ماقتىمق ۇلى مۇڭى

ماقتىمق ۇلى 1724 جىلى كوپەتداع ەتەگىندە, ەترەك وزەنى جاعاسىندا حاجى-گوۆشان وباسىندا, ياعني اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. اكەسى اۋىل مەكتەبىنىڭ يشانى دوۆلەتمامەد ازادي ءبىلىمدى كىسى بولىپتى. كىتاپحاناسى اراب, پارسى تىلىندەگى كىتاپتارعا تولى ەكەن. ماقتىمق ۇلى اكەسىنىڭ ارقاسىندا بالا جاس­تان ساۋات اشادى. اراب, پارسى تىلىندەگى كىتاپتاردى ەركىن وقي بەرەدى. بالاسىنىڭ بىلىمقۇمارلىعىنا كوزى جەتكەن اكەسى ونىڭ ەل ارالاپ, جەر كورىپ, جوعارى ءبىلىم العانىن قالايدى. ماقتىمق ۇلى الدىمەن بۇحار ايماعىنداعى ىدىرىس – بابا مەدرەسەسىندە وقيدى. سودان كەيىن جاس شايىر نۋري-قاسىم ەسىمدى دوسىمەن بىرگە وزبەكستان, قازاقستان, تاجىكستان, اۋعانستان جانە سولتۇستىك ءۇندىستان جەرلەرىن ارالايدى.1754 جىلى بۇحارداعى ايگىلى كوگىلتاش مەدرەسەسىنە تۇسەدى. وندا ءبىر جىل وقىپ, 1457 جىلى حورەزم استاناسى حيۋاداعى شەرعازى حان مەدرەسەسىنە اۋىسادى. بۇل ءبىلىم ۇياسىندا 3 جىل وقيدى. وقۋىمەن بىرگە جازۋىن دا قاتار الىپ جۇرەدى. ءبىز شايىردىڭ تۇرىكمەن تىلىندە 1977 جىلى اشعاباتتا شىققان 660 بەتتىك ۇلكەن ءبىر تومدىعىن پاراقتاپ وتىرمىز. سوناۋ XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن اقىن الەمىنە عانا ەمەس, وسى ۇلى اقىندى تاريح ساحناسىنا الىپ شىققان سول كەزدەگى تۇرىكمەن قوعامىنىڭ دا قىر-سىرىنا ءۇڭىلىپ وتىرمىز. بىردەن كوزگە تۇسەتىنى – ماقتىمق ۇلى پىراعى, ەڭ الدىمەن, سۇڭعىلا ليريك اقىن. قاي ولەڭىنە كوز سالساڭىز دا ەلىم, جەرىم دەپ ەگىلگەن جۇرەكتىڭ مۇڭىن ەستيسىز. اۋزىنان اللاسى تۇسپەگەن تاڭعى شىقتاي ءمولدىر تۇلعانىڭ تەرەڭ جان تولعانىسىن سەزەسىز. قۇرانعا سىلتەمەلەرى كوپ. مۇحاممەد ساللالاحۋ عالايسسالامنان باستاپ پاي­عامبارلار ەسىمدەرى, قوجا احمەت ياساۋي, باحاۋاتدين ناكشباندي پىرلەردىڭ ەسىمدەرى ايتىلىپ وتىرادى. ونەردەگى ۇستازدارى ايتىلىپ وتىرادى. فەردوۋسي, رۋمي, ومار حايام, حافيز, ناۋاي, ساعدي, جاميلەر. ال «كورۇعلى», «شاحناما» ء«لايلى-ءماجنۇن», ء«جۇسىپ-زىليحا», «فارحاد-شىرىن» ءتارىزدى داستاندار جان سەرىگى بولىپتى. بۇلاردىڭ قاتارىنا «قيسساس-ۋل ءانبيا» ناقلياتىن دا قوسىڭىز. ماق­تىم­­ق ۇلىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى سول, ول شىعارمالارىندا بىردە-ءبىر ورىس نەمەسە ەۋروپا حاكىمدەرىنىڭ اتى اتالمايدى. بۇدان ءبىز ونىڭ تازا شىعىس شايىرى بولعانىن كورەمىز.

ءبىز 5-كلاستان باستاپ ءامۋداريا بويىنداعى تۇرىكمەنستاننىڭ كەركى قالاسىندا وقىدىق. ماقتىمق ۇلى پوەزيا­سىمەن العاشقى تانىستىعىمىز دا سول جىلدارى باستالدى. سول كەزدەن اقىن الەمىنە كىرىسپە ىسپەتتى «تۋرعۋل ديديلەر» ولەڭىنىڭ العاشقى جولدارى ەسىمىزدە قالىپتى.

