جازۋشى تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆتىڭ «مەشكەي» رومانى ەل تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارداعى حالىق تۇرمىسىنداعى ورىن العان جاعدايلار مەن ەلدىڭ ەرتەڭىنە سەنبەيتىن قۇلدىق قۇرساۋدان ءالى ارىلا الماعان جۇيەنى, سونداي-اق بار ماقساتىن اقشا تابۋعا ارناعان ادامدار بويىنداعى اشكوزدىك, تويىمسىزدىق سىندى پيعىلداردى سۋرەتتەيدى. رومان يدەياسى باس كەيىپكەر الىپحان وبرازىنا جيناقتالىپ جەتكىزىلەدى.
ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ون بالاسىمەن قالاعا كەلگەن الىپحاننىڭ بار ماقساتى وتباسىن اسىراۋ, سولاردى تويىپ تاماق جەيتىن كۇنگە جەتكىزۋ عانا بولاتىن. نارىق زامانى, قالانىڭ قاتىگەز تىرلىگى بۇلارعا جىلى قۇشاق اشىپ تۇرماعانى بەلگىلى. جانباعىس ءۇشىن ايەلى بيفاتيما ەكەۋىنىڭ جالدانباعان جۇمىسى جوق. بار تاپقانى ءىشىپ-جەۋگە دە جەتپەيدى. ءارى بالاپانىن شۇبىرتقان اتا قازداي پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ ءجۇرىپ, اقىرى جەرتولەدەن از بيىك ەكى بولمەلى پاكەنە قورجىن تامعا قولى جەتەدى. باس كەيىپكەر وتاعاسى الىپحان شارعا بويلى, قويان سۇيەك قۋداي ارىق جان بولعانىمەن, تاماققا تويمايتىن مەشكەي, وپپانىڭ ءوزى ەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە تالەيى وڭىنان كەلىپ ءبىر بالاسى ساۋدامەن اينالىسىپ, كۇرت بايىپ شىعا كەلەدى. جوقشىلىقتىڭ زاردابى ابدەن وتكەن بەيشارا وتباسى ەندىگى جەردە نە ىشەم, نە كيەم دەمەيتىن بايلىققا بەلشەسىنەن باتادى. تويىپ تاماقتانۋدان باسقاعا كوڭىلى تارتپايتىن وتاعاسى مەشكەي الىپحان تويعانشا تاماقتانىپ, از كۇندە-اق كۇپتەي بولىپ سەمىرىپ, دومالانعان ت ۇلىپقا اينالادى. اقىرى بالاسىنىڭ قۇدالىعىنا بارعاندا وبىرلىقپەن قوماعايلانا جەگەن تاماقتان قارىنى جارىلىپ ولەدى. بۇل – جازۋشىنىڭ يدەيالىق شەشىمى.
الىپحان – ساتيرالىق استارى تەرەڭ سيمۆولدىق وبراز. ونىڭ اشقاراقتىق, وبىرلىقپەن بالالارىنىڭ اسىن ۇرلاپ, جىرمىشتاپ جەيتىن ارەكەتى ارقىلى ءوز حالىقىنىڭ ناپاقاسىن, ەلدىڭ بايلىعىن جىرىمداپ, ۇرلاپ جەۋدى ار كورمەيتىن بيلىك باسىنداعى جەمقور, توعىشارلاردىڭ بەينەسىن اجۋالى تىلمەن سۋرەتتەپ بەرەدى. الىپحان ءۇشىن ءومىردىڭ بار ءمانى – قارىن تويعىزۋ. ەڭبەكتەنۋدى جانى سۇيمەسە دە, امالسىز تاماق ءۇشىن عانا ارەكەتتەنەدى. كىسى ولىمىنە بايلانىستى ساقشى جاعىنان تەرگەۋگە الىنعاندا دا, تەگىن تاماق بەرەتىن تۇرمەنى ەركىن ومىرىنەن ارتىق كورەدى. الىپحاننىڭ ساناسىندا ءوز وتباسىنان وزگە تۋىس-تۋعان, ەل-جۇرت, وتان دەيتىن تانىم مۇلدە جوق. وسى شارعا بويلى پاكەنە جاننىڭ بويىنان ادامعا ءتان دوس, تۋىس دەگەن مەيىرباندىق سەزىم, ادامگەرشىلىك, ار-نامىس, ماحاببات, قايىرىمدىلىق دەگەن ىزگى قاسيەتتەردى مۇلدە كەزدەستىرە المايسىز. سەنىپ ارالاساتىن بىردە-ءبىر ادامى, نە اۋىلدان سوڭىنان ىزدەۋ سالار تىرپ ەتكەن جان دا جوق. اقىرى تالاي جىل ءوتىپ, «دومالانىپ تولعان شاعىندا» تۋىپ وسكەن اۋىلىنا بارادى. اعايىن-تۋعانىن, دوس-جارانىن, اۋىلىن ساعىنىپ ەمەس, ءوزىنىڭ اقشالى بولعانىن, بولىپ-تولعانىن ماقتان ەتىپ, كوزقىلىپ كەلۋى ءۇشىن بارادى. الايدا اۋىلدان ولاردى قارسى الىپ, ەمەشەگى ءۇزىلىپ ساعىنعان جان شىقپايدى. مىنە, وسىدان اق باس كەيىپكەر الىپحاننىڭ قانداي ادام ەكەنىن اڭعارامىز.
روماندا الىپحاننىڭ ءوز مۇددەسى دەگەندە بارلىعىن ساتىپ كەتە بەرەتىن سوراقى قىلىعى مىنا ەپيزودتا رەاليستىك تاسىلمەن بەينەلەنگەن: «تولەنبەگەن مىڭ سومدارى ءالى تۇر. ونى دا ويلاپ, كەيدە سىبىرلاسىپ, كەيدە كۇڭكىلدەسىپ, ارالارىندا از-كەم ءجۇز شايىسۋ دا شىعىپ قالىپ جۇرگەن كەزدە الگى مىڭ بولعىر كورشىلەرىنىڭ ويدا جوقتا قايتىس بولا قالعانى. سوندا وزگە كورشىلەرى جىلاپ قايعىرىپ جۇرگەندە, بۇل ەكەۋىنىڭ قۋانعانىن كورسەڭ... قۋانىش دەگەن دە وزگەنىڭ باسىنداعى قايعىسىنا قارامايتىن ارسىز نارسە ەكەن-اۋ. مارقۇمنىڭ دەنەسىن شىعارعاندا, جەرلەگەندە وزگەلەر اھ ۇرىپ كۇرسىنىپ, جىلاپ-سىقتاعاندا بۇل ەكەۋىنىڭ قۋانىشتان كوزدەرى وتتاي جانىپ ءجۇردى. قارقىلداپ كۇلگىلەرى كەلدى, جارقىلداپ سويلەگىلەرى كەلدى. ۇيلەرىنە جەتكەنشە ازەر شىدادى-اۋ. سونىمەن سول كۇننىڭ كەشى مەن تۇنىندە بۇلاردىڭ ۇيىندە جەكە-جەكە, ەكەۋ-ۇشەۋدەن شۋىلداسىپ ءان ايتقاندا, جامان ۇيلەرى كوشىپ كەتە جازدادى. بالالارىنا اندەرىڭدى دوعارىڭدار دەپ ۇرسايىن دەسە, الىپحاننىڭ ءوزىنىڭ دە كەۋدەسىن ءبىر عالامات ءان كەرنەپ تۇر. بالالاردى بىلاي قويعاندا ءوزىن-ءوزى ازەر توقتاتتى. مارقۇمنىڭ ارتىندا راسىندا دا ەشكىمى جوق ەكەن. سول كۇنى دە, كەيىن دە, بۇلارعا «سەندەر سول كىسىگە قارىز ەكەنسىڭدەر عوي» دەگەن جان دا بولعان جوق. «ايەلى مەن ەكەۋىن قويشى... سونىڭ ءبارىن الگى شۋىلداق بالالاردىڭ بىلگەنىن ايتساڭشى...» دەگەن سۋرەتتەۋلەردەن جالعىز الىپحاننىڭ عانا قاراقان باسىنىڭ قامى ءۇشىن نەگە بولسا دا ارلانباي باراتىن توعىشار, سارامەس, كوزقاماندىعىن كورسەتىپ وتىرعانى جوق, جازۋشى الىپحاننىڭ ون بالاسىن اتاپ ءوتۋى – قازىرگى نارىقتىق قوعامدا وسىنداي جانداردىڭ كوپتەپ ءوسىپ كەلە جاتقانىن سيمۆولدىق يشارامەن كورسەتۋى ەدى. الىپحان – بۇگىنگى نارىقتىق زاماننىڭ ءوز تۋىندىسى, قوعامنىڭ پارازيتكە اينالعان جيىركەنىشتى كەسپىرىن كورسەتەتىن جيناقتالعان تيپتىك وبراز. جازۋشى مۇندايلاردىڭ كۇن سايىن ءونىپ, كوبەيىپ كەلە جاتقانىن الىپحان باسىنداعى وقيعالار ارقىلى اشادى.
«مەشكەي» رومانى جانرلىق جاعىنان ساتيرالىق رومانعا جاتادى. رومان ءتىلى قاراپايىم. بىلاي قاراساڭ باكىن-شۇكىن تۇككە تۇرمايتىن وقيعا سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا باس كەيىپكەر الىپحاننىڭ پسيحولوگياسىن اشاتىن وقيعالاردىڭ استارىندا كوپتەگەن قوعامدىق ماسەلەلەر ادىپتەلگەنىن بايقاتادى. جازۋشى تىلىندە شاعىن ەپيزودپەن سيپالاپ وتىرىپ سويىپ سالاتىن شەبەرلىك, ايتارىن بەينە قۇمنىڭ سۋى سياقتى تەرەڭگە كومەتىن سۋرەتكەرلىك بار. جازۋشى باس كەيىپكەر الىپحاننىڭ كوربىلتە ساۋاتسىزدىعىن, ۇساق تىرلىكتىڭ ادامى ەكەندىگىن, قوعامداعى بولىپ جاتقان وزگەرىس, جاڭالىقتاردان مۇلدە حابارسىزدىعىن شاعىن ەپيزودتار ارقىلى بەرەدى. ماسەلەن, كوبىنەسە اس ءۇيدىڭ شارۋاسىنا, ىدىس-اياققا نازار اۋدارىپ جۇرەتىنى, ونىڭ تەك تاماقساۋلىعى عانا ەمەس, تىرلىگى دە سونىڭ اينالاسىندا ەكەندىگىن پاش ەتەدى. قۇدالىققا بارعان الىپحان ءسوزدى نەدەن باستارىن بىلمەي ىڭىرانىپ, اس توڭىرەگىندە عانا بىردەڭە ايتقان بولادى. ونىڭ ورايسىز ەت العان تۇلعاسىنا قاراپ ءارى اڭگىمەگە ارالاسپاي ءوز بەتىمەن ساباز وتىراتىن بەينەسىن كورگەن وزگەلەر, ونى بۇرىن ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعاندىعىنان قالعان ادەت بولار دەپ توپشىلايدى. ءىس جۇزىندە اڭگىمەگە ارالاسا الماۋى ونىڭ ساۋاتسىزدىعىنان, ەشنارسەنىڭ پارقىن بىلمەس نوعاندىعىنان ەكەندىگىن ءبىر كورگەن جۇرت بايقاماي دا قالاتىن. بۇل ەپيزود ارقىلى ونىڭ ساۋاتسىزدىعىن كورسەتسە, ءبىر جازۋشىنىڭ كىتابىن وقىماسا دا, ۇيىنە سانگە ءتىزىپ قويسام دەپ ويلاپ, ءبىر كىتاپ ءۇشىن وعان ارتىق اقشا ۇستاتۋى, كوشەدەگى قايىرشىلارعا ساداقا بەرگەننىڭ ورنىنا اقشاسىن كورسەتىپ ماقتان قىلاتىن كۇلكىلى ارەكەتتەرى الىپحاننىڭ قايىرىمسىزدىعىن, اتاققۇمارلىعىن كورسەتەدى. جازۋشى ت.نۇرماعامبەتوۆ ءوز كەيىپكەرىنىڭ پسيحولوگياسىنا مۇقيات ءۇڭىلىپ, ونى ءار جاعىنان تولىق اشا بىلگەن. الىپحاننىڭ ايەلى مەن بالالارى دا, ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ وي دەڭگەيى, تىرلىكتەرى دەرلىك ۇقساس ءبىر ماقساتتىڭ ادامدارى ەكەنىن كورەمىز. بارلىق مۇراتتارى تەك زاتتىق دۇنيەنىڭ اينالاسىنا قۇرىلعان قوعامدا ادامگەرشىلىك پەن رۋحاني بايلىقتىڭ, ونەردىڭ كەيىنگى قاتارعا سىرىلىپ قالاتىنىن ءارى رۋحاني بايىلىقتان جۇگەن ۇستاعان قوعامنىڭ تارتار جازاسى مەن قاسىرەتى مۇنان دا اۋىر ەكەنىن دالەلدەيدى. جازۋشى وسى ءبىر وبىر, مەشكەي جاننىڭ وبرازى ارقىلى قوعامداعى تويىمسىزدىق, جەمقورلىق, جالعان اتاققۇمارلىق سەكىلدى جات, جەكسۇرىن پيعىلداردى جەرىنە جەتكىزە ءاجۋالايدى.
قورىتا ايتقاندا, ت.نۇرماعامبەتوۆتىڭ «مەشكەي» رومانى قازىرگى قوعام شىندىعىن رەاليستىكپەن سۋرەتتەگەن, قازاق پروزاسىندا ساتيرالىق ءتىلدىڭ قولدانۋى كلاسسيك جازۋشىلاردىڭ جاسامپازدىقتارىندا كەزدەسكەنىمەن, بۇل ءتاسىلدى ءوز شىعارمالارىندا مول كەرەككە جاراتا بىلگەن جازۋشى سيرەك. پروزاعا يۋمورلىق ءتىلدى ەنگىزۋ, ونى جىمداستىرا قولدانۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. يۋمور – جازۋشىنىڭ تىلدىك تابيعاتىندا ەجەلدەن بار تۋما قاسيەت. كەز كەلگەن جازۋشى وقىرمانىن تارتۋ ءۇشىن كۇلكىلى ەپيزود, يۋمورلىق ءتىل قولدانعىسى كەلەدى. الايدا جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى جەتپەسە ءارى بۇل جازۋشىنىڭ ءتۋابىتتى قاسيەتىنە اينالماعان جاعدايدا جازۋشىنىڭ بۇل ءتاسىلدى ەركىن مەڭگەرىپ كەتە قويۋى ەكىتالاي. جازۋشى ت.نۇرماعامبەتوۆتىڭ كەيىپكەرلەرى دەرلىك قاراپايىم ادامدار. سول ومىردەگى قاراپايىم پەندەلەر ارقىلى قوعامنىڭ مىنەزىن, ءمىنىن كورسەتىپ, جەڭىل يۋمورلى تىلمەن شىندىعىن جايىپ سالىپ وتىرادى. ءار شىعارماسى شىنايىلىققا, سىرشىلدىققا تولى. شاعىن دەتال ارقىلى ۇلكەن يدەيالاردى كوتەرە الۋى – جازۋشى جاسامپازدىعىنا ءتان ەرەكشەلىك. اسىرەسە وقيعالار استارىندا قوعام, ادام مىنەزدەرىندەگى جاعىمسىز, جات قىلىقتاردى سىناپ تۇرعانى كورىنەدى. ساتيرالىق ءتاسىل – ءبىرى تىلىندە اشىق قولدانسا, ەكىنشى جاعىنان وقيعا استارىنا, يدەياسىنا مول سىڭىرىلگەن. بۇل جاعىنان كەلگەندە, قازاق پروزاسىندا بەيىمبەت مايليننەن كەيىن ساتيرا مەن يۋموردى ءوز شىعارمالارىنا مول ەنگىزىپ, جازۋ ستيلىنە اينالدىرا بىلگەن بىردەن-ءبىر جازۋشى – ت.نۇرماعامبەتوۆ. جازۋشىنىڭ «مەشكەي» رومانى دا وسى بيىكتەن كورىنە العان تاڭداۋلى شىعارمالاردىڭ ءبىرى.
تالداۋبەك ءاشىمحان,
ادەبيەتتانۋشى, PhD