اقش-تىڭ سىرتقى ساياسات جونىندەگى كەڭەسىنىڭ (Council on Foreign Relations) مۇشەسى جانە كانادا وزىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, سونىمەن بىرگە پرينستون ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسىنان شىعاتىن جاھاندىق جانە سالىستىرمالى الەۋمەتتانۋ زەرتتەۋ كىتاپتارى سەرياسىنىڭ رەداكتورى اندرەاس ۋيممەردىڭ 2018 جىلى «ۇلت قۇرۋ: نەلىكتەن كەيبىر ەلدەر بىرىگىپ, باسقالارى ىدىرايدى» (Nation Building: Why Some Countries Come Together While Others Fall Apart) اتتى كىتابى جاريالاندى. بۇل – كەيىنگى جىلدارى ۇلت قۇرۋ تاقىرىبىندا جازىلعان ىرگەلى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى.
پروفەسسور ا.ۋيممەردىڭ ويلارى ەلىمىزدەگى عىلىمي-ساراپشىلىق ورتاعا, ساياسي شەشىم قابىلداۋشىلار مەن وقىرماندارعا قىزىق ءارى پايدالى بولادى دەپ سەنىممەن ونىڭ وزىمەن تىلدەسىپ, پىكىر الماسقان ەدىك. ساياساتتانۋ عىلىمىنداعى تۇجىرىمدامالاردىڭ بىرىنە سايكەس, ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ينكليۋزيۆتى, قۋاتتى جانە تۇراقتى قوعام قۇرۋدا ينستيتۋتتاردىڭ شەشۋشى ءرولى بار. ءبىز پروفەسسور ۋيممەردەن داۋلەتتى ۇلت قۇرۋ مەن مەملەكەتتىڭ قۇلدىراۋىنىڭ سەبەپتەرىن تۇسىندىرۋدەگى ينستيتۋتتىق ءتاسىل مەن ونىڭ تۇجىرىمداماسى اراسىنداعى ورتاق تۇستار مەن ايىرماشىلىقتار جايىندا سۇرادىق.
پروفەسسور كەيبىر عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, مەنشىك قۇقىعىنىڭ مىزعىماستىعى مەن شەشىم قابىلداۋدىڭ دەموكراتيالىق سيپاتى – ەكونوميكالىق دامۋدىڭ العىشارتى ەكەنىن اتادى. ال فۋكۋيامانىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, قاۋقارلى مەملەكەت, دەموكراتيا مەن زاڭ ۇستەمدىگى بولماسا, ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. «مەنىڭ پىكىرىم وزگەشە. بۇل جەردە باستى ءرولدى ينستيتۋتتار ەمەس, ساياسي اليانس قۇرىلىمدارى وينايدى. شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل ءۇش كوزقاراس ماسەلەنى ءارتۇرلى جاعىنان قاراستىرادى: ەكونوميكالىق دامۋ, ساياسي تۇراقتىلىق نەمەسە زەرتتەۋلەرىمدە كوتەرىلەتىن قوعامداعى سان الۋان توپتاردىڭ ساياسي ينتەگراتسياسى», دەيدى ول.
پروفەسسور ۋيممەر «ۇلت قۇرۋ» كىتابىندا دامىعان مەملەكەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 3 قۇرامداس ەلەمەنت: ەرىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ پايدا بولۋى مەن تارالۋى; لينگۆيستيكالىق بىرتەكتىلىك; قوعامدىق يگىلىكتەردىڭ تەڭدىك قاعيداسىنا سۇيەنىپ, تاراتىلۋى قاجەت دەگەن تۇجىرىم جاساعان. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەتىكتەر ءبىر-ءبىرىنىڭ ورنىن باسا الادى. «شۆەيتساريا ەرىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ كەڭ جەلىسى ارقاسىندا ساياسي ينتەگراتسيالانعان, كوپۇلتتى قوعامعا اينالدى. بۇلار قىتايعا ءتان ەمەس, بىراق ەلدەگى ورتاق جازۋ جۇيەسى كوممۋنيكاتسيالىق ينتەگراتسيا ءرولىن ويناعاندىقتان, ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. سوندىقتان, ارينە, بۇل تەتىكتەردىڭ بارلىعى ءبىر مەزەتتە بولعانى جاقسى, دەگەنمەن شارت ەمەس», دەيدى ول.
اندرەاس ۋيممەر كىتابىندا بەلسەندى ەرىكتى ۇيىمدار مەن قوعامدىق يگىلىكتەردى بولۋدە ازاماتتار مەن مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ارىپتەستىكپەن قاتار, تىلدىك بىركەلكىلىكتىڭ ءرولىن اتايدى. «كەيبىر ەلدەردە (مىسالى, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە) بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءۇشىنشى سەكتور قاۋىمداستىعى لينگۆيستيكالىق سيپاتقا قاراي بولىنەتىنىن بايقاۋعا بولادى», دەيدى ول. «مەن بۇل فاكتورلاردى جەكە-دارا قاراستىرامىن, بىراق ولار, ارينە, سونىمەن بىرگە ءوزارا ىقپال ەتە الادى. ەڭ ماڭىزدىسى ءوزارا بايلانىس, وسى ەكى فاكتوردىڭ ورتاق تاريحي تامىرى – ءحىح عاسىرداعى كولونيزاتسياعا دەيىن پايدا بولعان ورتالىقتاندىرۋدىڭ تاريحي دەڭگەيى. مەملەكەتتىك ورتالىقتاندىرۋدىڭ تاريحي دەڭگەيى ەكىۇشتى مۇرا قالدىردى. بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىڭ قوعامدىق يگىلىكتى قامتاماسىز ەتە الۋ دەڭگەيى ەلدى ورتالىقتاندىرۋ تاريحىنا بايلانىستى. وتارلاعانعا دەيىن-اق ورتالىقتاندىرىلعان جانە بيۋروكراتيالىق سيپاتتا ۇيىمداستىرىلعان كورەيا سەكىلدى ەلدەردە, قوعامدىق يگىلىكتەردى تاراتۋ الدەقايدا جەڭىل, ويتكەنى وندا بۇرىننان قالىپتاسقان جانە وتارشىلدىق تۇسىندا دا ساقتالعان ۇيىمدىق قۇرىلىم بار. سول سەكىلدى وتارلاۋ الدىنداعى كورەيا سەكىلدى جوعارعى دەڭگەيدەگى ورتالىقتانعان مەملەكەت تۇرعىندارىن لينگۆيستيكالىق جانە كەڭىرەك مادەني تۇرعىدا جۇمىلدىرۋعا قابىلەتتى. قوعامدىق يگىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن ءتىل تۇتاستىعى مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنان باستاۋ الادى», دەيدى پروفەسسور.
«چارلز ءتيلليدىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى سوعىس جۇرگىزۋ مەن رەسۋرس ءوندىرۋ ۇردىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوعىس – ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەتتىڭ پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولعان باستى كۇش. شىعىس ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىستاعى ءورشىپ تۇرعان قاندى قاقتىعىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل تۇجىرىم قازىرگى زامانداعى ۇلت قۇرۋ ۇردىسىنە بايلانىستى ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى دەپ ايتا الامىز با؟» دەگەن سۇراعىمىزعا پروفەسسور ۋكراينا مىسالىمەن جاۋاپ بەردى.
ء«بىز ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى سوعىس بارىسىندا ۋكراينا ءوزىنىڭ ينستيتۋتتىق قۋاتىن كۇشەيتىپ, تۇرعىندارعا سالىناتىن سالىقتى ۇلعايتۋ ارقىلى دا قوعامدى قاداعالاۋ مەن ونى باقىلاۋ مۇمكىندىگىن تەرەڭدەتۋگە قابىلەتتى ەكەنىن كوردىك. ادەتتە سوعىس سىرتقى كوزدەردەن قارجىلاندىرىلادى, دەگەنمەن مۇنىڭ ۇلت قۇرۋداعى ىقپالى شەكتەۋلى. يۋۆال فەينشتاين ەكەۋمىزدىڭ «World Politics» جۋرنالىندا جارىققا شىققان ماقالامىزدا وسىنى كورسەتەمىز: سوعىس ۇلت قۇرۋعا الىپ كەلۋى ءۇشىن قازىنا شەتەلدىڭ قارجىلاي كومەگى, نەسيە نەمەسە مۇناي سەكىلدى تابيعي بايلىقتان ەمەس, جەرگىلىكتى حالىقتان جينالاتىن سالىقتان تولۋعا ءتيىس. ۇشىنشىدەن, ادام شىعىنى كوپ بولعان جاعدايدا جانە سوعىس بۇكىل حالىقتىڭ اتىنان (بەلگىلى ءبىر اۋلەت نەمەسە يمپەريا ءۇشىن ەمەس) جۇرگەندە عانا ۇلت قۇرۋ مۇمكىندىگى ارتادى. باسقاشا ايتقاندا, حالىق ءوزىنىڭ ۇلەسىن سەزىنگەندە جانە سوعىستاعى ۇلەسىن لەگيتيم دەپ ەسەپتەگەن جاعدايدا عانا ۇلت قالىپتاسادى جانە بۇل قوس العىشارت مەملەكەتتىڭ ەكونوميكا مەن قوعامعا قوساتىن ۇلەسىن كەڭەيتىپ, جاۋاپ رەتىندە حالىقتىڭ قوعامدىق يگىلىكتەرگە دەگەن تالابىن كۇشەيتە تۇسەدى», دەگەن ول سوعىس قالايشا ۇلت قالىپتاستىرادى دەگەن سۇراققا تاياۋ شىعىستاعى يران-يراك سوعىسىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋگە بولاتىنىن دا تىلگە تيەك ەتتى. بۇل سوعىس كەزىندە يران مەملەكەتى ءبىراز نىعايعان ەدى.
كسرو ىدىراعالى بەرى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ مەن ۇلت قۇرۋ ماسەلەسى وداقتان ءبولىنىپ شىققان جاڭا ەگەمەن ەلدەردىڭ باستى ساياسي مۇراتىنا اينالدى. ايماقتاعى ساياسي ەليتالار كەڭەس مۇراسىن ەسكەرە وتىرىپ جاڭا ۇلتتىق بىرتەكتىلىك, الەۋمەتتىك ۇيىسۋ مەن ءپاتريوتيزمدى دارىپتەۋ ماقساتىندا جاڭا يدەيالار مەن نارراتيۆتەر قالىپتاستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا پوستكولونيالدىق مەملەكەتتەردەگى ۇلت قۇرۋ ءۇردىسىنىڭ وتارلاۋ كورمەگەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار؟ پروفەسسور ۋيممەر جەر شارىنداعى ەلدەردىڭ باسىم بولىگى يمپەريادان شىققانىن ەسكە سالدى. سولتۇستىك-باتىس ەۋروپا ەلدەرى عانا بۇل قاتارعا جاتپايدى, دەگەنمەن ەفيوپيا, تايلاند, قىتاي, جاپونيا, نەپال جانە بەلگيا مەن نيدەرلاند تا يمپەريادان شىققان. باسقاشا ايتقاندا, پوستكولونيالدىق مۇرا ەرەكشەلىك ەمەس, ول – نورما.
«ەمپيريكالىق زەرتتەۋىم ارقىلى بۇل مۇرانىڭ پوستيمپەريالىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇردىسى ءۇشىن زور ماڭىزى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزە المادىم. باسقارۋشى كواليتسياداعى ەتنوس توپتارىنىڭ اۋقىمىمەن ولشەنەتىن ۇلتتىق-ساياسي ينتەگراتسياعا قول جەتكىزۋ ءبىرشاما ۋاقىت بويى يمپەريالىق ۇستەمدىكتىڭ قولاستىندا بولعان قوعامداردا اسا كۇردەلى دەۋگە كەلمەس. سول سياقتى ءبىر كەزدەرى وتارلاۋشىلاردىڭ قولاستىندا بولعان ەلدەر ساياسي تۇرعىدا بىرىگە المايدى دەپ پايىمداۋ دا قاتە», دەدى ا.ۋيممەر.
گەرمانيا, يزرايل, پولشا سەكىلدى ەلدەر جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى شەتەلدەگى قانداستارىن ەلگە قايتارۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ كەلدى. ماسەلەن, قازاقستانداعى رەپاترياتسيا باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ءبىراز بولىگى ەلگە كوشىپ كەلدى. قازىر قازاقستاندا ولاردىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتتى. وسى تۇرعىدان العاندا ەتنوستىق قاعيداعا سۇيەنىپ جاسالعان رەپاترياتسيا ساياساتى ۇلت قۇرۋ ىسىنە قانشالىقتى اسەر ەتەدى جانە وعان سۇيەنىپ, ەتنوستىق ۇلتتىق بىرتەكتىلىك قالىپتاستىرۋ قالاي ەرەكشەلەنبەك؟ پروفەسسور ۋيممەر بۇل ساياسات بيلىكتىڭ ليگيتيمدىگىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. «دياسپورانى ەلگە قايتارۋدى كوزدەيتىن باعدارلاما قابىلدانعانى شەتەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانداستار ۇكىمەت نازارىنان تىس قالماعانىن بىلدىرەدى. دەگەنمەن دياسپورا ساياساتى ەلدە ىرىتكى تۋدىرۋى دا ابدەن ىقتيمال. ەڭ باستىسى, ەلگە ورالعان قانداستار ىشتەگى وقشاۋلانعان ازشىلىققا اينالماۋى ءۇشىن ولار ساياسي تۇرعىدا تەڭ قاراستىرىلىپ, قوعامدىق يگىلىكتەرگە وزگەلەرمەن تەڭ دارەجەدە قول جەتكىزە الۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, كوپەتنوستى قوعامدا كوپشىلىك ەتنوس توبىنا جاتاتىن ەلگە ورالعان قانداستار ەتنوستىق كوپشىلىككە جاتپايتىن ىشكى ازشىلىقتارمەن سالىستىرعاندا باسىمدىق الىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ دە اسا ماڭىزدى», دەيدى ول.
پروفەسسور اندرەاس ۋيممەرمەن اڭگىمە بارىسىندا ۇلتارالىق قاتىناستارمەن قاتار, دىنارالىق كەلىسىم ماسەلەسى دە قوزعالدى. «ەلدىڭ زايىرلى باسقارۋ فورماسىنا نۇقسان كەلتىرمەي, سان قاتپارلى قوعامنىڭ ينكليۋزيۆتىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بالانستى قالاي ساقتاۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ول: «زەرتتەۋىمە سايكەس ەتنو-لينگۆيستيكالىق جانە ەتنو-ءدىني توپتار اراسىندا فۋندامەنتالدىق ايىرماشىلىق جوق. تولەرانتتىعى تومەن ءدىني قاۋىمداستىقتار نەمەسە بيلىكتىڭ ءبولىنۋ جۇيەسىن اۋىستىرىپ, ونىڭ ورنىنا باسقا وكىمەت ءتۇرىن (مىسالى, «يسلام مەملەكەتى») قۇرۋدى كوزدەيتىن ءدىني توپتاردىڭ قوعامعا ينتەگراتسياسى مەملەكەت قۇرۋ تۇرعىسىنان ۇلكەن قيىندىق تۋعىزاتىنى انىق. وسى تەكتەس رەجىمدەر سان الۋان ءدىني باعىتتى ۇستاناتىن ازشىلىقتاردى ەسكەرمەيدى (بۇدان دا سوراقىسى بولۋى مۇمكىن), بۇل ءوز كەزەگىندە قارسىلىق تۋدىرىپ, ءتىپتى ساياسي وزبىرلىققا دا اكەلۋى مۇمكىن. جالپى, سان الۋان ءدىن وكىلدەرى بىرىگىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعام ءۇشىن سەكۋلياريزم وڭتايلى قاعيدا, ويتكەنى ول ءدىني ازشىلىقتارمەن قاتار ءدىني كوپشىلىكتىڭ ساياسي ينكليۋزياسىن نىعايتادى», دەپ جاۋاپ بەردى.
پروفەسسور قۇندىلىق قالىپتاستىرۋ وكىمەتتىڭ ەنشىسىندەگى ءىس ەمەس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, «سوتسياليستىك تۇلعانى» تاربيەلەۋگە ۇمتىلعان كەڭەس وداعىنىڭ تاجىريبەسى نەمەسە قىتايداعى مادەني رەۆوليۋتسيا – بۇل تەكتەس ساياساتتىڭ ناتيجە بەرمەيتىنىنە بىردەن-ءبىر مىسال. «بۇل – وكىمەت قۇندىلىق باعدارىن قالىپتاستىرمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. سوتسياليزم, مىسالى, حالىقتىڭ وكىمەتكە قوياتىن تالاپ-تىلەكتەرىنە جانە ولاردىڭ جەكە تۇلعالار اراسىنداعى باسەكە مەن جاۋاپكەرشىلىككە دەگەن كوزقاراسىنا تەرەڭنەن ىقپال ەتتى. بۇل قۇندىلىقتار كوممۋنيستىك رەجىم تۇسىنداعى ۇرپاقتاردىڭ بەيىمدەلۋى تۇرىندە كورىنىس تاپتى. بۇل بەيىمدەلۋدىڭ ءمانى قاراپايىم: ازاماتتار ءوزىنىڭ كوزقاراسى مەن مۇددەسىن (سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ قادىر-قاسيەتى مەن ادامگەرشىلىككە قاتىستى) سول مادەني تىلدە بايانداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇندىلىقتاردى قابىلداۋعا بەيىم. ولار بۇل ۇستانىمعا قايشى كەلەتىن قۇندىلىقتاردى قابىلدامايدى جانە مەملەكەت حالىقتى جاڭادان تاربيەلەۋگە ماجبۇرلەگەندە, ولار ءوزىنىڭ ىشكى الەمىنىڭ جەكە كەڭىستىگىندەگى سان الۋان كوزقاراسىن ۇستاناتىن نەمەسە وتباسى مۇشەلەرىمەن عانا تالقىلايتىن كۇيدە بولا تۇرا كونفورميزم سيمۋلياتسياسىن جاسايدى. ءسويتىپ, وكىمەت ادامدار بەيىمدەلە الاتىن قۇرىلىمدىق شارتتارعا اسەر ەتۋ ارقىلى ءوز ازاماتتارىنىڭ قۇندىلىقتارىنا ىقپال ەتە الادى. الايدا وكىمەت اعارتۋشىلىق جانە اقپاراتتىق شارالاردىڭ عانا كومەگىمەن جەكە تۇلعانىڭ قۇندىلىقتارىن وزگەرتۋگە قاۋقارسىز», دەيدى ول.
الىبەك قيسىباي,
«قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى