ءورت جانە جاساندى ينتەللەكت

بىلتىر 8 ماۋسىمدا ەڭ اۋقىمدى «سەمەي ورمانى» ور­تەندى. بۇل الاپات ءورت ءبىر ايعا جۋىق ءسوندىرىلىپ, 15 ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. 60 مىڭ گا ورماننىڭ ك ۇلى عانا قالدى. تەرگەۋ امالدارى بارىسىندا سەمەيدەگى ءىرى ورتكە نايزاعايدىڭ سەبەپ بولعاندىعى ايتىلدى. ال ونى انىقتايتىن كامەرالاردىڭ ءبىرى ءسوندىرۋلى تۇرعان. قۇرىلعىنىڭ اككۋمۋلياتورىن اۋىستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندە جۇمىسشىلار ونى قوسۋدى ۇمىتىپ كەتكەن. ماسەلەنىڭ ۇشى قايدا جاتىر...

ماسەلە بار جەردە, شەشىم دە بولماق. بۇل تۇيتكىل شەشىلۋ ءۇشىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مۇددەلى مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن بىر­لەسىپ, 2023-2027 جىلدارعا ار­نالعان ازاماتتىق قورعاۋ سالا­سىنداعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى شا­رالاردىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەدى. قۇجاتتا كورسەتىلگەندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 68,6 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىنۋى كەرەك. بۇل سوماعا 1 مىڭ 82 بىرلىك ارنايى كولىك قۇرالدارى, ورتكە قارسى جانە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنالعان 948 تەحنيكا, ءورتتى ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ورناتۋ جانە ءورت باقىلاۋ مۇناراسىن سالۋ كىرەدى. ونىڭ سىرتىندا جاسىل القاپتاردى ساقتاۋ ماقساتىندا جاساندى ينتەللەكتىنى دە پايدالانۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە ەنىپ وتىر.

2024 جىلعى 12 اقپاندا ماجىلىستەگى ۇكىمەت ساعاتىندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ قازاقستاندا ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ تۋرالى ايتقان ەدى. ورمان شا­رۋاشىلىعىندا تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ ارقىلى ورمان ورت­تەرىن ەرتە انىقتاۋ جوباسى ىسكە قوسىلماق. ونى پرەزيدەنت جا­نىن­داعى تسيفرلاندىرۋ جونىن­دەگى كوميسسيا ماقۇلدادى.

ءمينيستردىڭ سوزىنە سەنسەك, ارنايى بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورتتەر راديۋسىن 30 كم-گە دەيىنگى ارالىقتا انىقتايدى. وتكەن جىلى بۇل جۇيە «ەرتىس ورمانى» قورىعى مەن «كوكشەتاۋ», «بۋراباي» ۇلتتىق, «مەدەۋ» تابيعي پاركىنە ەنگىزىلگەن. وسى­لاردىڭ ىشىندە «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىنە ەنگىزىلگەن جۇيە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. مىسالى, بۇرىن ورمان ورتتەرىنىڭ ورتاشا اۋدانى 80 گا بولسا, جۇيە ەنگىزىلگەننەن كەيىن ول 1,5 گا دەيىن قىسقارعان. ەىدۇ باس­شىسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, سولتۇستىك قازاقستان جانە قوس­تاناي وبلىستارىنىڭ ورمان مەكە­مەلەرىندە ازىرگە پىسىق­تاۋدى قاجەت ەتەتىن بەينەباقىلاۋ جۇيەسى عانا ورناتىلعان.

– جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانا وتىرىپ, باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى تەحني­كالىق تاپسىرما ازىرلەندى. جو­با شەڭبەرىندە ورتتەردى ەرتە انىقتاۋ جانە تەز شەشىم قابىل­داۋ, ءارتۇرلى كوزدەن دەرەكتەردى توپتاستىرۋ ارقىلى ەلدىڭ ورمان القاپتارىنىڭ اۋماعىندا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي احۋالدىق ورتالىعىن قۇرۋ جوس­پارلانىپ وتىر, – دەگەن ەدى ەرلان نىسانباەۆ.

ورناتىلىپ جاتقان جۇيە قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ «Thomson Reuters» مەدياسىنىڭ زەرت­تەۋىنشە, ءورتتى ازايتۋدىڭ ءتيىم­دى تەحنولوگيالارىنىڭ ءبىرى – جا­ساندى ينتەللەكت. ياعني ءورتتى بول­دىرماۋدىڭ بىردەن-ءبىر امالى – ونىڭ الدىن الۋ. جا­سان­دى ينتەللەكت بولماسا, باقى­لاۋشىلار بارلىق ورماندى كۇندىز-ءتۇنى كىرپىك قاقپاي اڭدىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل – سال­ىستىرمالى تۇردە مۇمكىن ەمەس دۇنيە. قاتەلىك كەتىپ قالۋ, ماڭىزدى بەلگىلەردى جىبەرىپ الۋ ىق­تيمالدىلىعى جوعارى. ال جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن كامەرالار كۇن-ءتۇن دەمەي ءبارىن باقىلاي الادى. ەگەر ورماندا شوق, ۇشقىن پايدا بولىپ, ءتۇتىن شىقسا, دەرەۋ دابىل قاعادى. بۇل تەحنولوگيانى كەز كەلگەن جەرگە ورناتۋعا بولادى. ءتىپتى قىلمىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دە پايدالانۋ ءتيىمدى.

– 5-6 جىل بۇرىن وت تۇتانعان جەردى انىقتاۋ ءۇشىن ول جاققا تۇتاس ءبولىمدى جىبەرۋ قاجەت بولاتىن. بۇعان اۆياتسيانى جۇ­مىل­دىرۋ كەرەك. ەندى مۇنى كامەرانى باسقارۋ ارقىلى باقىلاپ وتى­رۋعا بولادى. جاساندى ين­تەل­لەكتىنىڭ مۇمكىندىگى مول. بۇدان بىلاي وعان قيال-عاجايىپ رە­تىندە عانا قاراۋعا بولمايدى. كەيىنگى جىلدارى كليمات قاتتى وزگەرىپ, تابيعي اپاتتار جيىلەپ كەتتى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ يگىلىگىن پايدالانا بىلگەنىمىز اب­زال, – دەيدى گەولوگيا جانە گەو­فيزيكا پروفەسسورى نيل دريس­كولي.

تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ءورتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا دامىعان مەملەكەتتەر ءبىرشاما زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, جوبالار جاساعان. ءوزىنىڭ تيىم­دىلىگىن كورسەتكەن ءبىرشاما ءتاسىل مەن تاجىريبەمەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىك. اقش-تىڭ بىلىكتى ماماندارى «Atlas of Potential Control Locations» جۇيەسىن جاساپ شىققان. ول – ماشينالىق وقىتۋ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن الەۋەتتىك باقىلاۋ كارتاسى. ءورت بولۋى مۇمكىن اۋماقتان جولعا دەيىنگى قاشىقتىق, جەر بە­دەرىنىڭ ەرەكشەلىگى, جەردەگى جان­عىش ماتەريالداردىڭ بولۋى, سول ايماقتاعى باسقا دا ءورت شىعاراتىن سەبەپتەر سياقتى دەرەكتەردى تالدايدى. سودان كەيىن ءورت شىعا قالعان جاعدايدا قاي جاعىنان, قالاي ءوشىرۋ ءتيىمدى ەكەنىن جانە قانشا قۇرىلعى, كۇش قاجەت ەكەنىن انىقتايدى. ەسكەرە كەتەتىن دۇنيە, ماماندار بۇل تەحنولوگيانى ءورت ءسوندىرۋ بو­لىمدەرى مەن جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دارعا قولجەتىمدى تۇردە ءورت ماۋسىمى باستالار الدىندا ساقاداي-ساي قىلىپ دايىنداپ قويادى.

ءورتتىڭ الدىن الۋ امالدارى تۋرالى ايتىلدى. ال الدا-جالدا ءورت شىعىپ, قىزىل جالىن دەس بەرمەگەن جاعدايدا نە ىستەۋ قاجەت؟ بۇل تۇرعىدا ماماندار «FireNet» شەشىمىن ۇسىنادى. ونى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن ور­مان ورتتەرىن انىقتايتىن «سrowdai» امەريكالىق كوم­پانيا­سى جاسادى. العاش 2019 جىلى تانىستىرىلعان. جۇيە ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ءورت بولىپ جاتقان اۋماقتان الىن­عان ورمان ورتتەرىنىڭ بەينە­جازبالارىنىڭ كادرلارىندا وقىتىلدى. دروندار دالا ورت­تەرىنىڭ ۇستىنەن ۇشىپ, جوعارى كادر جيىلىگىندە (سەكۋندىنا 20-عا دەيىن) بەينە جازادى. الگو­ريتمدەر جازبالاردى ناقتى ۋا­قىت رەجىمىندە وڭدەيدى جانە درون­نىڭ ورنالاسقان جەرى بويىنشا جانۋ ورىندارىن انىقتايدى. ءورتتى انىقتاۋ دالدىگى 92 پايىزدى قۇرايدى. ءورتتى تەز ءوشىرىپ, ءورشىتىپ الماۋعا كومەكتەسەتىن قۇرالدار باسقا ەلدەردە دە ازىرلەنگەن. مىسالى, 2019 جىلى وڭتۇستىك كورەياداعى حونگيك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى دجە سىن لي ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە ءورت وشاقتارىنىڭ پايدا بو­لۋىن جانە ءسوندىرۋدىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن 90 پايىز دالدىكپەن بولجاي الاتىن الگوريتم جاسادى. تەحنولوگيا سپۋتنيكتىك كەسكىندەر جانە «Azure Machine Learning» ماشينالىق وقىتۋ الگوريتمىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان. ونىڭ كومەگىمەن قىزىل جالىن كەزىندە ءورت سوندىرۋشىلەر ۇتىمدى جوسپار قۇرا الادى. ياعني بريگادالاردى قايتا توپتاستىرىپ, ولاردى قاجەتتى جەرگە باعىتتايدى. بۇل قىزمەت قوڭى­راۋلارعا تەزىرەك جاۋاپ بەرۋ مەن ءورتتىڭ ىقتيمال زاقىمدانۋىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جا­ساندى ينتەللەكتىنىڭ جالىننان قىزعىشتاي قورعايتىنى جاقسى-اق. دەگەنمەن كومپيۋ­تەرلىك جۇيەلەر ءمىنسىز جۇمىس ىستەمەيتىنىن دە ەسكەرۋ كەرەك. سول ءۇشىن مامان مەن جاساندى سانا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بۇل جۇيەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءورت سوندىرۋشىلەرگە كومەكتەسۋ ماقساتىندا قۇرىلعان.

الدىمىزدا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەلىمىزدىڭ دامۋى مەن قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن مەيلىنشە پايدالانۋ مىندەتى تۇر. ونى مەم­لەكەت باسشىسى دا ايتتى. ءتىپتى جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن قۇرۋعا ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىنىن دە جەتكىزدى. بۇل تۋرالى «ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت جۇيەسىن قۇرۋ – ءوز الدىنا بولەك ءارى وتە ماڭىزدى ماسەلە. قازاقستاننىڭ بولاشاعى جانە ونىڭ حالىقارالىق قوعام­داستىقتاعى ورنى وسى جۇمىس­تىڭ ءساتتى ىسكە اسۋىنا بايلانىس­تى. سون­دىقتان بۇل باعىتقا ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەمىن جانە شەت­ەلدىك, وتاندىق ماماندارمەن كەزدەسەمىن, سونداي-اق جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىن با­قىلاۋدا ۇستايمىن», دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ورمان ورتتەرىن ءدال ۋاقى­تىندا انىقتاپ, قۇرىقتاۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت كومەگىنە جۇگىنۋ جۇمىستارى ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر جۇيەگە تۇسكەنى قۋانتارلىق جايت. مۇنداي تاجىريبە جوعا­رىدا ايتقانىمىزداي, بۇرىن دا بولعان. جەرىمىزدىڭ 5 پايىزعا جۋىق اۋماعىندا عانا ورمان بارىن ەسكەرسەك, جاساندى ين­تەل­لەكت جۇيەسىن بارلىق القاپ­قا ەنگىزۋگە بولادى. مۇنىڭ قارجى­لىق جاعى مەن وزگە دە الەۋەتى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.