«بير گيجە ياتىردىم ءتۇنۇڭ يارىندا,

بير ءتورت اتلى گەليپ:

«تۋرگۋل!» ديديدەر.

 

ءبىر كەشتە جاتىر ەم ءتۇن جارىمىندا,

ءبىر ءتورت اتتى كەلىپ:

«تۇر, كانە!» دەدى».­

وسى ولەڭىندە اقىن بوزبالا شاعىندا كورگەن ءتۇسىن باياندايدى. تۇسىندە ءتورت اتتى كىسى كەلىپ بۇنى تۇرعىزىپ الىپ الدەقايدا اكەتەدى. الدىنان الپىس اتتى كىسى شىعادى. بۇنى وياتىپ الىپ شىققان ءتورت شەيحتىڭ ءبىرى اللا ەلشىسىنەن: «مىنا, بالاڭىز سىزدەن باتا تىلەيدى!» دەپ سۇرايدى. «پايعامبار قول جايىپ باتاسىن بەرەدى. سول-اق ەكەن كوز الدىمدا عارىش الەمى اشىلدى» دەپ جازادى اقىن. «عارىشتى كورىپ, ەستەن تاندىم» دەيدى. «ەسىمدى جيسام, ۇيىمدە جاتىر ەكەنمىن», دەيدى.

تۇرىكمەن ويشىلى تۋرالى ماقالا­مىز­دى ءبىز «ماقتىمق ۇلى مۇڭى» دەپ اتادىق. وعان سەبەپ, اقىن ءوزىنىڭ بۇركەنشىك اتىن «پىراعى» دەگەن. بۇل بۇركەنشىك اتتىڭ قازاقشاسىن شامامەن «كىسىكيىك» دەپ اۋداردىق. ويتكەنى اقىن ومىردەگى ەڭ اسىل جاقىندارىنان ەرتە ايىرىلىپ, قاسىرەت كەبىن ەرتە كيىپ, عارىپتىك كۇي كەشكەن. الدىمەن, جالعان دۇنيەدەگى جالعىز سۇيگەنى مەڭلى قىز اتتى عاشىعىنان ايىرى­لادى. سودان كەيىن ۇيلەنىپ, ومىرگە كەلگەن ەكى ۇلىنان تاعى ايىرىلادى. قىزىلباستارمەن سوعىستا باۋىرى ابدىللادان دا ايىرىلادى. ءبىر باسىنا تۇسكەن وسىناۋ تاۋداي تاۋقىمەتتەردەن كەيىن جاس اقىن ومىردەن بەزىپ كەتە جازدايدى. جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. مۇڭىن اق قاعازعا توگەدى. سودان جۇبانىش تابادى.

«ەي, يارانلار, يىگلامايان نەيلەين؟

ىشق مەني ياندىرىپ, ياقىپ بارادىر.

ەي, جاراندار, جىلاماعاندا قايتەيىن؟

ىشىق وتى جاندىرىپ, جاعىپ بارا-ءدۇر.

داعدان اشىپ گىزىلباسىڭ ورداسى,

گوزەل يليم ۆەيران قىلدى, نەيلاين؟

تاۋدان اسىپ قىزىلباستىڭ ورداسى,

گوزەل ەلىمدى ويراندادى, قايتەيىن؟

يات يللەردە مىساپىرلىق چەكەندەن,

ۋرسا, سوكسە, حورلاسا دا يل ياگشى.

جات ەلدەردە مۇساپىرلىك ەتكەننەن,

ۇرسا, سوكسە, قورلاسا دا ەل جاقسى».

كورشى وتىرعان ەكى ەل يران, تۇران ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرى XIX عاسىرعا دەيىن ءوزارا نەبىر جاۋگەرشىلىكتى باستان كەشكەن. ءسويتىپ, يران, تۇران تاريحىنىڭ تالاي جىلدارى قانمەن جازىلعان. سول جارالى تاريح پارسىدا «شاحناما», تۇرىكمەندە «كورۇعلى» داستاندارىن تۋدىرعان. ماقتىمق ۇلى كورگەن XVIII عاسىر ويرانى دا سول جارالى تاريحتىڭ ءبىر تاراۋى. ماقتىمق ۇلى ومىرگە كەلگەن كوپەتداعدىڭ ەترەك اڭعارى بۇگىندە يران جەرىندە. ءوزىنىڭ تۋعان اۋى­لىن­دا جەرلەنگەن اقىن سۇيەگى دە يران جە­رىندە. ىرگەسىنەن ءدۇبىر كەتپەگەن ەلدە تۋعان اقىن ەرلىك پەن ەزدىكتى, مارتتىك پەن نامارتتىكتى جىرلاماۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. تۇرىكمەن جىگىتتەرىن قايسارلىققا قايراماۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. پىراعى ءسويتتى. تۇرىكمەن جىگىتتەرىن ەل مەن جەر ءۇشىن جان بەرىپ, جان الۋعا شاقىردى. تۇرىكمەندەر شايىر جىرلارىن قۇرانداي جاتتاپ, تۇمارداي ساقتادى. سوندىقتان دا, تۇرىكمەندەر اتاجۇرتىنا ات ويناتىپ كەلگەن قانداي دا بولسىن باسقىنشىعا تاباندى تويتارىس بەرە ءبىلدى. قاسىق قانى قالعانشا قارسىلاستى. جاۋىنگەرلىك تۇرىكمەندەردىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا اينالدى. ءتىپتى جاۋ كۇشى وزدەرىنەن باسىم بولسا دا باس ءيۋدى بىلمەدى تۇرىكمەن. ولاردىڭ سۇراپىل جاۋىنگەرلىك رۋحىن 1881 جىلعى گوكدەپە قىرعىنى كەزىندە ورىس وتارشىلدارى كوزبەن كوردى. گەنەرال سكوبەلەۆتىڭ زەڭبىرەك, ارتيللەريا, بەساتارلارمەن مۇزداي قارۋلانعان 6 مىڭ قولىنا گوكدەپە قالاسىنىڭ زەڭبىرەكسىز, سناريادسىز, بەساتارسىز, تەك قىلىش, نايزامەن قارۋلانعان 25 مىڭ حالقى قايتپاي قارسى تۇردى. تىپتەن ايەل, قىز بالالارعا دەيىن مايدان شەبىنە شىقتى. بوراعان وقتىڭ استىندا ءجۇردى. قورقۋدى بىلمەدى. 23 كۇن بويى شەگىنبەدى. وتارشىلدار دا قارۋسىز جاۋجۇرەك حالىقتى ايامادى, شىبىنداي قىردى. گوكدەپە حالقىنىڭ جارتىسى جەر جاستاندى. گوكدەپە قىرعىنى, سودان تۇرىكمەن تاريحىنا قارا ارىپپەن جازىلدى. گوكدەپە ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ماڭگىلىك داستانى بولىپ قالدى. گوكدەپە اشعابادتان 45 شاقىرىم جەردە. ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن قۇربان بولعان گوكدەپەلىكتەرگە تۇرىكمەن حالقى ءالى كۇنگە ۇزبەي تاع­زىم ەتەدى. تۇرىكمەنستاننىڭ بۇگىنگى پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆتىڭ اكەسى قۇربانق ۇلى بەردىمۇحامەدوۆ وسى گوكدەپەدە تۋعان.

ءسويتىپ, 1881 جىلى گوكدەپە قۇلادى. ورتا ازيانىڭ ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى كۇرەسى دە گوكدەپەمەن بىرگە قۇلادى. ياعني تۇرىكمەندەردىڭ تىزە بۇگۋىمەن ورتا ازيانىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنە نۇكتە قويىلدى. بىراق وتارشىلدارعا سىرتتاي تىزە بۇككەنىمەن, تۇرىكمەندەر ىشتەي ماقتىمق ۇلى اماناتىنا ادال بولدى. اقىن اماناتىن قۇرانداي جاتتاپ, تۇمارداي ساقتادى. وتكەن عاسىر باسىندا بولشەۆيكتىك باسقىنشىلىق باستالعاندا تۇرىكمەندەر تاعى دا دۇرك كوتەرىلىپ, اتقا قوندى. وزگە ورتا ازيا ەلدەرى بولشەۆيكتىك بيلىكتى 1920 جىلعا دەيىن مويىنداپ ۇلگەرسە, دجۋنايد حان باستاعان تۇرىكمەندەر باس يمەي كوممۋنيستەرگە قارسى 1931 جىلعا دەيىن سوعىستى. قازاق-تۇرىكمەن «باسماشىلارى» قاراقۇمدا باس قوسىپ, بولشەۆيكتەرمەن شاعىل قۇدىعى باسىندا مايدانداستى. ۇشاقپەن اسپاننان بومبا قۇيىپ, 1931 جىلدىڭ جازىندا, قاراقۇمنىڭ شاعىل قۇدىعى باسىندا مىڭداعان ءۇي تۇرىكمەن-قازاق كوتەرىلىسشىلەرىن بولشەۆيكتەر قارا شىبىنداي قىردى. اياۋسىز جانشىدى. قاراقۇم قىرعىنى, ءسويتىپ, ورتا ازياداعى «باسماشىلار» قوزعالىسىنا ءبىرجولاتا قاندى نۇكتە قويدى. تۇرىكمەن جولبارىسى دجۋنايد حان, الايدا كەڭەس­تەرگە بەرىلمەي ىزىنە ەرگەن ساربازدارىمەن يران اۋىپ كەتتى.تۇرىكمەن ساربازدارى يرانداعى پىراعى قابىرىنە زيارات ەتتى, «اماناتىڭا ادالمىز, اتا!» دەپ. بۇگىندە 1 ميلليونداي تۇرىكمەن يراندا تۇرادى. تۇرىكمەندەر جۇرەگىندە ەلىم, جەرىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن اقىننىڭ رۋحى ەشقاشان ولگەن جوق. ءاربىر تۇرىكمەننىڭ جادىندا سايراپ تۇر. ويتكەنى پىراعى جىرلارىندا تۇرىكمەننىڭ جالىن اتقان جانى بار. ىستىق كوز جاسى بار. مولدىرەگەن مۇڭى بار. تەڭىزدەي تەرەڭ دانالىعى, اسقاق تاۋ­داي رۋحى بار. وپاسىز مىنا جالعاننان وپا تاپپاي وتكەن ويشىلدىڭ جانىپ وتكەن جانى بار.

«ماعتىمع ۇلى عارىپلارىڭ گوزياشى

داگلارى ياندىرار, ەريدەر داشى.

پاقىرا جەبر ەدەن زالىمىڭ يشي

روزى ماگشار ديۆانىندا بەلليدير.

 

ماقتىمق ۇلى, عارىپتاردىڭ كوز جاسى,

تاستى ەرىتەر, تاۋلاردى جاعار.

پاقىرعا ءجابىر ەتكەن زالىمنىڭ ءىسى,

تاڭدا ماقشاردا سىباعاسىن الار».

بايقاساڭىزدار, اقىن ىلعي حالىق جاعىندا. ادىلەت جاعىندا. ءزابىر كور­گەندەر جاعىندا. حالىققا ءزابىر كورسەت­كەندەر, مىنا دۇنيەدە بولماسا انا دۇنيە­دە اللا الدىندا جاۋابىن بەرەر دەپ بەبەۋ قاعادى.

ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلاپ, بۇگىنىنەن شوشيدى.

«گۋنالەر كوپ بولۋپ ەگسيلدي سوگاپ,

گورقارام بۋ جاحان تيز بولار حاراپ.

كەسپ ەديپ ساتارلار اراق حەم شاراپ,

بيلمەنەم, ياقىنمى احىرزامانا؟

 

كۇنا بىتكەن كوبەيىپ سارقىلدى ساۋاپ,

بۇ دۇنيە تەز بولاتىنداي حاراپ.

كاسىپ بولدى ساتۋ اراق پەن شاراپ.

اقىرزامان جاقىندادى ما, بىلمە­دىم؟»­

وسى تۇستا اباي ەسكە تۇسەدى. حالقىن ويلاپ كۇڭىرەنۋدە اباي حاكىم الدىنا جان سالمايتىن شىعار دەۋشى ەدىك. قازاق اقىنىنان ءبىر عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن تۇرىكمەن اقىنىنىڭ دا جارىلعان مۇزداي كۇڭىرەنۋى ەشكىمنەن كەم تۇسپەيدى ەكەن. بۇعان سەبەپ, بۇل ەكى كەمەڭگەردىڭ ەكەۋى دە حالىق كەمشىلىگىن جاسىرماي ايتىپ, زار قاقساۋىندا ەكەن. راسىندا دا, كەمشىلىكتەن قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى – ونى اشىق ايتۋ, اشكەرەلەۋ. قانىن سورعالاتىپ, ولتىرە سىناۋ. سوندا عانا ادام بايعۇس سول كەمشىلىگىن كورۋى مۇمكىن. سوندا عانا ادام بايعۇس سول كەمشىلىكتەردەن ارىلۋى مۇمكىن.

ال ماقتىمق ۇلى ماقتانايىن دەسە, ماقتانارلىق قاسيەت از ەمەس ەدى تۇرىك­مەن­دەردە! مىسالى, اقالتەكە ارعى­ماق­تارى! ونداي سۇلۋ جاراتىلعان جىلقى تۇقىمىن ءبىز بۇل ومىردە كورە المادىق. ونى كورۋگە كوز كەرەك! نەمەسە تۇرىكمەن قىزدارى! ماقتىمق ۇلىعا ارمان بولعان مەڭلى قىز دەرلىك. اشعابادقا بارساڭىز, ءوز ۇلتتىق كيىمىمەن قىزىل-جاسىل قۇلپىرىپ كوشەنىڭ ءسانىن كەلتىرىپ جۇرگەن بۇگىنگى مەڭلى قىزداردى كورەسىز!

بالا كەزىمىزدە تۇرىكمەندەردىڭ اراسىندا وستىك. ءبىز تۇرىكمەندەردى بىرسوزدىلىگى ءۇشىن, بەرگەن سەرتتە تۇرا بىلەتىن مارتتىگى ءۇشىن جاقسى كوردىك. سوزىندە تۇرماعان كىسىدەن تۇرىكمەن تەرىس اينالادى. سوندىقتان دا, تۇرىكمەندەر دوستىققا ادال. ءبىز 1961 جىلى قازاقستانعا كوشكەندە ءبىزدىڭ شالداردىڭ تۇرىكمەن دوستارى جىلاپ قالدى. ءبىزدىڭ اۋىل كوشىپ كەلىپ, الماتى وبلىسىنا قونىستانعاندا, ءبىزدىڭ شالداردىڭ تۇرىكمەن دوستارى سوناۋ جەر تۇبىندەگى كەركىدەن ىزدەپ كەلدى. ءبىزدىڭ اۋىلدا قوناق بولىپ اۋناپ-قۋناپ قايتتى. جاسىمىز 76-عا كەلسە دە ءبىز كەركىدە قالعان تۇرىكمەن دوستارىمىزدى ساعىنامىز. اسىرەسە بالالىق ءىزىمىز قالعان اۋعان شەكاراسىنداعى جەرلەردى, جولداردى, قىرلاردى ساعىنامىز. ءومىرىمىز جەتسە سول جەرلەردى تاعى ءبىر كورگىمىز كەلەدى. تۇرىكمەن حالقىندا ماقال بار. «اكە-شەشەسىنەن ايىرىلعان جىل جىلار. ال تۋعان جەرىنەن ايىرىلعان ءومىر بويى جىلار» دەگەن. راس. ۇلى شايىر ماقتىمق ۇلى ەلى مەن جەرىن قالاي سۇيسە, باقىتتى بالالىق شاعىمىز وتكەن ەل مەن جەردى دە ءبىز سولاي سۇيدىك. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, بيىل تۇرىكمەنستاندا 300 جىلدىعى اتالىپ وتىلەتىن ماقتىمق ۇلى پىراعى جىرلارىن اۋدارىپ, كەزىندە كىتاپ ەتىپ شىعارعان قازاق اقىنى مارقۇم دۇيسەنبەك قاناتباەۆ ەدى. ءبىز سياقتى ول دا تۇرىكمەنستاندا تۋعان. تۋعان جەرىنە دەگەن ىستىق ماحابباتىن ماقتىمق ۇلى جىرلارىن اۋدارۋمەن بىلدىرگەن. ماق­تىمق ۇلى جىرلارى قازاق اراسىندا دۇيسەنبەك قاناتباەۆ اۋدارماسىمەن تارا­دى. سونىڭ ءبىر مىسالى مىنا ولەڭ:

«بيىك تاۋلار, بيىكپىن دەپ شىرەنبە,

 سەن دە قۇلاپ, جەرمەن-جەكسەن بولارسىڭ.

 تەرەڭ مۇحيت, تەرەڭمىن دەپ تۇنەرمە,

 سەن دە ءبىر كۇن سۋالىپ ءشول بولارسىڭ.

 لۇقپانداي تاپساڭ دەرتتىڭ داۋاسىن,

 رۇستەمدەي جىرتساڭ  جاۋدىڭ جاعا­سىن,­

 ەسكەندىردەي الساڭ دۇنيە قالاسىن,

 سوندا-داعى جەر قوينىنا بارارسىڭ».

 

سماعۇل ەلۋباي,

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى