماقالا, اڭگىمە جازا باستاپتى. نەگىزى ۇلتقا تالانتتى ادامداردى مولىنان بەرگەن, قۇت-بەرەكە دارىعان اۋىلدار ەلى­مىزدە از ەمەس. دوقتىرحان دۇنيە ەسىگىن اشقان جۋالى داڭقتى ماي­دانگەر-جازۋشى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ, كور­كەمسوز شەبەرى, قوعام قاي­رات­كەرى شەر­حان مۇرتازانىڭ, ونعا جۋىق گەنە­رالدىڭ ومىرگە كەلگەن ءوڭىرى. مۇنى دوقاڭ عۇمىرباياندىق-دەرەكتى تەلەفيلم­دە: «سول اۋداننان شىققان ابزال ازامات­تار­دىڭ كىشىگىرىم جۇرناعى اتانۋ باقىتىنا يە بولعانىم ءۇشىن تاعدىرىما ريزامىن» دەپ جەت­كىزىپتى. ايتسا ايتقانداي, كەيىپ­كە­رى­مىز ابزال اعالاردىڭ يگى ءداستۇرىن جال­عاس­تىرا وتىرىپ, ءوزىنىڭ كاسىبىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى.

ول – ەڭبەكپەن جەتىلگەن ازامات. وتباسى جاعدايىنا قاراي جاس­تاي مال دا باقتى, كىرپىش قالاعان قۇرىلىسشى دا, «تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن» دانەكەرلەۋشى دە بولدى. اسكەر قاتارىندا بورىشىن دا وتەدى. اۋداندىق, وبلىستىق گازەت­تەردە قىزمەت اتقاردى. «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەگەندەي, ول اقىرى ءوزى ارمانداعان تەلەجۋرناليست ماماندىعىن تەرەڭ مەڭگەرۋ ءۇشىن الماتىعا ات باسىن بۇردى. ۇلكەن شىعارماشىل ورتا ونى جاقسى قابىلدادى.

دوقتىرحان قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىندە جۋرناليستيكامەن عانا شەكتەلمەي, كوركەم پروزادا دا قابىلەت-قارىمىن شىڭ­دادى. سىن­شى­لار پىكىرىنشە, ونىڭ اڭگى­مەلەرى تابي­عي­لىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىز دوقتىر­حان­مەن قاراشاڭىراق – قازاق تەلە­ۆي­زياسىندا بىرگە قىزمەت ىستەسە ءجۇرىپ, وسى سالانىڭ كۇر­دەلى جانر – تەلە­فيلم­گە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ەرەكشە اتايمىز.

ساكەنشە ايتساق, تەلەساندىق – ادام­­­زات يننوۆاتسياسىنىڭ بيىك شىڭى ءارى قۇپياعا تولى تىلسىم الەمى. بۇل سالا – ءتۇسىرۋ توبىنىڭ ەڭبە­گىنەن تۇراتىن ونەر. كەز كەلگەن تاقىرىپتى تەلەۆيزيانىڭ بۇكىل جانرىندا قامتۋ مۇمكىندىگى زور. ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر سالانىڭ بەينە كورىنىستەرى مەن سوعان سايكەس ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگى مىقتى جۋرناليست بولسا, وسى سالادا قۇندى ەڭبەك دۇنيەگە كەلەرى داۋسىز. اۆتوردىڭ پايىم تۇيسىگى, ماسەلەنى جەدەل اڭعارۋ قاسيەتى – باستى شارت. سونداي-اق ول كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلەگە وراي ءتيىستى قورىتىندى شىعارا بىلسە, ونىڭ حابارى كورەرمەنىن جالىقتىرمايدى. وسى نەگىزگى تالاپ – تەلەجۋرناليست ءۇشىن ەڭ قاجەتتى العىشارت. ال بۇل كۇردەلى قادامعا تاۋەكەل ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەندە-اق تەلەديدار ىسىنە ارالاسقان دوقتىرحان 1984 جىلى تارازدان الماتىعا قونىس اۋدارىپ, وسى سالاعا تۇبەگەيلى بەت بۇرعاندا, ءبارىمىز قۋاندىق.

ول ۇزاق جىل بويى قازاق تەلەۆيزياسىندا قاراپايىم تىلشىدەن, كاسىبي قۇرىلىم باسشىسىنا دەيىنگى جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. العىر دا تەز جازا بىلە­تىن جۋرناليسكە بەينە تۇسىرەتىن نىسان جەتىپ ارتىلادى. تەلەحابار – ءجۋرناليستىڭ مۇراتى مەن نىساناسىنىڭ بىر­تۇ­تاسقان جوباسى. وسى تۇرعىدان ال­عاندا, دوقتىرحان تەلەديدار ءىسى­نىڭ ساپالانۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىر­دى. ونىڭ قاراپايىمدىلىعى, ەلشىل­دىگى, زيالىلىعى كاسىبىن ابىرويلى ەتتى.

دوقتىرحان تۇرلىبەك الما­تى تەلەۆيزياسىنىڭ باس رەداكتورى, قازاق تەلەۆيزياسى باس ديرەك­تورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, «قازاقتەلەفيلمنىڭ» باس ديرەك­تورى ءتارىزدى باسشىلىق قىزمەت مەكتەبىنەن ءوتتى. ۇلكەن شىعار­ما­شىلىق ۇجىمداردى باسقارۋ – ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتى, كاسىبي بىلىكتىلىكتى, تاباندىلىق پەن جىگەرلىكتى تالاپ ەتەدى. بەلگىلى جۋرناليست قانشا باسشى بولسا دا شىعارماشىلىقتان قول ۇزگەن جوق.

قولى قالت ەتە قالسا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرىن, قولونەرىن, اتبەگىلىك, قۇسبەگىلىك كاسىبىن ناسيحاتتايتىن «بويتۇمار» اتتى اۆتورلىق تانىمدىق حابار جۇرگىزدى. ول قازاق تەلەۆيدەنيەسىنىڭ التىن قورىندا ساقتاۋلى. «قازاقتەلەفيلمدى» باسقارعان كەزدە ەلەۋلى سەريالىق دەرەكتى تۋىندىنىڭ اۆتورى ءارى رەجيسسەرى بولدى. دوقتىرحاننىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ۇلت ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ءابىش كەكىلباەۆ, شەرحان مۇرتازا, ساعات اشىمباەۆ, كامال سمايلوۆ سىندى مارعاسقالارىنىڭ پىكىرى – بۇگىنگى سالا ماماندارىنا شەبەرلىك سىنىبى دەپ بىلەمىز.

دەرەكتى تەلەفيلم – قامتيتىن تاقىرىبى جاعىنان اسا ماڭىزدى, جاۋاپكەرشىلىك پەن كاسىبي دالدىكتى تالاپ ەتەتىن كەسەك دۇنيە. دەمەك مۇنداي اۋقىمدى ىسكە قابىلەتى جوعارى, جانر تاسىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن تەلەجۋرناليست قانا بارا الادى. دوقاڭ وسى سالادا ءوز سوقپاعىن ەرتە تاپتى.

ەلىمىزدىڭ كونە تاريحى – ۇلتتىڭ باقىت­تى بولاشاعىن ويلاعان دا­نىش­­پان حاندارىمىزدىڭ, ەل قورعا­عانى باتىرلارىمىزدىڭ, اقىلمان بيلە­رى­مىزدىڭ عۇمىربايانى, تاعى­لى­مى, پاراساتى. وسىنداي رۋحاني بايلىقتى ەل يگىلىگىنە, بولا­شاق ۇرپاق كادەسىنە جاراتۋ – دوقاڭنىڭ كاسىبي ميسسياسى ەدى. ءار دەرەكتى تەلەفيلمىنىڭ استارىندا ۇلان-عايىر جەرىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالعان, ۇلت بىرلىگىن اماناتتاعان اتا-بابا ءتالىمى جاتادى.

ونىڭ قاداۋ-قاداۋ اسا جاۋاپتى دا­ كۇر­­­دەلى تاقىرىپقا باتىل بارۋى – كاسىبي ەرلىككە پارا-پار ءىس. بۇل اۋ­­ق­­­ى­م­دى جوبانى تۇبەگەيلى ىسكە اسى­­­­رۋ ءۇشىن دەربەس حالىقارالىق «تۇر­­كى الەمى» تەلەستۋدياسىن اشتى.

ەلىمىزدى, تۇركى دۇنيەسىن ىرگەلى مەملەكەت, ۇلىس ەتۋگە جۇمىلعان دانالاردىڭ ءومىر-تاريحى, ايتۋلى تاريحي وقيعالار, ەل ازاتتىعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن الاش ارىس­تارى – تاقىرىپ اياسى وسى باعىتتا. الەمدىك تۇلعا مۇستافا شوقاي تۋرالى «ارداعى ەدى تۇر­كى­نىڭ» اتتى تەلەفيلمى زيا­لى قاۋىمنان جوعارى باعا الدى. تەلەفيلمدە وسىناۋ ۇلى تۇلعانىڭ ءورشىل بەينەسى, ەل تاۋەلسىزدىگىن جاقىنداتا تۇسكەن جانقيارلىق ءىس-ارەكەتى شىنايى دەرەكتەر ارقىلى كورەرمەنگە جەتكىزىلگەن.

كەرەكۋ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, بۇكىل قازاققا اسقار تاۋداي تۇلعا بول­عان­ ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى تۋرالى تەلەفيلم دە كوپشىلىكتى بەيجاي قال­دىر­مادى. تەلەفيلمدە ماشەكەڭنىڭ دانا­لىق, اقىندىق, اۋليەلىك جولى ارنايى بەينە-سيۋجەتتەر مەن سۇحباتتار ارقى­لى كوركەمدەلىپ, عالىمداردىڭ وي-پىكىر­لەرى­مەن ۇندەستىك تاۋىپ, كورەرمەندى قۋانتتى.

رەجيسسەر ءارى اۆتور دوقتىرحان تۇرلى­­بەك وزبەكستان, رەسەي (ومبى), تاتارستان قالا­لارىنا ساپار شەگىپ, سيرەك كەزدەسەتىن دەرەك­تەر­ جيناپ, تۋىندىنىڭ قۇنىن ارتتى­را ءتۇستى.

ۇلى بيلەردىڭ تۇلعاسىنا ارنال­عان «ايتەكە ءبيدىڭ اق جولى» اتتى تەلە­فيلمى – تاريحي مالىمەتتەرگە نەگىز­دەلگەن تۋىندى. ايتەكە بي باقي­لىق مەكەنى – وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى نۇراتا قالاسىنا ارنايى بارىپ, كەسەنە مەن ەڭسەلى مەشىت تۋرالى جەرگىلىكتى قازاق پەن وزبەك اعايىنداردى سويلەتۋى – باع­زى مەن بۇگىندى جالعاعانداي قۇبىلىس.

دوقاڭنىڭ بىرنەشە سەريالى «قاڭلى» اتتى تەلەفيلمى قازاق مەم­لەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋلىنداعى كونە قاڭلى ۇلىسىنىڭ تاريحي دەرەك­تەرىن شەبەر باياندايدى. بۇل فيلم تاريحقا جاڭاشا قاراۋدىڭ ۇلگىسىندەي.

قالامگەردىڭ قاي تەلەفيلمىن سارا­لاپ قاراساڭىز دا, قازاق حالقى­نىڭ تاعدىرى, تاۋەلسىزدىككە ۇمتى­لۋى, ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرى, تۇلعا­لاردىڭ بولمىسى, زەردەلى ويى, ونەگەلى ءومىرى بايان ەتىلەدى. دوقتىرحان تۇرلىبەك تۋىن­دى­لا­رىنىڭ اسىل ماقساتى – جاس ۇرپاق­تى كيەلى قازاق جەرىن قۇرمەتتەپ-قاستەرلەۋگە, تۇلعا­لار­دىڭ اماناتىنا لايىقتى بولۋعا شاقىرۋ.

ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرە­تىن رەجيسسەر وسى ۋاقىتقا دەيىن كورەرمەنگە 35 تەلەفيلم ۇسى­نىپ­تى. ماسەلە, ارينە, سانىندا ەمەس, تۋىن­د­­ىلارىنىڭ وتانشىلدىق-تار­بيەلىك ماڭىزىندا. ول – ءالى كۇنگە اۋدان گازەتىنەن ەلدىڭ باس گازەتىنە دەيىنگى مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ اۆتورى. «ماۋەلى اعاش جەمىسى پىسكەن سايىن باسىن يەدى» دەگەن اقيقات وسى شىعار.

حالقىمىزدا «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن سيپاتتاما ۇعىم بار. بۇل دوقتىرحان تۇرلىبەك ۇلى باۋىرىمىزعا تىكەلەي قاتىستى. ول – قالامگەر دەگەن بيىك كاسىپتى ءار جانردا ابىرويلى ەتە الدى. «و دۇنيەدەن كەلگەن وكىل» اتتى ساتيرالىق شىعارماسى ءۇشىن حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىن العانى دا ەسىمىزدە.

بىردە ايگىلى شەراعاڭ: «دوق­تىر­حان – ادامگەرشىلىگى مەن جاۋاپ­­كەرشىلىگى تەڭ جىگىت. ول جۇر­­گەن جەردە كۇرمەۋلى ءتۇيىن تەز شەشى­­لە­دى» دەپ, ارقاسىنان قاققان ەكەن. بىز­دىڭشە, بۇل دا – ادامي جانە تابيعي باعا.

دوقاڭ – قايبىر قالامگەر اعا­يىن سياقتى ازدى-كوپتى ەڭبەگىن مىن­­­دەت­سىنىپ «ماعان قايراتكەرلىك اتاق, وردەن بەر, مەن پالەنمىن-تۇ­گەن­مىن» دەپ كەۋدە سوقپايتىن ەل اعاسى. ءاسىلى, شىنايى تەلەجۋر­نا­ليست پەن قالامگەر بولمىسىنان وتە قاراپايىم كەلەدى. ارىپتەسىمىز تانى­­مال كاسىبي تالانتتى مامان, با­س­­شى بولسا دا, ەل ءۇشىن قۇندى ءارى ما­ڭىزدى تاريحي دۇنيەلەردى ومىرگە اكەل­سە دە, سول باياعى قاراپايىم قالپى – «بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن» دەگەندەي, ار-ۇجداندى ءبىرىن­­شى كەزەككە قويادى. ونىڭ كرەدوسى – «حال­قىمىز امان, ەلىمىز تى­­نىش بولسا, الىنبايتىن قامال جوق». جاقىن سىر تارتا قالساڭىز, دوقاڭ: «ماعان سىي-سياپات ما­ڭىز­دى­ ەمەس, ماعان حالىقتىڭ باعاسى مەن­ ريزاشىلىعى – ۇلكەن ماراپات» دەيدى.

تەلەجۋرناليست, جازۋشى, ق­و­عام قايراتكەرى دوقتىرحان تۇر­لىبەك – تانىمال «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بۇكىل­دۇنيە­جۇزىلىك «التىن سافران» كينو­فەستيۆالىنىڭ جۇلدەگەرى, جۋر­نا­ليستەر وداعى جامبىل سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتى. كاسىبي سالاسى قادىر­لەيدى, تۋعان ءوڭىرى القالايدى, ەلدىڭ ءتورت تاراپى باعالايدى.

ء«تىرى بولسام, قازاققا قىزمەت قىل­ماي قويمايمىن» دەپتى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان. ءبىز بىلەتىن دوقاڭ ۇلتقا قىزمەت ەتۋدى وزىنە پارىز ساناپ كەلەدى. بۇل ۇستانىم ءاربىر ازاماتىمىزعا تەمىرقازىق بولسا, كانە!

د.تۇرلىبەك سەكسەننىڭ سەڭ­گىرىنە بەت تۇزەر بەلەستە دە تاريحي تۇلعالاردى بۇگىنگى ۇرپاقپەن قاۋىش­تىرۋ ەڭبەگىن جالعاستىرۋدى قالايدى. قالامى جۇيرىك, ءسوزى ايقىن قارىمدى قالامگەر ءالى بىرەر بۋىنعا ءتالىم بەرىپ, تاجىريبەسىن ۇيرە­تۋگە ىقىلاستى. تۇركى دۇنيەسى تەلە­ۆيدەنيەسىنىڭ ارداگەرلەر مۇرا­سىن­ حالىققا كەڭ ناسيحاتتاسام دەگەن جوسپار-جوباسى دا بار. ادال ازاماتتىڭ بۇل ارمانى دا ورىندالسىن دەپ تىلەدىك.

ساعىندىق نۇرەكەەۆ,

كسرو تەلەۆيدەنيە جانە

راديو سالاسىنىڭ ۇزدىگى,

ارداگەر جۋرناليست