قاتار-قاتار بوي تۇزەگەن ءزاۋلىم عيماراتتاردى كورگەندە قاتار مەملەكەتىن, ءسىرا ءبىر جەردەگى جۇماق مەكەن بە دەپ قالارىڭىز انىق. راسىندا, وسى ءبىر «جاساندى جۇماقتا» بىلتىردىڭ وزىندە ەكى رەت بولعان ەكەنمىن...
باعزى تاريحىندا باحرەين, پورتۋگاليا, وسمان يمپەرياسى باسىپ العان, كەيىن انگليانىڭ قول استىنداعى پروتەكتارات ەل بولعان دەسەدى. تەك 1971 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە قاتار تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ جاريالانعان. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەندەي وسى ۋاقىت ىشىندە بۇل ەل تانىماستاي كەيىپكە ەندى. مۇندا ءبارى ادام ءۇشىن جاسالعان. پەرسيا بۇعازىندا ورنالاسقان بۇل مەملەكەتتىڭ تابيعاتى دا تاماشا. ازىناعان قىس اتىمەن جوق. استاناسى دوحا قالاسىنىڭ دامىعان ارحيتەكتۋراسىنا اۋزىڭىزدى اشىپ تاڭدانباسقا شاراڭىز جوق. قىمبات ءمارمار تاستارمەن كومكەرىلگەن كەرەمەت ساۋدا, دەمالىس ورىندارى. مۇندا الەمنىڭ بارلىق برەند دۇكەندەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. كوشەلەرى تاپ-تازا. ءتارتىپ بۇزۋشىلار جوق, بىراق ساقشىلار جەتەرلىك. ازىق-ت ۇلىك سۋپەرماركەتتەرىندە قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بار دەۋگە بولادى. قوناقۇيلەرى دە تەڭىزگە سۇعىنا ورنالاسقان. جاعاجايلارىندا قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيى جوعارى, ءوزىڭدى بەينە-ءبىر پاتشاداي سەزىنەسىڭ. ال سول جەردە قىزمەت جاساپ جۇرگەندەر ءۇندىستان, پاكىستان, يران جانە باسقا دا ازيا مەن افريكا مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن جالدانۋشىلار, بىراق ءبارى اعىلشىنشا سويلەيدى. ءبىر تاڭعالعانىم بارلىق جەردە كونديتسيونەر ىستەيدى, ءتىپتى ءبىر عيماراتتان كوشە كەسىپ باسقاسىنا بارماقشى بولساڭ دا اشىق اسپان استىنداعى تروتۋارلاردان سالقىن جەل سوعىپ تۇرادى. نەتكەن جايلىلىق دەسەڭشى؟..
قاتارعا كەلگەن ءار تۋريست مۇنداعى ەكى مۋزەيگە كىرمەي كەتپەيدى ەكەن. وندا ەلدىڭ جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى كورسەتىلەدى, بارىندە يننوۆاتسيالىق كورسەتىلىم بار. ال مەن استاناداعى مۋزەيگە بارعاندا قازاق ەلىنىڭ تاريحى تەك كەڭەس ءداۋىرى مەن وتكەن وتىز جىلدىق ۋاقىت سياقتى بولىپ كورىنەتىنى بار...
قاتاردىڭ نەگىزگى بايلىعى – مۇناي (تابيعي قورى – 778 ملن توننا). ەلدەگى ۇلتتىق تابىستىڭ 90%-ىن مۇناي ونەركاسىبى بەرەدى. مۇنايدان باسقا تابيعي گاز وندىرىلەدى, بالىق اۋلانادى. تۇرعىنداردىڭ 35%-ى – ونەركاسىپتە, 3%-ى – اۋىل شارۋاشىلىعىندا, 60%-ى قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا ەڭبەك ەتەدى. جەرىنىڭ 1%-ى عانا اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانىلادى ەكەن. مۇناي سالالارى بويىنشا جەتىسپەيتىن جۇمىس كۇشىن سىرتتان اكەلەدى (ايلىقتارى 5–6 مىڭ دوللار).
مەنىڭ بايقاعانىم, بۇل مەملەكەتتە ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ باسىمدىعى. قاتاردا 3,5 ملن حالىق تۇرادى, ونىڭ ىشىندە ەرلەر – 2,6 ملن, ايەلدەر – 832 مىڭ. ءبىلىم دەڭگەيى – 98%, قاتار ۇلتى, ياعني قاتارلىق ارابتار سانى – 250 مىڭ ادام, ولار 12 پايىزدى قۇرايدى, قالعاندارى – يمميگرانتتار. سوعان قاراماستان, ۇلتتىق يدەولوگياسى مىعىم. قاتارلىقتارعا باسقالارى سىيلاستىقپەن قارايدى, ويتكەنى بيلىك مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر بەرگەن. كەلەشەك ۇرپاقتىڭ تاربيەسى ولار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىر عانا مىسال, سىرتتان كەلەتىن ينۆەستور ءوندىرىس نەمەسە مەكەمە اشقاندا مىندەتتى تۇردە قاتارلىقتى قىزمەتكە الۋعا ءتيىس.
قازاقستان مەن قاتار اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس 1992 جىلى ورنادى. 1998 جىلى 23 مامىردا ەكى ەل باسشىلارى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. بىراق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى اۋىز تولتىرىپ ايتا المايسىڭ, ول 2018 جىلى بار بولعانى 429 مىڭ دوللاردى (ەكسپورت – 194,9 مىڭ, يمپورت – 234 مىڭ) قۇرادى.
مىنە, وسى ولقىلىقتار سوڭعى جىلدارى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاقسارۋى اياسىندا باسقاشا سيپات الۋدا. جاقىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ قاتار مەملەكەتىندە بولىپ, قۇنى 17,6 ملرد دوللار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. كەلەشەكتە ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق جارتى ميلليارد دوللارعا جەتكىزىلمەك. ال بۇل كورسەتكىش 2023 جىلى 9,6 ميلليون دوللاردى قۇراعانىن ەسكەرسەك, مۇنىڭ ۇلكەن مەجە ەكەنىن تۇسىنەمىز.
وسى كەلىسىمدەردىڭ ىشىندە مەنىڭ كوڭىلىمنەن شىققانى – وتاندىق مامانداردىڭ قاتار ەلىندە ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگى. مەن دوحادا بولعاندا مەيرامحانا قىزمەتىندە ءبىر وزبەك جىگىتىن كوردىم, سۋپەرماركەتتە قىرعىزدىڭ كەلىنشەگى ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەتتە ەكەن, قوناقۇيلەردىڭ انىقتاما بولىمىندە ورىس قىزدار كوپ. ءبارى اعىلشىنشا سويلەي بىلەدى. ءبىزدىڭ قازاق جىگىتتەرى مەن قىزدارى مۇناي مەن قارجى سالاسىندا بارشىلىق. بىراق كوپشىلىك جەردە, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ءبىر قازاقتى كورمەدىم. سوندا ەسىمە تۇسكەنى, سوناۋ جىلدارى ءبىلىم سالاسىنداعى ۇشتىلدىلىككە قارسى بولىپ, تەك قازاق ءتىلى دەپ ايقاسقانىمىز, ونىڭ الدىڭعى شەبىندە كىتاپتارى وقىلماي قالادى دەپ قورىققان اقىن-جازۋشىلارىمىز ءجۇردى. كەلەشەگىمىزدى بىرجاقتى ويلاعان سياقتىمىز...
جەتپىس جىل ينتەرناتسيوناليزم دەپ, كەڭەس ادامىن (سوۆەتسكي چەلوۆەك) قالىپتاستىرۋ ساياساتى ءجۇردى, ودان كەيىنگى وتىز جىل قازاقستاندىق ۇلت جاسايمىز دەپ دۇرلىكتىك, بىراق ءتىلىمىز جىلاندىكىندەي ەكى ايىرىلىپ, يرەلەڭدەپ قالدىق. قاتاردان ۇلگى الىپ, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ جاعدايىن جاساپ, قازاقشا سويلەپ, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرىپ, ەلدىڭ بىرلىگى مەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ جاۋاپكەرشىلىگىن قازاققا تولىق جۇكتەگەندە عانا كوسەگەمىز كوگەرەدى دەپ ويلايمىن.
اتامۇرات شامەنوۆ,
قوعام قايراتكەرى