حالىقتى قارىزعا باتىرعان قاي ۇيىم؟

كولەڭكەلى ۇيىم كوپ

ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسى تاراتقان مالىمەتتە «نەسيە كارتالارىنا دەگەن سۇرانىس ازايىپ, مقۇ-نىڭ «جالاقىعا دەيىن قارىز» دەپ اتالاتىن قىزمەت تۇرىنە جۇگىنۋشىلەردىڭ قاتارى ءوسىپ كەتتى» دەپ ايتىلادى. «بۇل جەردە ماسەلە 45 كۇنگە 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) مولشەرىنە دەيىن (2023 جىلى – 172,5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) بەرىلەتىن شاعىن نەسيەلەر تۋرالى ايتىلىپ وتىر. بەرىلگەن سوما جىلىنا بىردەن 102,6%-عا – 790 ملرد تەڭگەگە دەيىن, بەرۋ سانى 72,5% – 13 ملن بىرلىككە دەيىن ءوسىپتى. جىل ىشىندە بەرۋدىڭ مەدياندىق سوماسى 50 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى» دەلىنەدى بنب تاراتقان مالىمەتتە. ساراپشىلار مقۇ تاراپىنان بەرىلەتىن قارىزدىڭ مۇنداي ءتۇرىنىڭ كۇماندى تۇسى كوپ ەكەنىن ايتادى. ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار اي سايىنعى نەسيەنى تابىسىن راستاماي-اق بەرە بەرەدى. قىزمەتىنىڭ بانك زاڭناماسىنا قايشى كەلەتىن تۇسى دا وسى ەكەن.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى تاراتقان مالىمەتتەردە كەيبىر مقۇ قارىز الۋشىنىڭ قارىزدىق جۇكتەمە كوەففيتسيەنتىن ساقتاماۋمەن قاتار, جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمەدەن اسىپ تۇسەتىنى ايتىلعان. سونداي-اق شا­عىن نەسيەنى قايتا قۇرىلىمداۋ تۋرا­لى ءوتىنىشتى قاراۋ كەزىندە ايىپپۇل­دار­­دىڭ ەسەپتەلۋى مقۇ تاراپىنان زاڭ بۇزۋشىلىق بولىپ سانالادى ەكەن.

قارجى ساراپشىسى ەرلان يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, قارجى سالاسىنىڭ تابيعاتى ناقتىلىققا باسىمدىق بەرەدى. قازىر بانكتەردىڭ كوبىندە 30-40 كۇنگە وتە تومەن پايىزبەن 50 نەمەسە 100 مىڭ تەڭگە بەرەتىن نەسيە كارتاسى بار. ەدب مۇنداي كارتانى ايلىق جالاقىنى وزدەرىنەن الاتىن نەمەسە تولەم قابىلەتى كۇمان تۋدىرمايتىن كليەنتتەرگە عانا بەرەدى.

«حالىقتىڭ ەدب الدىنداعى قارىزى شەكتەن شىعىپ كەتتى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مقۇ-نىڭ كەيبىر قىزمەت تۇرلەرىن رەتتەۋ نەمەسە قايتا قاراۋ تۋرالى ۇسىنىسىن مەن قولدايمىن. ەدب-ءنىڭ نەسيە كارتاسى سالىمشىلاردىڭ اقشاسىن پايدالانادى, ال مقۇ ءوز اقشاسىمەن نەسيە بەرەدى. بىراق جيىنتىعى جالپى قارىز ستاتيستيكاسىنا كىرەدى», دەيدى ساراپشى.

قىسقا مەرزىمگە بەرىلەتىن ونلاين نەسيە بارىسىن قاداعالايتىن KazFinTech قاۋىمداستىعى مۇنىمەن كەلىسەدى, بىراق جاعدايدىڭ كۇردەلەنىپ كەتكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. ىشكى نارىقتا كولەڭكەدە جۇمىس ىستەيتىن ميكروقارجى ۇيىمى وتە كوپ. ءبىر ايعا نەمەسە 45 كۇنگە قۇجاتسىز نەسيە بەرۋ ما­سە­لەسىندە دە باسىن اشىپ الاتىن ماسە­لە­لەر بارشىلىق.

 

اعىل-تەگىل ونلاين نەسيە

قاۋىمداستىقتىڭ باسقارما توراعاسى الەكسەي سيدوروۆ بىزبەن اڭ­گى­مەسىندە كىرىستى تەكسەرۋ كەزىندە كومپانيالار قارىز الۋشىنىڭ ءوزى ۇسىن­عان دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, جاناما ادىس­تەر ارقىلى باعا­لايتىنىن ايتىپ بەردى. ال تابىس­قا قاراماي نەسيە بەرە بەرە­تىن كوم­پا­نيا­لار­دىڭ جۇمىسىن تەك زاڭسىز­دىق دەپ باعالاۋ جەتكىلىكسىز. بۇل مقۇ مەن ەدب بىرىگىپ شەشەتىن كۇردەلى ماسەلە.

قازاقستاندا 254 ميكروقارجى ۇيى­مى­نىڭ 50-ءى ونلاين نەسيە بەرۋمەن اي­نا­لىسادى. وسىعان بايلانىستى قارجى نا­رى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بىلتىر مقۇ-نىڭ قىزمەت مازىرىنەن 45 كۇنگە دەيىنگى مەرزىمگە جانە 50 اەك-كە دەيىنگى سوماعا شاعىن نەسيەلەردى الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. بۇل باستامانى نارىق قاتىسۋشىلارى ءالى تالقىلاپ جاتىر. ايتا كەتەيىك, 2023 جىلدىڭ سوڭىندا 300 مىڭنان استام وتانداسىمىزدىڭ ونلاين-نەسيە بويىنشا قارىزىنىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن. جالپى, قارىز شامامەن 37-40 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.

 

قارىز بەلدى قايىستىرىپ تۇر...

ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسى مەن KazFinTech دەرەگى بويىنشا, 2023 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا ونلاين-ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ نەسيە پورتفەلى شامامەن 136 ملرد تەڭگە بولدى. مەرزىمى وتكەن نەسيە ۇلەسى – 13-15%. تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر قۇرىلىمىندا ونلاين مقۇ ۇلەسى – شامامەن 1,1%.

«ەل ىشىندە ونلاين مقۇ-نىڭ پا­يىز­دىق مولشەرلەمەسى جوعارى دەگەن پىكىر بار. ءبىزدىڭ ونىمگە GESV ەسەپتەۋ ادىستەمەسى – بانكتىك ستاندارتتار قول­دا­نى­لادى. 45 كۇننەن ارتىق مەرزىمگە, 180 مىڭ تەڭگەدەن ارتىق سوماعا نەسيە بەرە المايمىز», دەيدى الەكسەي سيدوروۆ.

ساراپشى مقۇ-نىڭ جوعارى سىياقى مولشەرلەمەسى تۋرالى ەسكەرتۋدى كوپ ەستي­تىنىن جاسىرمادى. بىراق ءىس جۇزىندە مۇل­دەم ولاي ەمەس, مقۇ پايىزدىق مول­شەرلەمەسىنىڭ شەكتى ءدالىزى ۇلتتىق بانك باقىلاۋىندا تۇرعاندىقتان, ەش­كىم شەكتەن اسىپ كەتە المايدى دەيدى. قارجى اگەنتتىگى سوڭعى ءۇش جىل ىشىن­دە تۇتىنۋشىلار مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن قولدانىستا جۇرگەن زاڭدارعا 50-دەن اسا وزگەرىس ەنگىزگەن. بۇل وزگەرىستەر ونلاين نەسيە پايىزىن 30-دان 20-عا دەيىن قىسقارتقان. كەشىكتىرگەنى ءۇشىن تولەنەتىن تولەم 100-دەن 50%-عا دەيىن تومەندەگەن. سونداي-اق تولەۋ مەرزىمى 90 كۇننەن اسپاعان نەسيەگە ايىپپۇل تولەتتىرۋ زاڭمەن شەكتەلدى. قارىزىن تولەۋدى 60 كۇنگە كەشىكتىرگەن تۇلعاعا نەسيە بەرۋگە تىيىم سالىندى. سالا ماماندارى بۇل تۇزەتۋلەر حالىقارالىق تالاپقا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, الەمدە ونلاين نەسيە بەرۋشىلەر ءۇشىن ستاندارتتى نورماتيۆتىك بازا جوق. ولار بانكتىك ەمەس نەسيە بەرۋشى ءۇشىن قولدانىستاعى ەرەجەلەرمەن, كەيدە بانك ليتسەنزياسى نەگىزىندە رەتتەلۋى مۇمكىن.

ا. سيدوروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر بۇل ماسەلە بويىنشا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتىر.

«2022 جىلى ەڭ ۇلكەن پروبلەمالىق قا­رىزدى قايتا قۇرىلىمداۋ باعدار­لا­­ماسى جۇزەگە اسىرىلدى. مەرزىمى وتكەن قارىز الۋشىلاردىڭ سانى جارتى ميلليوننان 140 مىڭعا دەيىن قىس­قار­دى. ءبىز 2,5 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيە­سىن قايتا قۇرىلىمدادىق. 19 مىڭ قارىز الۋشىنىڭ قارىزىن مەملەكەتتىك بيۋد­جەت­تىڭ كومەگىنە جۇگىنبەي-اق ەسەپتەن شى­عاردىق. كوللەكتورلىق اگەنتتىك­تەرمەن جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىمەن الەۋ­­مەتتىك باعىتتالعان ينكاسسو تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدىق. قيىن قار­جى­لىق جاعدايداعى ادامدارعا قايتا قۇ­رىلىمداۋدى قامتاماسىز ەتەمىز. مۇنىڭ ءبارى ءوزىن ءوزى رەتتەۋ اياسىندا جۇر­گى­زىلەدى», دەيدى سيدوروۆ.

2024 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ قارىز كوەففيتسيەنتىن ەسەپتەۋگە جاڭا تالاپتار قويىلادى. بۇل ءۇشىن مقۇ تولەم قابى­لەتتىلىگىن باعالاۋدا كليەنتتىڭ رەسمي كىرىسىن تەكسەرۋى قاجەت.

«ال ءبىزدىڭ قارىز الۋشىلاردىڭ جارتىسىنان كوبى ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قام­تىعاندار, ولاردىڭ تابىسى تۋرا­لى اقپارات الا المايمىز. ۇلتتىق بانك بيىل مۇنداي اقپاراتتى الۋعا مۇم­­كىندىك بەرەتىن Open API جوباسىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. Open API ىسكە قوسىلعانعا دەيىن مقۇ ءۇشىن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن ەسەپتەۋ­گە قاتىستى جاڭا تالاپتى كەيىنگە قال­دى­رۋ­دى سۇرايمىز. سونىمەن قاتار نارىق حالىقارالىق تاجىريبە مەن مقۇ-نىڭ ەكونوميكالىق مودەلىنىڭ ەسەبىن ەسكەرە وتىرىپ, تاريفتەرىمىزدى بىرتىندەپ تومەندەتۋگە دايىن. بۇل جەردە كورشى مەملەكەتتەر تاجىريبەسىن ەستە ۇستاۋ كەرەك. حالىقارالىق ساراپشىلاردى تارتا وتىرىپ, جۇمىس كەزدەسۋلەرىن وتكىز­گەننەن كەيىن جانە ونىڭ سالدارىن تەرەڭ تالداعاننان كەيىن تاريفتەردى ودان ءارى تومەندەتۋگە وتە مۇقيات قاراۋدى ۇسى­نا­مىز», دەپ قورىتىندىلادى الەكسەي سيدوروۆ.

 

رەتتەۋشى ورىندار قيمىلداي ما؟

تاۋەلسىز ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قا­زاق­ستان حالقىنىڭ پروبلەمالىق نەسيە­سىنىڭ ناقتى كولەمى – 140 ميلليارد تەڭگە.

«ونلاين نەسيە بويىنشا پروبلە­ما­لىق نەسيە كولەمى – 40 ملرد تەڭگە. مەملەكەت قارىزدى قىسقارتۋ ساياساتىن 40 ميلليارد تەڭگە بار جەردەن ەمەس, 140 ميلليارد تەڭگە بار جەردەن باس­تا­عانى دۇرىس شىعار. مقۇ ءۇشىن زاڭدى قا­تاڭداتا بەرۋ جەتكىلىكسىز. زاڭدى تىركە­لىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەرىنە ەمەس, كولەڭكەگە تىعىلىپ قالعاندارىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ەل اۋزىندا جۇرگەن اقىلعا قونىمسىز نەسيە پايىزى تۋرالى شىندىقتى سولاردىڭ قىزمەتىنەن ىزدەگەن ءجون», دەيدى قۇسايىنوۆ.

«اتامەكەن» ۇكپ وكىلى تيمۋر جاركەنوۆ تە وسى ماسەلەگە وراي ءوز پىكى­رىن ورتاعا سالادى.

«بۇل جەردە ۇزاقمەرزىمدى سالدار­دى ەسكەرمەيتىن, ەكونوميكا مەن قو­عامدا جاعىمسىز ناتيجەلەرگە اكە­لەتىن جەڭىلدەتىلگەن شەشىمدەردەن گورى شىنايى جانە پراگماتيكالىق ەكو­نو­مي­كالىق باعالاۋ قاجەت. مەملەكەت باس­شى­سى كاسىپكەرلىكتى قولدايتىنىن, ونىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋى مەن ءال-اۋقا­­­تى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ميكرو­­­­نە­سيە سەكتورى بۇل تەزيستەرگە قايشى كەلەدى», دەيدى تيمۋر جاركەنوۆ.

Finprom.kz حابارلاعانداي, 2023 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ قورى­تىن­دى­سى بويىنشا مقۇ نەسيە پورتفەلى 7%-عا ءوسىپ, 1,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ونلاين ميكروقارجى سەكتورىن رەتتەۋدى تەك 2020 جىلى باستادى. وسىعان بايلانىستى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەردىڭ لوگيكاسى مەن تاڭداۋى وزگەرىپ, ساندار ءوستى. تاجىريبەدە 1,2 تريلليون تەڭگە شاعىن نەسيەنىڭ 46,4 پايىزى وسى سەك­تور­داعى ەڭ ءىرى ءۇش ۇيىمعا عانا تيە­سى­لى بولىپ شىقتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مقۇ جۇمىسىن بىرجاقتى ەمەس, شارتتى تۇردە ءۇش ساناتقا ءبولىپ, قاراستىرۋ كەرەك:

العاشقىسى – ءىرى ء«داستۇرلى» مقۇ; ەكىنشىسى – اۆتونەسيە بويىنشا ماماندانعان مقۇ; ءۇشىنشىسى – قامتاماسىز ەتىلمەگەن شاعىن كرەديتتەرگە ارنالعان ونلاين مقۇ.

بنب مالىمەتى بويىنشا, ونلاين-مقۇ نەسيەلەۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ نەبارى 0,6%-ىن قۇرايدى, ال ميكروقارجى ۇيىمدارىنداعى نەسيەنىڭ ورتاشا سوماسى – 60-70 مىڭ تەڭگە. ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ «عارىشتىق» پايىزدىق مولشەرلەمەلەرگە قاتىستى سىنىنا كە­­لە­تىن بولساق, ميكروكرەديتتەر بو­يىنشا ارتىق تولەمنىڭ شەكتى مولشەرى زاڭ­مەن رەتتەلەدى. پايىزعا قاتىستى شاعىمنىڭ كوبى مقۇ-نىڭ جىلدىق نەسيە باعاسىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى, بىراق ءىس جۇزىندە قارىز الۋشىلار ازداعان سومانى بىرنەشە كۇن ىشىندە شامالى ارتىق تولەم ارقىلى وتەيدى.

«بۇگىندە زاڭناما ميكرونەسيە بەرۋ­دە­گى بارلىق قادامدى قاتاڭ تۇردە شەكتەپ, رەتتەپ تاستاعان. ايتالىق, 60 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شاعىن نەسيە الىپ, ۋاقىتىندا (ايتالىق, ءۇش اپتادا) قاي­تارسا, 12 مىڭ تەڭگە ارتىق تولەيدى. قاي­تارۋ كەشىكتىرىلسە, ارتىق تولەمنىڭ ەڭ جوعارعى شەگى 30 مىڭ تەڭگە بولادى. بارلىق ءوسىمپۇل, ەسەپتەۋلەرمەن بىرگە ەڭ جوعارى ارتىق تولەم نەسيە سوماسىنىڭ 50%-نان اسپاۋى كەرەك», دەيدى ساراپشىلار.

Finprom ساراپشىلارى مقۇ الەۋ­مەت­تىك تۇرعىدان سەزىمتال بولىپ قالا بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. ولاردىڭ حا­لىق­تىق سيپاتقا يە بولا الماۋىنا تولەم قابىلەتىن دالەلدەي المايتىن ازا­ماتتاردىڭ كوپتىگى كەدەرگى. ازامات­تا­رىمىزدىڭ قانشا پايىزىنىڭ جۇ­مىسپەن قامتىلعانىن بجزق سالىم­شى­لارىنىڭ سانىنان كورەمىز. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا, 2,55 ميلليونعا جۋىق ادام ەشقانداي جارنا اۋدارماعان. وسىنشا ادامدى بانكتىك سكورينگ نەسيەگە بەكىتپەگەندىكتەن مقۇ كومەگىنە تاۋەلدى. ال مقۇ-لاردىڭ نەسيە پا­يىزى ەدب-عا قاراعاندا جوعارى. زاڭدى تۇردە تىركەلمەي, كولەڭكەدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مقۇ جايىندا دەرەكتەر وتە از. حالىقتىڭ قارىزعا باتۋ سەبەبىن مقۇ-دان ىزدەپ جۇرگەن رەتتەۋشى ورىنداردىڭ قۇ­رىعىن كولەڭكەدە جۇرگەندەرگە دە باعىت­تايتىن كەز كەلدى...

 

الماتى