جاساندى ينتەللەكت جانە اگرارلىق ءبىلىم

شامامەن 10-15 جىل بۇرىن ەلدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ۇعىمى جات كورىنەتىن. سالانىڭ تولىقتاي ساندىق جۇيەگە ءوتۋى وتە ءتيىمدى بو­لادى دەگەنگە ىلۋدە بىرەۋ بولماسا, كوبى سەنە بەرمەيتىن. ءتىپتى كۇنكورىسىن بايلاعان شارۋالار دا قىرىن قاراعانى بەلگىلى. الايدا اراعا ۋاقىت سالىپ, جاڭا تەحنولوگيا قارا كۇشتىڭ قۋا­تىن ازايت­تى. قازىر بۇل باعىتتا جاستاردىڭ قول­عا العان جوبالارى باسىم. سونىڭ ءبىرى – جاساندى ينتەللەكت كو­مە­گى­مەن دەربەس باسقارۋدى جانە كا­سى­بي مامانداردى تارتۋدى كوز­دە­گەن «AgriMo» باستاماسى.

– اگرارلىق سالاعا قىزىعۋ­شىلىق تانىتاتىن جاستار از. بۇل سالاداعى پروبلەمانى ودان ءارى كۇردەلەندىرۋى مۇمكىن. سون­دىقتان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىگە سالماق سالۋ قاجەت. «AgriMo» جوباسى ەلى­مىزدەگى ءىرى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە قاۋقارلى. ويتكەنى ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنداعى اگرودرونداردى جانە مەتەوستان­سالاردى جاساۋ ارقىلى فەر­مالارداعى وسىمدىكتەردىڭ اۋرۋلارىن جويىپ, ولاردى اۆتوماتتى تۇردە ەمدەيمىز. ول ءۇشىن ءبىز جاساندى ينتەللەكتىنى دروندار­عا قوستىق. باسقا كومپانيالارعا قاراعاندا, تولىقتاي اۆتونومدى اگرودرونداردى جاساپ, ولار ارقىلى وسىمدىكتەرگە كەرەكتى تى­­ڭايتقىشتاردى بەرەمىز. وعان قوسا ءبىز مەتەوستانسالار ارقىلى فەرما تۋرالى بارلىق اقپاراتتى جيناقتاپ, ونى شارۋالارعا جەدەل جەتكىزىپ, كەز كەلگەن مۇمكىن شىعىنداردىڭ الدىن الامىز. ءبىز قازىر اگرودرونداردى نولدەن باس­تاپ ازىرلەۋگە, كومپيۋتەرلىك كو­رۋ مودەلىن جاساۋعا تىڭعىلىق­تى كىرىسىپ جاتىرمىز. سونىمەن قا­­تار توتەنشە جاعدايلارعا ارنال­­عان درونداردى جاساعىمىز كەلەدى, – دەدى «AgriMo» كومانداسىنىڭ كاپيتانى الىشەر ورىنباي.

جالپى, «AgriMo» جوباسى رەس­پۋبليكالىق «Tolyq Adam» باي­قاۋىندا 1-ورىن, «Industry 4.0 Startup Battle» بايقاۋىندا 3-ورىن يەلەنىپ, 3 ملن جانە 5 مىڭ دوللار كولەمىندە سىياقى الدى. سونىمەن قاتار «Samsung» كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن وتەتىن «Solve for Tomorrow» بايقاۋىندا ۇز­دىك جوبالار قاتارىنا ەنگەن. ءوزى­مىزدىڭ «KazRoboProject-2023» باي­قاۋىندا جۇلدەلى 1-ورىندى قان­جىعالاعان. حالىقارالىق كوم­پيۋتەرلىك جوبالار بايقاۋى «Infomatrix–Asia 2023»-تە دە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولعان.

– ءبىلىم وشاعىمىزدا روبوتتەحنيكا ۇيىرمەسى جۇيەلى تۇردە جۇ­مىس ىستەيدى, وقۋشىلاردىڭ ۇيىر­مەگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى جوعا­رى, 7-11 سىنىپ وقۋشىلارى ەرەك­شە ىقىلاس تانىتىپ وتىرادى. قازىر­گى تاڭدا اقپاراتتىق تەحنولو­گيا­عا باسا نازار اۋدارىلعان­دىق­تان, ەلىمىزدە وسى سالا بويىنشا جارىستار, بايقاۋلار كوپتەپ وتكى­زىلىپ جاتىر. ءبىز دە قاتاردان قال­ماۋعا قامدانامىز. ءار جارىسقا ىلتي­پاتپەن دايىندالامىز. نەگىزى بۇل توپتارعا ارىپتەسىم قىمبات دۇيسەمباەۆا ەكەۋىمىز جەتەكشىلىك ەتەمىز. «AgriMo» جوباسىندا 16-17 جاس ارالىعىنداعى وقۋشىلار. ءار وقۋشىنىڭ توپ مۇشەسى رەتىندە دە, سونىمەن قاتار جەكە دە, باسقا توپ قۇرامىندا دا وزىندىك جەتىستىكتەرى بار. ءبارى زەرەك, زياتكەر بالالار. ەلىنىڭ بولاشاعىنا اباي سەنگەن كىرپىش بولاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى روبوتتەحنيكا ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى الۋا اليەۆا.

الىشەردەن وزگە توپتا ادىلەت اۋساربەك, ايلين نۇراشەۆا, ءالي­امىر قۇرمانعازى, دانيا كەنەباي جانە ماۋلەت سەيىتوۆ تە بار. جاس زەرتتەۋشىلەر بولاشاعىن جاساندى ينتەللەكت, روبوتتەحنيكامەن بايلانىستىرۋدى كوزدەپ وتىر. ءارى «AgriMo» ونەرتابىسىن ودان ءارى جەتىلدىرمەكشى.

– بۇل جوبا تۇبىندە الەمدەگى اش­تىق ماسەلەسىن بولدىرماۋعا دا ۇلكەن ۇلەسىن قوساتىنىنا سەنىم­­دىمىن. ويتكەنى ونىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – شارۋاشىلىقتىڭ ونىم­دى­لىگىن جاڭا تەحنولوگيالاردى قول­دانۋ ارقىلى ارتتىرۋ. مەنىڭشە, الداعى ۋاقىتتا زياندى جاندىك­تەر­دىڭ جانە ەگىن اۋرۋىنىڭ تارالۋى تىم كۇردەلەنۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلەنى ارنايى ۇزىندىقتاعى رادياتسيا تولقىندارىن جىبەرۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. ازىرگە مەن جوعارى وقۋ ورىندارى­نىڭ دەڭگەيىندەگى جاساندى ينتەللەك­ت كۋرستارىن ء­وتىپ, موبيلدىك قو­سىمشا جاساۋ­مەن اينالىسىپ جا­تىرمىن. بولاشاق­تا «compu­ter science» نەمەسە «machine lear­ning» ماماندىعىن وقىپ, جاڭاشا با­عىتتار ىزدەيمىز, – دەدى ادىلەت اۋساربەك.

بۇدان وزگە روبوتتەحني­كا ۇيىر­­مەسىنىڭ تاعى جاس ونەر­تاپ­قى­شى, 8-سىنىپ وقۋشىلارى تاير تۇر­سىن­­قان مەن بايمۇقان قالي­اق­بار جاھاندىق تۇيتكىلدى ماسە­لەنى شە­شۋگە ارنالعان «Ecokeme»-ءنى وي­لاپ تاپقان. ياعني ءارتۇرلى سيپات­تاعى سۋداعى داقتاردى كەتى­رۋگە قابى­لەتتى سورعى جاساپ شىعارعان.

– «Ecokeme» جوباسىنىڭ ماق­ساتى – مۇحيتتار مەن تەڭىزدەر­دەگى لاستانۋدى مەيلىنشە ازايتۋ. قا­زىر الەمدە تەڭىزگە مۇنايدىڭ توگى­لۋى ماسەلەسى بار. مۇناي توگىل­گەن كەزدە مۇناي داقتارى جالپى ەكولوگياعا وتە زياندى. ماسەلەن, فرانتسيادا 1978 جىلى 223 مىڭ توننا مۇناي سۋعا قۇيىلىپ, ەكى مىڭ شارشى شاقىرىم داق پاي­دا بولدى. مۇناي فرانتسيا جاعا­لاۋىنىڭ 360 شاقىرىمىنا دەيىن تارالدى. سالدارىنان شامامەن 20 مىڭ قۇس ءولدى. كەيبىر عالىم­دار­دىڭ پىكىرىنشە, بۇل ايماق­تاعى ەكو­لوگيالىق تەپە-تەڭدىك (ەكو­جۇيە) وسى ۋاقىتقا دەيىن قالپىنا كەلگەن جوق. ءبىزدىڭ ەلدە دە مۇن­داي ماسەلە بار. ونىڭ سالدارىن ءبىز بىرتىندەپ كورىپ كەلە جاتىر­مىز. «Ecokeme»-دە ءارتۇرلى سيپات­تاعى سۋداعى داقتاردى كەتى­رۋگە قابىلەتتى سورعى بار: مىسالى, مۇناي داقتارى, جانۋارلار قالدىرعان بيولوگيالىق داقتار. ءبىر ەرەكشەلىگى كەمە بارلىعىنا تانىمال كۇن پانەلدەرىنىڭ ارقا­سىندا جۇمىس ىستەيدى. ولار جەلكەندەر مەن قۋات كوزى ءرولىن اتقارادى, تىگىنەن بۇرىلعاندا جەلكەنگە اينا­لادى جانە سونىمەن بىرگە جەل­كەندى قۋاتپەن قامتاماسىز ەتە­­دى. وسىلايشا, جىلدامدىقتى دا, قۋات­تى دا ارتتىرۋعا بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي كەمە­لەر قۇراستىرىلعان جوق, تەك پرو­تو­تيپ­تەرى مەن ەسكيزدەرى عانا بار. بۇل جوبا ەكولوگيالىق ءارى قار­جىلاي تۇرعىدان دا ءتيىمدى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى جاس ونەرتاپقىش.

ستاتيستيكانى باعدارلاساق, بىلتىر قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا تەڭىز كولىگىمەن جۇك تاسىمال­­داۋ كولەمى 633,2 مىڭ توننا بو­لىپ, 2022 جىلعا سالىستىرعاندا 13,5 پايىزعا وسكەن. دەرەككە سۇيەن­سەك, تەڭىزبەن تاسىمالداۋ دامىپ ­جاتىر. وعان قوسا وتكەن جىلى كاس­پي تەڭىزى ارقىلى بىرنەشە جوبالار بەكىتىلىپ, ينۆەستيتسيا كولەمى دە ناقتىلانعان. ەگەر ەكونوميكا­لىق باستامالاردىڭ بولاشا­عى­نا الاڭداساق, ەكولوگيالىق قاۋىپ-قاتەردى نازارعا الۋ قاجەت. وسى رەتتە جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ كەمەسى اپاتتىق تەحنوگەندىك لاستانۋدان تازارتۋعا كومەكتەسەتىنى انىق.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا جالپى اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىنە اۋقىمدى رە­فورما جاساۋ قاجەت دەگەن ەدى. وسى­لايشا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, جەردى جانە باسقا رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ­دى مىندەتتەدى. ءدال وسى مۇمكىن­دىك­تى جاستار جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر.